Διαχείριση μεγάλων όγκων δεδομένων, χρήση δορυφόρων και έξυπνοι αλγόριθμοι επιχειρούν να βρουν όσους παραβιάζουν τις κυρώσεις στους ωκεανούς της υφηλίου

 

Ποτέ μέχρι σήμερα οι δραστηριότητες των ποντοπόρων πλοίων δεν βρέθηκαν υπό τόσο στενή παρακολούθηση. Αυτή είναι η διαπίστωση του Όλεγκ Ουστένκο, οικονομικού συμβούλου του Ουκρανού προέδρου Ζελένσκι και επικεφαλής της κυβερνητικής πρωτοβουλίας RTTG/Ομάδας Παρακολούθησης Ρωσικών Δεξαμενόπλοιων. Με τη συνδρομή πληροφοριών που προκύπτουν από δίκτυα ειδικών και κατασκόπων, από τους οποίους δεν λείπουν και κυβερνητικοί παράγοντες που συνεισφέρουν στην προσπάθεια αυτή στα κρυφά, η RTTG παρακολουθεί –σύμφωνα με τον Ό. Ουστένκο– τα φορτία ενεργειακών προϊόντων «με τα οποία η Ρωσία προσπαθεί, απεγνωσμένα, να χρηματοδοτήσει τη στρατιωτική της μηχανή».

Παρ’ όλες τις κυρώσεις που έχουν επιβληθεί από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, το μεγαλύτερο μέρος των ρωσικών ενεργειακών φορτίων διακινείται ακόμη νόμιμα. Πάντως, η οργή που έχει ανακινήσει ο πόλεμος που προκάλεσε η Ρωσία στην Ουκρανία έκανε πολλές επιχειρήσεις να προσέχουν ώστε να αποφύγουν τη διακινδύνευση φήμης που προκύπτει για όσους συναλλάσσονται με φορείς ή με προϊόντα ρωσικής προέλευσης. Πέραν τούτου όμως, έτσι που ο πόλεμος και η πανδημία έχουν δημιουργήσει ένταση στις αγορές πρώτων υλών, έχει αυξηθεί και η αξία των διεξοδικών πληροφοριών που αφορούν ναυλώσεις και φορτία. Όπως εξηγεί ο Reid I’Anson της Kpler, εταιρείας αναλυτών των αγορών πρώτων υλών από το Χιούστον, ακόμη και οι συναλλασσόμενοι που δεν προμηθεύονται παράνομο αργό πετρέλαιο μπορούν να λαμβάνουν καλύτερες αποφάσεις, εάν έχουν τη δυνατότητα να υπολογίζουν ακριβέστερα ποια φορτία μπορούν να διακινούν παράνομα χώρες που βρίσκονται υπό καθεστώς κυρώσεων, όπως π.χ. το Ιράν.

Η τεχνολογία πιστεύεται ότι θα μπορεί πλέον να οδηγήσει στην εξασφάλιση παρόμοιων πληροφοριών. Για παράδειγμα, η RTTG χρησιμοποιεί λογισμικό «ανάλυσης δικτύου» προκειμένου να αποκαλύπτει σχέσεις οι οποίες ενυπάρχουν μεταξύ φαινομενικά ασύνδετων στοιχείων πληροφοριών. Ήδη, η ομάδα αυτή καταγράφει επιτυχίες. Σύμφωνα με τον Ό. Ουστένκο, επισημάνθηκαν φορτία πετρελαίου από το Καζακστάν τα οποία πιστεύεται ότι περιλαμβάνουν εν μέρει λαθραία φορτωμένο ρωσικό αργό. Σχετικές προειδοποιήσεις προωθούνται προς ενδιαφερόμενες κυβερνήσεις ή εταιρείες – καθώς και σε πολλά υπουργεία της Ουκρανίας.

Μεγάλο μέρος των αναλύσεων αυτών τροφοδοτείται από στοιχεία των μηνυμάτων που ανταλλάσσουν μεταξύ τους τα πλοία. Τα μεγάλα εμπορικά πλοία οφείλουν να εκπέμπουν το στίγμα τους, μαζί με κώδικα ταυτοποίησης προς δίκτυα επίγειων ή δορυφορικών δεκτών: πρόκειται για το Σύστημα Αυτόματης Ταυτοποίησης/AIS. Μια ένδειξη απλή όσο μια ασυνήθιστη επιτάχυνση της πορείας του πλοίου μπορεί να αποτελεί σημάδι ότι το πλήρωμα επιχειρεί να κερδίσει χρόνο, προκειμένου να πραγματοποιήσει παράνομη παραλαβή ή παράδοση. Όμως η κυριότερη ένδειξη για ενδεχόμενα προβλήματα δίνεται από λογισμικό που αναλύει τη συμπεριφορά των πλοίων όπως αυτή φιλτράρεται από πλήθος πληροφοριακών στοιχείων – αυτό εξηγεί ο Ivan Ladan, επικεφαλής της γερμανικής Marine Digital.

