Γιατί η υφήλιος δεν κατορθώνει να συμφωνήσει στη ρύθμιση των ταξιδιών τον καιρό της πανδημίας

 

Πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πολλές ήταν οι χώρες που δεν ζητούσαν την επίδειξη διαβατηρίων στα σύνορά τους. Όσο όμως οι συγκρούσεις εξελίσσονταν τόσο τα κράτη έσπευδαν να εισαγάγουν ταξιδιωτικά έγγραφα με τον σκοπό να σφαλίσουν τα σύνορα. Μετά την τότε εκεχειρία υπήρξε μια εντυπωσιακή ποικιλία διαφοροποιημένων πληροφοριών για αντίστοιχα διαφορετικές υπηκοότητες, πράγμα που δημιουργούσε για τους ταξιδιώτες χάος αντί για σαφήνεια στα σύνορα. Ήδη όμως, η επαναφορά των πραγμάτων σε έναν κόσμοό που η διάβαση των συνόρων θα ήταν ελεύθερη είχε πλέον καταλήξει να είναι αδιανόητη.

Το 1920 η Κοινωνία των Εθνών ανέλαβε δράση και σχεδίασε ένα 32σέλιδο βιβλιαράκι με το όνομα της χώρας-εκδότη ως εξώφυλλο και μια σειρά από βασικές πληροφορίες για τον κάτοχο, όπως ονοματεπώνυμο και τόπο γεννήσεως. Ορισμένες κυβερνήσεις γκρίνιαζαν (παράδειγμα η Γαλλία, που θεώρησε το κόστος για το βιβλιαράκι υπερβολικό σε σύγκριση με εκείνο του δικού της μονόφυλλου), οπότε χρειάστηκε η πάροδος κάποιων χρόνων για να προσαρμοσθούν. Σήμερα όμως, όλα τα διαβατήρια ακολουθούν το ίδιο πρότυπο. Είτε στο Χίθροου στη Βρετανία είτε στο Μόσνουσου-Ι στο Λεσότο, οι υπεύθυνοι μπορούν –με μια ματιά στα διαβατήρια– να έχουν επαρκή αντίληψη για τα δικαιώματα του κάθε ταξιδιώτη. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας του κορονοϊού σημειώθηκε μια αντίστοιχη εξέλιξη. Τα κράτη έσπευσαν να δημιουργήσουν μια σειρά από διαβατήρια εμβολιασμού ώστε να κλείσουν τα σύνορα για τον κορονοϊό – ή, αντιστοίχως, τις πόρτες των εστιατορίων ή των γυμναστηρίων. Συχνά οι ενδιαφερόμενοι χρειάζεται να αποδείξουν ότι έχουν εμβολιασθεί, ότι διαθέτουν πρόσφατο αρνητικό τεστ ή ότι ασθένησαν από Covid-19 και ανάρρωσαν.

Αυτή τη φορά, οι κυβερνήσεις δεν είναι μόνες τους σ’ αυτήν την προσπάθεια. Η τεχνολογία έχει ανοίξει ορθάνοιχτες τις πόρτες σε γίγαντες των επιχειρήσεων όπως η IBM ή η Microsoft, σε συλλογικούς φορείς όπως η ΙΑΤΑ για τις αερομεταφορές, ή τέλος σε ΜΚΟ όπως το Διεθνές Οικονομικού Φόρουμ. Τρεις φοιτητές στην Αυστρία πέρασαν πολλές άγρυπνες νύχτες για να διαμορφώσουν ένα πάσο που να μπορεί να λειτουργήσει ανά την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μπορεί να μην είχαν τα μέσα για να κάνουν μάρκετινγκ – κι όμως, το GreenPass το κατέβασαν 100.000 χρήστες. Όπως είχε συμβεί και στα χρόνια του Μεγάλου Πολέμου, έτσι και τώρα το στοιχείο του επείγοντος υπερίσχυσε έναντι του συντονισμού. Η Ινδία, όπου διενεργήθηκαν ένα δισεκατομμύριο εμβολιασμοί, διαθέτει το πιστοποιητικό «Co-WIN» με ενσωματωμένο QRcode, που περιλαμβάνει στοιχεία ταυτότητας και –παραδόξως– μια φωτογραφία όχι του δικαιούχου, αλλά… του πρωθυπουργού Ναρέντρα Μόντι. Στη Βρετανία, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επιλέξουν είτε QRcode σε εφαρμογή του NHS/ΕΣΥ, είτε να καταφεύγουν στην ιστοσελίδα του NHS, είτε πάλι να φέρουν πιστοποίηση του οικογενειακού γιατρού. Στις ΗΠΑ, όπου ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν έχει δεσμευθεί να μην δημιουργήσει εθνική βάση δεδομένων για τους εμβολιασμούς, χρησιμοποιούνται πλήθος πολιτειακά ή και ιδιωτικά διαβατήρια.

