Η Τουρκία στέλνει στην Αφρική μηχανικούς και τηλεοπτικές σειρές – στέλνει όμως και όπλα και στρατιώτες

Το νοσοκομείο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο Μογκαντίσου, την πρωτεύουσα της Σομαλίας, έχει ονομαστεί έτσι προς τιμήν του Τούρκου προέδρου. Διαθέτει 47 κλίνες ΜΕΘ, περισσότερες απ’ οποιοδήποτε άλλο νοσοκομείο σε αυτή τη χώρα – όμως δεν δέχεται ασθενείς με Covid-19. «Αν τους δεχόμασταν, θα ‘πρεπε να τους έχουμε σε απομόνωση» εξηγεί ο διοικητής του νοσοκομείου Ασίρ Ερασλάν. «Όμως τότε δεν θα είχαμε αρκετό χώρο για τα θύματα βομβών». Τα οποία θύματα δεν παύουν να συρρέουν, καθώς βρίσκεται σε εξέλιξη η εξέγερση της αλ-Σαμπάμπ, θυγατρικής οργάνωσης της αλ-Κάιντα, καθώς και συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων ενόπλων ομάδων.

Με δεδομένη τη διάχυτη βία και τους κινδύνους απαγωγής, το Μογκαντίσου προσελκύει ελάχιστους ξένους. Ελάχιστους πλην των Τούρκων δηλαδή. Ήδη, τουρκική εταιρεία έχει προχωρήσει σε ανακαίνιση των εγκαταστάσεών της και έχει αναλάβει τη διαχείριση του λιμανιού. Μια άλλη πάλι έχει την ευθύνη ενός ξενοδοχείου αλλά και του διεθνούς αερολιμένα, απ’ όπου η Turkish Airlines έχει καθημερινές πτήσεις για Κωνσταντινούπολη. Τουρκικές επιχειρήσεις έχουν επισκευάσει τους κύριους δρόμους της πόλης καθώς και το κτήριο του Κοινοβουλίου, με χρηματοδότηση από την αναπτυξιακή εταιρεία της Τουρκίας. Στη μεγαλύτερη ξένη στρατιωτική βάση της χώρας, Τούρκοι αξιωματικοί έχουν εκπαιδεύσει και εξοπλίσει πάνω από 5.000 Σομαλούς στρατιώτες καθώς και ειδικές δυνάμεις της Αστυνομίας. Ίσως πιο εντυπωσιακό στοιχείο της τουρκικής παρουσίας δεν είναι όμως το μέγεθός της, αλλά η απροκάλυπτη παρουσία, την οποία βοηθάει η ύπαρξη κοινής θρησκείας. «Στη Σομαλία, ένα από τα πλεονεκτήματα του να είναι κανείς Τούρκος έγκειται στο ότι προσεύχεται στο ίδιο τζαμί με όλον τον κόσμο» εξηγεί ο Σομαλός επιχειρηματίες Κοντίρ Μοχάμουντ. Οι μη τουρκικές επιχειρήσεις και οι πρεσβείες λειτουργούν συνήθως από την «πράσινη ζώνη» γύρω από το αεροδρόμιο. «Εμείς είμαστε οι μόνοι που συναντά κανείς στο πεδίο» τονίζει ο Τούρκος πρέσβης Μεχμέτ Γιλμάζ. Με δικό της κοπάδι από αντιλόπες και με εκπληκτική θέα στον Ινδικό Ωκεανό, η τουρκική Πρεσβεία στη Σομαλία είναι μεγαλύτερη απ’ οπουδήποτε αλλού.

Η περίπτωση της Σομαλίας δεν είναι παρά ένα εντυπωσιακό παράδειγμα της συνεχώς επεκτεινόμενης παρουσίας της Τουρκίας επί Ερντογάν στην Αφρική – σε αναζήτηση αγορών, φυσικών πόρων και διπλωματικής παρουσίας. Μέχρι πριν από δύο μόλις δεκαετίες, η Τουρκία είχε περιορισμένο ενδιαφέρον για την υποσαχάρια Αφρική. Αντ’ αυτού, κοιτούσε προς τη Δύση και επιθυμούσε να ενταχθεί στην ΕΕ. Όσο όμως οι σχέσεις με τη Δύση στράβωναν, τόσο η Τουρκία στρεφόταν προς τον Νότο.