Έτσι, η Marine Digital με το σύστημα που διαθέτει επεξεργάζεται τη δήλωση φόρτωσης του κάθε πλοίου, τις λεπτομέρειες της πορείας και της ασφάλισής του, καθώς και ιστορικά στοιχεία από τον πρότυπο πλου αναλόγως με τον καιρό ή την κατάσταση της αγοράς. Συνυπολογίζονται όμως και παράγοντες όπως εγκληματικές δραστηριότητες, ή πάλι η διαφθορά που ενδεχομένως επικρατεί σε ορισμένες περιοχές. Στο λογισμικό αυτό παρέχονται ακόμη και στοιχεία για το πόσο είναι το βύθισμα κάθε πλοίου στο λιμάνι, βάσει του οποίου προκύπτει το τονάζ φόρτωσης. Οσάκις μυρίζεται κάτι ύποπτο, η Marine Digital εκπέμπει σήμα κινδύνου στις αρχές και τους πελάτες της – κυρίως σε πλοιοκτήτες οι οποίοι δεν χαίρονται καθόλου όταν πληροφορούνται ότι κάποιο από τα πλοία τους μπορεί να χρησιμοποιείται για παράνομες συναλλαγές.

Η δίωξη για παράβαση των κυρώσεων συχνά αφορά μεταφορτώσεις μεταξύ πλοίων, οι οποίες όμως λαμβάνουν χώρα μακριά από τα μάτια των λιμενικών αρχών. Η Vortexa (εταιρεία με έδρα το Λονδίνο) εφαρμόζει λογισμικό το οποίο αναζητά περιπτώσεις παρόμοιων «μεταφορτώσεων». Ένδειξη προβλήματος προκύπτει όταν πλοία –το ένα γεμάτο, το άλλο άδειο– που είναι κατασκευασμένα για τη μεταφορά ομοειδών προϊόντων συναντώνται μακριά από τις πιο πολυσύχναστες περιοχές ναυσιπλοΐας. Επίσης, η Vortexa παρακολουθεί συναντήσεις μεταξύ πλοίων που το ένα τους έχει επιβαρυμένη φήμη, ενώ το άλλο όχι (ή: δεν έχει ακόμη παρόμοια φήμη). Η δεύτερη κατηγορία πλοίων αξιοποιείται προκειμένου φορτία που υπόκεινται σε κυρώσεις να περάσουν ως νόμιμες παραδόσεις. Σημασία έχει επίσης η ηλικία των πλοίων: όσο πιο επικίνδυνος ο πλους τόσο παλιότερο το επιλεγόμενο πλοίο. Είναι ακόμη νωρίς για να δει κανείς πώς λειτουργούν οι απόπειρες επιβολής κυρώσεων στη Ρωσία. Όμως ο Γιάννης Παπαδημητρίου, αναλυτής φορτίων στη Vortexa, υπολογίζει ότι οι παράνομες μεταφορτώσεις από πλοίο σε πλοίο θα είναι συγκεντρωμένες στη Βαλτική και στην Ανατολική Μεσόγειο. Περιμένει επίσης να συναντώνται σε αυτές τις περιοχές πλοία και να ανταλλάσσουν συσκευές δήλωσης σήματος, μια κίνηση που επίσης συνηθίζεται στην περιοχή κοντά στη Μαλαισία προκειμένου να γίνονται παραδόσεις ιρανικού αργού με προορισμό την Κίνα.

Πλην όμως, η AIS έχει και περιορισμούς στη δράση της. Οι δορυφόροι δυσκολεύονται να διακρίνουν τα σήματα, όπως αυτά εκπέμπονται από πολυσύχναστα λιμάνια και παράκτιες ζώνες. Προκειμένου να βελτιωθεί η λήψη εικόνας, δέκτες AIS εγκαθίστανται σε διάφορες παραλιακές περιοχές – χρειάζονται όμως περισσότεροι. Εταιρεία με έδρα στην Αθήνα (η Marine Traffic) τοποθετεί κεραίες AIS σε παράκτια κτήρια που βρίσκονται ανά τον κόσμο, οι ιδιοκτήτες των οποίων προσφέρονται εθελοντικά να εγκαταστήσουν τις συσκευές στις στέγες τους. Τα στοιχεία ανάλυσης που προκύπτουν μ’ αυτόν τον τρόπο πωλούνται σε εταιρείες ναύλωσης, σε χρηματοπιστωτικούς φορείς και σε κυβερνητικούς φορείς. Ο εκπρόσωπος Τύπου της εταιρείας Γεώργιος Χατζημιχάλης παρατηρεί ότι υπάρχει αυξημένη ζήτηση για πληροφορίες που αφορούν πλοία συνδεόμενα με τη Ρωσία – είτε πρόκειται για τάνκερ είτε για σούπερ-γιοτ…