Το πρόβλημα είναι η απουσία διαλειτουργικότητας αυτών των πάσο. Τα περισσότερα έχουν παρόμοια εμφάνιση: ένα QRcode σε έξυπνο τηλέφωνο ή σε έγχαρτη μορφή. Ακόμη και το σκανάρισμα των QRcodes μπορεί όμως να δημιουργεί πρόβλημα: διαφορετικές συσκευές επαλήθευσης μπορούν και διαβάζουν διαφορετικά πάσο·όταν πάλι σκαναριστούν, τα QRcodes ελευθερώνουν διαφορετικά είδη πληροφοριών αναλόγως με τα εθνικά ή και τοπικά συστήματα υγείας, ή πάλι με τις στάσεις των πληθυσμών έναντι των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων. Ορισμένα διαβατήρια εμβολιασμού, όπως το CommonPass που χρησιμοποιείται σε κάποιες περιοχές των ΗΠΑ, δίνει ανεπεξέργαστα στοιχεία για το καθεστώς εμβολιασμού του ενδιαφερόμενου. Άλλα, όπως εκείνο του NHS, απλώς αποτυπώνουν ένα σύμβολο – π.χ. έναν σταυρό. Οι δε κανόνες του παιχνιδιού μπορεί και να αλλάζουν. Όταν τον Σεπτέμβριο υπήρξε έκρηξη κρουσμάτων στο Ισραήλ, η χώρα πήρε πίσω το GreenPass από δύο εκατομμύρια ανθρώπους που δεν είχαν ακόμη κάνει ενισχυτική δόση εμβολίου.

Τα διοικητικά, οικονομικά και ψυχολογικά ακόμη-ακόμη εμπόδια καθίστανται ολοφάνερα στα αεροδρόμια. Ο αριθμός των επιβατών έχει σημειώσει πτώση 85-90%, αλλά ακόμη κι έτσι το να φθάσει κανείς στη θύρα επιβίβασης έχει γίνει πιο δύσκολο παρά ποτέ. Οι ουρές μακραίνουν καθώς οι επίδοξοι ταξιδιώτες αναζητούν τα χαρτάκια ή τα κινητά με τους QRcodes τους. Οι αρμόδιοι για τον έλεγχο παλεύουν να δουν ποια εμβόλια διαθέτουν κρατική έγκριση ή πόση ισχύ έχουν τα τεστ για ποιους προορισμούς. Όπως λέει ο Κορνέλ Κόστερ της VirginAtlantic: «Έχει διαμορφωθεί ένα είδος ζούγκλας εκεί έξω».

Η ευκαιρία για την καθιέρωση προτύπων έχει πλέον χαθεί. Πάντως ο σχεδιασμός ενός υγειονομικού πάσο είναι ούτως ή άλλως πιο δύσκολος από τον σχεδιασμό ενός ταξιδιωτικού εγγράφου. Τα διαβατήρια μπορεί να αποκαλύπτουν την ηλικία, όμως τα υγειονομικά πάσο λειτουργούν και σαν πύλες πληροφόρησης για στοιχεία που αφορούν την υγεία όσων τα επιδεικνύουν – ενδεχομένως δε για πολλά στοιχεία. Αυτό δημιουργεί φόβο στους ανθρώπους. Ακόμη και σε χώρες με υψηλά ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης, διαφέρει η στήριξη που επιτυγχάνουν τα διαβατήρια εμβολιασμού – από ένα 52% της Ουγγαρίας μέχρι το 84% στη Βρετανία (βλ. Διάγραμμα). Στην Ινδία ο κόσμος έχει συνηθίσει να δίνει τα δακτυλικά του αποτυπώματα και να σκανάρεται η ίριδα των ματιών με το ισχύον σύστημα βιομετρικής ταυτοποίησης Aadhaar. Όμως άνθρωποι όπως ο εκδότης ΝτέμπχανιΜαζούμντερ, από το Νέο Δελχί, φοβούνται τι θα γίνει άμα φαρμακευτικές ή ασφαλιστικές εταιρείες πιάσουν στα χέρια τους τα υγειονομικά αυτά δεδομένα: «Αισθάνομαι κάπως σαν πειραματόζωο» εξηγεί.

