Πιθανή δείχνει να είναι μια κάμψη στην οικονομία: μπορεί να αποδειχθεί ήπια, αλλά περίπλοκη

Πριν από κάποια χρόνια, περίοδοι οικονομικής κάμψης έδειξαν ότι πλήττουν τις ΗΠΑ κατά μέσον όρο μία φορά κάθε δεκαετία. Μόλις δυο χρόνια μετά τα πρώτα lockdown της πανδημίας, ο οικονομικός κύκλος περνάει σε πτώση με ιδιαίτερη ταχύτητα και ένας άλλος κύκλος δείχνει ήδη να διαμορφώνεται. Οι περισσότεροι θυμούνται κυρίως τις δύο αμέσως προηγούμενες φάσεις κάμψης της οικονομικής δραστηριότητας: τη χρηματοπιστωτική καρδιακή προσβολή του 2007-09 και τη λόγω πανδημίας κατάρρευση του 2020. Και οι δύο ήταν πολύ έντονες αλλά και ασυνήθιστες. Κρινόμενη με τέτοια μέτρα, η επόμενη κάμψη που θα γνωρίσουν οι ΗΠΑ θα είναι ηπιότερη και πιο κοινότοπη. Επειδή όμως και η παγκόσμια οικονομία και οι αγορές των στοιχείων ενεργητικού και η αμερικανική πολιτική έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό (είναι εύθραυστες), δεν αποκλείονται δυσάρεστες και απρόβλεπτες συνέπειες.

Η συμπίεση που θα δοκιμάσει η αμερικανική οικονομία δεν υπάρχει τρόπος να αποφευχθεί. Οι ταχύτατα αυξανόμενες τιμές των ειδών διατροφής και του πετρελαίου κατατρώγουν την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών. Ήδη τον Απρίλιο οι τιμές καταναλωτή κινούνταν σε επίπεδο 8,3% υψηλότερο απ’ ό,τι πριν από έναν χρόνο. Ακόμη κι αν αφαιρέσει κανείς τις τιμές των ειδών διατροφής και της ενέργειας, και πάλι ο ετήσιος ρυθμός πληθωρισμού στις ΗΠΑ είναι 6,2%. Τα προβλήματα των εφοδιαστικών αλυσίδων μπορεί να ξεφύγουν ενόσω ο πόλεμος συνεχίζεται στην Ουκρανία και η Κίνα επιμένει στην πολιτική μηδενικής ανοχής στην Covid-19. Η αγορά εργασίας των ΗΠΑ έχει υπερθερμανθεί, με δύο διαθέσιμες θέσεις εργασίας να υπάρχουν για κάθε άνεργο τον Μάρτιο: πρόκειται για το υψηλότερο σημείο αυτής της μέτρησης από το 1950 (όταν και ξεκίνησε η συλλογή τέτοιων στοιχείων). Ένα μέτρο της αύξησης των μισθών που χρησιμοποιεί η Goldman Sachs βρίσκεται στο 5,5% – υψηλό όλων των εποχών που οι εταιρείες δεν μπορούν να το αντέξουν, πλην αν συνεχίσουν να κάνουν επιταχυνόμενες αυξήσεις τιμών.

Η Fed /η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ υπόσχεται να ρίξει νερό σ’ αυτή τη φωτιά. Οι επενδυτές θεωρούν ότι μέχρι το τέλος του 2022 θα έχει αυξήσει τα επιτόκιά της κατά περισσότερο από 2,5%. Η ίδια η Fed ελπίζει ότι μπορεί να πετύχει τον στόχο πληθωρισμού τον οποίο έχει τάξει –δηλαδή 2%– χωρίς να προκαλέσει τούμπα της οικονομίας. Η ιστορία όμως διδάσκει ότι με την προσπάθειά της να δαμάσει τον πληθωρισμό θα προκαλέσει συρρίκνωση της οικονομίας. Από το 1955 έως τώρα, τα επιτόκια έχουν κινηθεί με την ταχύτητα που ετοιμάζονται να δείξουν τώρα κατά τη διάρκεια 7 οικονομικών κύκλων. Στους 6 απ’ αυτούς, μέσα σε ενάμιση χρόνο εκδηλώθηκε υφεσιακή πορεία της οικονομίας. Την εξαίρεση τη ζήσαμε στα μέσα της δεκαετίας του ‘90, οπότε ο πληθωρισμός βρισκόταν σε χαμηλά επίπεδα και η αγορά εργασίας ήταν πιο ισορροπημένη. Ο Τζέιμι Ντάιμον, επικεφαλής της J.P. Morgan Chase (της μεγαλύτερης αμερικανικής τράπεζας), προειδοποίησε ότι πλησιάζει «οικονομικός κυκλώνας».