Τελικά, μεγάλη σημασία έχει το λογισμικό ανάλυσης δικτύων. Αντίστοιχα με την RTTG, η Kharon –με έδρα το Λος Άντζελες– τροφοδοτεί λογισμικό που διαθέτει με εταιρικά δεδομένα, ναυτιλιακά έγγραφα, δικαστικά στοιχεία, άρθρα από τον Τύπο, στοιχεία αστυνομικών και ρυθμιστικών αρχών. Το εν λόγω λογισμικό, σημειώνει ο επικεφαλής της σχετικής υπηρεσίας Benjamin Schmidt, αναζητά στοιχεία από βάσεις δεδομένων με χαμηλή επισκεψιμότητα «που φιλοξενούνται σε κάποια λιγότερο γνωστή χώρα, από όπου μπορούμε να αντλήσουμε κάποιαν άκρια στοιχείων» – όπως π.χ. μια διεύθυνση που συνδέει μια σκοτεινή εταιρεία με έναν συγκεκριμένο επιχειρηματία. Δεν λείπουν, ασφαλώς, τα αδύνατα σημεία. Ένα απ’ αυτά έγκειται στο ότι ένα πλοίο μπορεί να σβήνει τον πομπό AIS. Ο Ami Daniel, επικεφαλής της εταιρείας ανάλυσης ναυτιλιακών στοιχείων με έδρα στο Τελ Αβίβ, διαπιστώνει «πελώρια αύξηση» στον αριθμό πλοίων που, τελευταίως, έχουν κλειστά τα AIS τους. Πολλά απ’ αυτά βρίσκονται σε θαλάσσιες περιοχές κοντά στη Ρωσία, συμπεριλαμβανομένης της Μαύρης Θάλασσας. Απ’ αυτά, πολλά ενδεχομένως «μαύρισαν οθόνη» ώστε να μην είναι ορατά από ρωσικά πολεμικά, ενώ υπήρξαν περιπτώσεις να πυροβολούν εμπορικά πλοία. Πάντως ο Α. Daniel, απόστρατος αξιωματικός του Ισραήλ, πιστεύει ότι έχουν αυξηθεί οι «παραπειστικές πρακτικές». Όμως και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης βοηθούν, καθώς και η χρήση δορυφόρων με κάμερες και ειδικής εμβέλειας ραντάρ, που μπορούν να παρακολουθούν την κίνηση πλοίων μέσα και από τα σύννεφα […].

Πάντως η Kpler προσανατολίζεται σε μια διαφορετική αναβάθμιση λογισμικού, λαμβάνοντας υπόψη τις πολιτικές εξελίξεις που μπορεί να ανοίξουν την όρεξη για παραβίαση των κυρώσεων – είτε αφορούν τη Ρωσία είτε άλλες χώρες. Όταν έγινε πρόεδρος ο Τζο Μπάιντεν, η Κίνα –προφανώς προσδοκώντας «μια κάποια χαλαρότητα»– άρχισε να διακινεί κρυφά μεγαλύτερες ποσότητες ιρανικού αργού με μεγάλες εκπτώσεις.

Για τις τεχνολογίες και τους τεχνοκράτες, όλα αυτά είναι πολύτιμα. Πλην όμως, οι πιο πρόσφατες εξελίξεις δεν υπήρξαν όλες θετικές γι’ αυτούς: έτσι, οι Δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας έκλεισαν την πρόσβαση στα ρωσικά εταιρικά αρχεία. Σύμφωνα με την Jessica Abell της αμερικανικής Sayers, η οποία χρησιμοποιούσε πολλά τέτοια στοιχεία, η νέα κατάσταση δυσχεραίνει κατά πολύ την παρακολούθηση του ποιος κάνει τι στην ανοιχτή θάλασσα. Με άλλα λόγια, το παιχνίδι παραμένει πολύ ανοιχτό.