 

To σημείο που έκανε την αλλαγή ήρθε το 2011, όταν ο πρόεδρος Ερντογάν –συνοδευόμενος από Τούρκους επιχειρηματίες, υπευθύνους της βοήθειας προς τον Τρίτο Κόσμο, και μουσουλμανικές φιλανθρωπικές οργανώσεις– επισκέφτηκε τη Σομαλία, η οποία τότε βρισκόταν στο μέσον ξηρασίας και εμφυλίου πολέμου. Η επίσκεψη εκείνη, η πρώτη από μη Αφρικανό ηγέτη εδώ και δύο σχεδόν δεκαετίες, υπήρξε σημείο εκκίνησης όχι μόνον ενασχόλησης της Τουρκίας με το Κέρας της Αφρικής αλλά και βαθύτερων δεσμών με όλη την αφρικανική ήπειρο.

Το 2009, η Τουρκία διέθετε μόλις μια ντουζίνα διπλωματικές αντιπροσωπείες στην Αφρική. Σήμερα έχει πλέον 43. Η διπλωματική αυτή κινητικότητα βοήθησε και στην επέκταση των επιχειρήσεων. Η Turkish Airlines, που μέχρι το 2004 είχε πτήσεις προς μόνο τέσσερις αφρικανικές χώρες, τώρα φτάνει τις 40. Οι εμπορικές συναλλαγές με την ήπειρο αυτή έχουν φτάσει τα 29 δισ. δολαρίων το 2021 – από τα οποία τα 11 δισ. με την υποσαχάρια Αφρική (σχεδόν οκταπλάσιο επίπεδο από του 2003). Ανάλογα ισχύουν και με τον κατασκευαστικό τομέα, όπου οι τουρκικές επιχειρήσεις υπονομεύουν την έως τώρα κυριαρχία των κινεζικών – εν μέρει και λόγω της υποχώρησης του κινεζικού δανεισμού. Υπολογίζεται ότι τουρκικές κατασκευαστικές έχουν ολοκληρώσει έργα αξίας 79 δισ. δολαρίων στην Αφρική, από αεροδρόμια μέχρι στάδια και τζαμιά. Πέρσι, η Τανζανία ανέθεσε σε τουρκική εταιρεία σιδηροδρομικό έργο αξίας 1,9 δισ. δολαρίων.

Πάντως, η Τουρκία κερδίζει έδαφος και μέσω της αναπτυξιακής βοήθειας που παρέχει. Παλιότερα χορηγούσε βοήθεια κυρίως μέσω διεθνών οργανισμών όπως ο ΟΗΕ: το 2003 κάπου το 60% της βοήθειας της Τουρκίας ακολουθούσε αυτήν την πορεία. Το 2019, πλέον, το ποσοστό αυτό είχε καταρρεύσει σε μόλις 2%. Τώρα, τουρκικές σημαίες διακοσμούν τα δέματα τροφίμων που μοιράζονται, τα σχολεία και τα πηγάδια.

 

Όταν τα όπλα προστίθενται στον σχεδιασμό

Υπάρχει όμως και η σκληρότερη πλευρά των πραγμάτων. Ο πρόεδρος Ερντογάν, που δεν δίστασε να στείλει στρατό στον πολύπλευρα εμφύλιο που διεξάγεται στη Συρία, άρχισε να δείχνει τη δύναμή του και στην Αφρική. Έτσι, έστειλε δικό του στρατό αλλά και Σύριους μισθοφόρους στη Λιβύη, να πολεμήσουν κατά των δυνάμεων του στρατάρχη Χαφτάρ, που έχει τη στήριξη της Αιγύπτου, της Γαλλίας, της Ρωσίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.

Η Τουρκία και η Γαλλία, αφού πρώτα βρέθηκαν αντιμέτωπες στη Λιβύη, αντιπαρατίθενται και στη Δυτική Αφρική, στο Σαχέλ και στις χώρες του Μαγκρέμπ, όπου ο πρόεδρος Ερντογάν αμφισβήτησε την επιρροή των Γάλλων με το επιχείρημα του αποικιακού παρελθόντος της Γαλλίας […].