Στην πραγματικότητα, μπορεί μια υποχώρηση της οικονομικής δραστηριότητας να είναι πιθανή αλλά θα πρέπει να αποδειχθεί σχετικά ρηχή. Στην κρίση του 2007-09 είχε παγώσει το χρηματοπιστωτικό σύστημα, ενώ το 2020 φρέναρε πλήρως η δραστηριότητα σε ολόκληρους κλάδους της οικονομίας. Όμως και οι δύο αυτές φάσεις υποχώρησης κατέγραψαν τις εντονότερες υποχωρήσεις του ΑΕΠ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτή τη φορά, σίγουρα τα πράγματα θα πορευθούν αλλιώς. Υπό ορισμένες πλευρές, οι ΗΠΑ χαρακτηρίζονται από ανθεκτικότητα. Οι καταναλωτές διαθέτουν ακόμη πολλούς πόρους λόγω των ενισχύσεων που τους είχαν χορηγηθεί την εποχή της πανδημίας, ενώ οι επιχειρήσεις καταγράφουν υψηλά κέρδη. Η αγορά κατοικίας μπορεί να κόβει ταχύτητα όσο τα επιτόκια ανεβαίνουν, όμως –σε αντίθεση με την πρώτη δεκαετία του 2000– δεν υπάρχει ενδεχόμενο αυτό να λυγίσει τις τράπεζες της χώρας, που είναι ισχυρές. Τουλάχιστον δε η Fed δεν βρίσκεται αντιμέτωπη με τα προβλήματα που είχε να διαχειριστεί τη δεκαετία του ‘80: τότε, ο πληθωρισμός βρισκόταν πάνω από 5% επί εξίμισι χρόνια, οπότε χρειάστηκε να αυξηθούν τα επιτόκια στο 20% με αποτέλεσμα η ανεργία να χτυπήσει σχεδόν 11%. Σήμερα, ο πληθωρισμός έχει κινηθεί πάνω από τον στόχο για λίγο περισσότερο από έναν χρόνο: θα ‘πρεπε να είναι ευκολότερο να καθαρίσει το τοπίο.

Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και μια μικρή υποχώρηση της αμερικανικής οικονομίας θα έφερνε στο προσκήνιο ιδιαίτερα έντονα φαινόμενα ευθραυστότητας. Αφενός, έχουμε την κρίση τιμών των πρώτων υλών σε μεγάλο μέρος της υφηλίου, ως συνέπεια της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Χώρες από τη Μέση Ανατολή έως και την Ασία αντιμετωπίζουν σοβαρές ελλείψεις ειδών διατροφής καθώς και απογείωση του κόστους των καυσίμων. Η Ευρωζώνη έχει να διαχειριστεί ένα ιδιαίτερα έντονο ενεργειακό σοκ όσο επιχειρεί να αποκοπεί από το ρωσικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Παντού ανά τον κόσμο, τα εισοδήματα των νοικοκυριών καταρρέουν σε πραγματικούς όρους.

Υποχώρηση της οικονομίας στις ΗΠΑ θα επέφερε ένα ακόμη πλήγμα σε ευαίσθητα τμήματα της παγκόσμιας οικονομίας, καθώς θα οδηγήσει σε κάμψη της ζήτησης για τις εξαγωγές τους. Η εφαρμογή από τη Fed μιας πιο σφιχτής νομισματικής πολιτικής και η συνακόλουθη ισχυροποίηση του δολαρίου που θα προκύψει μπορεί επίσης να επιτείνουν το ξεπούλημα των ομολόγων των αναδυόμενων οικονομιών, ξεπούλημα που για την ώρα είναι το πλέον έντονο μετά το 1994. Το ΔΝΤ θεωρεί ότι κάπου 60% των φτωχών χωρών υποφέρουν ήδη από κρίση χρέους, ή είναι πολύ πιθανό να κινδυνεύσουν.