[…] Ήδη, ανθεί μαύρη αγορά πιστοποιητικών. Ο ΟντέντΒανούνου της CheckPointSoftware (ασχολείται με την κυβερνοασφάλεια) παρουσιάσθηκε ως αγοραστής και κατόρθωσε να βρει: πλαστά γαλλικά πιστοποιητικά εμβολιασμού για 75 ευρώ, ρωσικά για 9.000 ρούβλια (περί τα 120 ευρώ) και αντίστοιχα από τη Σιγκαπούρη για 250 ευρώ στο σκοτεινό διαδίκτυο και την εφαρμογή Telegram. Αυτά μπορούν να περάσουν απλό έλεγχο επιδεικνυόμενα, αλλ’ όχι και άμα σκαναριστούν σωστά. Όταν δεν υπάρχει ασφαλής τρόπος επαλήθευσης των πιστοποιητικών στα σύνορα, τότε ακόμη και οι πιο προσεγμένες τεχνολογίες λυγίζουν. Η Ντακότα Γκρούνερ, επικεφαλής της ID 2020,όπου ιδιωτικός και δημόσιος τομέας συνεργάστηκαν για τη διαμόρφωση ψηφιακών ταυτοτήτων είναι απεγνωσμένη: «Χρειάζεται να χρησιμοποιείται εδώ blockchain; Όχι! Αποτελεί η χρήση blockchainπερισπασμό; Ναι». […]

Το μεγαλύτερο εμπόδιο για να υπάρξουν αξιόπιστα διαβατήρια εμβολιασμού δεν είναι πάντως η τεχνολογία, αλλά οι γεωπολιτικές περιπλοκές. Προκειμένου να υπάρξει συμφωνία μεταξύ των χωρών για παγκόσμιους κανόνες και πρότυπα, θα χρειαζόταν ένας οργανισμός με γνώση των υγειονομικών, της τεχνολογίας και της διπλωματίας, ο οποίος επιπλέον να τυγχάνει γενικής αποδοχής. Πρόδηλος ένας τέτοιος ρόλος για τον ΠΟΥ, έτσι όμως που έχει βρεθεί μπλεγμένος στην αντιπαλότητα ΗΠΑ-Κίνας ο Οργανισμός βάλλεται πανταχόθεν για τον χειρισμό της κρίσης του κορονοϊού. Πάντως, στο ζήτημα των ψηφιακών πάσο, ο ΠΟΥ έμπλεξε από μόνος του. Ενώ έχει δημοσιοποιήσει μακροσκελή κείμενα όπου περιγράφεται πώς θα ‘πρεπε να είναι τα διαβατήρια εμβολιασμού, έχει επιμείνει ότι δεν θα πρέπει να απαιτείται απόδειξη εμβολιασμού στο πλαίσιο των διεθνών μετακινήσεων όσο η κατανομή των εμβολίων είναι τόσο άνιση υπέρ των πλουσίων χωρών. […]

Όσο πάντως η Covid-19 σκοτώνει χιλιάδες ανθρώπους κάθε βδομάδα τόσο οι διαφωνίες για τα QRcodes και τις ψηφιακές υπογραφές μεταξύ διεθνών οργανισμών, των τεχνολογικών ομίλων και των κρατών λειτουργούν περισσότερο ως θόρυβος, αν μη ως φρένο. Μπορεί τα διαβατήρια εμβολιασμού να μην συγκρατήσουν ποτέ τον ιό: αυτό μόνον τα εμβόλια το δύνανται. Σύμφωνα με στοιχεία από το Πανεπιστήμιο JohnsHopkins, πάνω από ¾ των Δανών, Καταριανών ή Σιγκαπουριανών είναι εμβολιασμένοι, έναντι λιγότερων από 1% στην Αιθιοπία ή την Ουγκάντα. Κάποτε, τα διαβατήρια εμβολιασμού μπορεί να μας φέρουν την ειρήνη. Τώρα όμως, ο κόσμος χρειάζεται να παλέψει για να κερδίσει τον πόλεμο.