Με πολλές αφρικανικές χώρες (πιο πρόσφατα με τη Νιγηρία, τη Σενεγάλη και το Τόγκο) η Τουρκία έχει συνάψει στρατιωτικές συμφωνίες. Πολλές χώρες είναι πρόθυμες να επωφεληθούν από την εμπειρία που διαθέτει η Τουρκία στην καταπολέμηση αντάρτικων κινημάτων. Χαρακτηριστικό: όλο και περισσότεροι πρέσβεις αφρικανικών χωρών που στέλνονται στην Τουρκία είναι απόστρατοι στρατηγοί.

Πάντως, στόχος της Τουρκίας δεν είναι να αναμειχθεί σε πολέμους, αλλά να πουλήσει όπλα. Δεν είναι βέβαια στο ίδιο επίπεδο με τη Ρωσία, που παρείχε το 30% των όπλων που πουλήθηκαν στην υποσαχάρια Αφρική το 2016-20, ή και με την Κίνα (20%). Όμως το 2021 οι τουρκικές πωλήσεις όπλων επταπλασιάστηκαν και έφτασαν τα 328 εκατ. δολάρια. Φέτος, στους πρώτους δύο μήνες της χρονιάς ήταν στα 140 εκατ. δολάρια.

Τα πιο σημαντικά προϊόντα των Τούρκων είναι τα drones του τύπου εκείνων που σήμερα βομβαρδίζουν τουρκικά τανκς στην Ουκρανία. Τα συναντά κανείς στην Αιθιοπία, τη Λιβύη, το Μαρόκο και την Τυνησία, ενώ Αγκόλα, Νιγηρία και Ρουάντα σκέφτονται να ακολουθήσουν […].

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, που είναι ο τέταρτος μεγαλύτερος προμηθευτής εξοπλισμών προς την Αφρική και οι οποίες διακόπτουν τις πωλήσεις όπλων προς εκείνες τις χώρες που τα χρησιμοποιούν για τη διάπραξη εγκλημάτων πολέμου, η Τουρκία δείχνεται αδιάφορη για τη χρήση των προϊόντων της. Τα τουρκικά drones, που θεωρείται ότι βοήθησαν να αλλάξει η πορεία του πολέμου στον εμφύλιο της Ερυθραίας, έχει αναφερθεί ότι ευθύνονται για τον θάνατο δεκάδων αμάχων.

 

Υπάρχει ακόμη έδαφος για την Τουρκία

Μπορεί η ανάμειξη της Τουρκίας στις αφρικανικές υποθέσεις να έχει σημειώσει ταχύτατη αύξηση, με αποτέλεσμα να φέρνει συγκρούσεις με άλλες δυνάμεις, πλην όμως η οικονομική, στρατιωτική και διπλωματική επιρροή της δεν πλησιάζει καν σε σημασία εκείνη των ΗΠΑ, της Κίνας και των πρώην αποικιακών δυνάμεων της ηπείρου. Η κινεζική κυβέρνηση υπολογίζει ότι το διμερές εμπόριο με την Αφρική έφτασε πέρυσι τα 254 δισ. δολάρια, αφήνοντας μακριά πίσω του τα 29 δισ. της Τουρκίας. Ασφαλώς δε, η στρατιωτική βοήθεια της Άγκυρας δεν πλησιάζει καν την ισχύ των Δυτικών δυνάμεων στην περιοχή […]. Ωστόσο, η Τουρκία δείχνει έτοιμη να παίξει μακροπρόθεσμο παιχνίδι. Η πρόσφατη εκκίνηση εργασιών του TRT Français, δηλαδή του γαλλόφωνου καναλιού κρατικής προπαγάνδας, είναι φανερό ότι στόχευε σε αφρικανικό κοινό. Και η παροχή οικονομικής βοήθειας και η συνδρομή σε θέματα ασφαλείας κάνει την Τουρκία να προσδοκά ότι –τελικώς– θα αποκομίσει σημαντικά οφέλη.