Μια άλλη αδυναμία προκύπτει στην Ουόλ Στριτ. Μέχρι στιγμής, το 2022 τα αμερικανικά χρηματιστήρια έχουν καταγράψει πτώση κατά 15% – μια εξέλιξη συγκρίσιμη με την υποχώρηση της ήπιας κάμψης της οικονομίας που είχε ξεκινήσει το 1992. Μέχρι στιγμής, το κύμα πωλήσεων είναι εύτακτο, ενώ οι αμερικανικές τράπεζες ξεχειλίζουν από κεφάλαια. Πλην όμως, όταν κανείς βρίσκεται μετά από μία και πλέον δεκαετία φθηνού χρήματος, δεν μπορεί να είναι βέβαιος για το πώς θα επηρεαστούν οι τιμές των στοιχείων ενεργητικού –που βρίσκονται σε υψηλή πτήση, στη στρατόσφαιρα– από έναν συνδυασμό υψηλότερων επιτοκίων και μια υποχώρηση της οικονομίας λόγω Fed. Οι μετοχές είναι σήμερα ακριβές συγκρινόμενες με τα μακροπρόθεσμα κέρδη.

Μετά το 2007-09 έχει διαμορφωθεί ένα σύστημα δανεισμού βασιζόμενο στις αγορές, σύστημα που δεν έχει ακόμη δοκιμαστεί υπό σοβαρή πίεση. Περιλαμβάνει το σύστημα αυτό επενδυτικές τράπεζες που ενεργούν ως εμπορικές τράπεζες, περιλαμβάνει γιγαντιαίους οίκους εκκαθάρισης συναλλαγών και χειριστές ομολόγων που λειτουργούν με υψηλές ταχύτητες. Αν κάτι πάει στραβά, η Fed θα δυσκολευτεί να διασώσει για μία ακόμη φορά την Ουόλ Στριτ, καθώς την ίδια στιγμή θα πιέζει τα μεσαία στρώματα της οικονομίας να ανταποκριθούν στα υψηλότερα επιτόκια και σε απώλειες θέσεων εργασίας.

Εύθραυστο, τέλος, είναι και το ακραία δικομματικό πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ. Αν υπάρξει οικονομική κάμψη μέχρι το τέλος του 2024, τότε θα συμπέσει με την προεκλογική εκστρατεία για τις προεδρικές εκλογές. Αν η οικονομία βρεθεί σε καθοδική πορεία, τότε ο αγώνας του 2024 για τον Λευκό Οίκο κινδυνεύει να αποβεί τοξικότερος απ’ όσο αναμένεται. Η πολιτική μπορεί να στρεβλώσει την ανταπόκριση της κυβέρνησης στην οικονομία, που θα βρίσκεται σε φάση υποχώρησης. Η Fed πιθανόν να παρασυρθεί στη δηλητηριώδη πολιτική διαμάχη που θα βρίσκεται σε εξέλιξη […]. Αν η αμερικανική οικονομία καταλήξει να συρρικνώνεται μέσα στα δύο ερχόμενα χρόνια, τότε θα μπορούσε μέχρι και να αλλοιωθεί η μακροπρόθεσμη οικονομική πορεία της χώρας. Η καλύτερη ανταπόκριση σε μια κάμψη της οικονομίας ενόσω ο πληθωρισμός θα παραμένει σε υψηλά επίπεδα θα είναι η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων αναπτυξιακού προσήμου, όπως η μείωση δασμών ή η ενίσχυση του ανταγωνισμού. Αντ’ αυτού, μια υποχώρηση της οικονομίας τώρα μπορεί να τροφοδοτήσει τον λαϊκισμό – ή και να επαναφέρει τον Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία. Τρεις από τις τέσσερεις περιόδους οικονομικής κάμψης συνέπεσαν στις ΗΠΑ με προεδρικές εκλογές ή προηγήθηκαν κατά λίγους μήνες. Καθεμία απ’ αυτές τις φορές, το κόμμα που είχε τον έλεγχο του Λευκού Οίκου έχασε την εξουσία.

Μην υποτιμάτε τους κινδύνους που βρίσκονται μπροστά μας.