Οικονομικά με μαγικά κόλπα

Ευρηματικές προσεγγίσεις προκειμένου να παρακαμφθεί το φρένο χρέους της Γερμανίας

Όσοι κάνουν τα ψώνια τους σε αδιαφανείς γωνιές του Διαδικτύου συχνά συναντούν διαφημίσεις οι οποίες υπόσχονται «μια εντυπωσιακή πατέντα» που θα τους βοηθήσει να κερδίσουν εκατομμύρια – ή πάλι να χάσουν κιλά. Προκειμένου, πλέον, να ανταποκριθεί στις κλιματικές της υποχρεώσεις ή να αναβαθμίσει τις ψηφιακές της υποδομές, η Γερμανία θα χρειαστεί να μαζεύει ενδεχομένως και 50 δισ. ευρώ τον χρόνο για δημόσιες επενδύσεις. Όμως, το «φρένο χρέους» που ήδη είχε συμπεριληφθεί στο Σύνταγμα της χώρας το 2009 περιορίζει τον επιτρεπτό δανεισμό –σε ετήσια βάση– σε 0,35% του ονομαστικού ΑΕΠ (που αντιστοιχεί σε 12 περίπου δισ. ευρώ). Συνταγματική αναθεώρηση φαίνεται εν προκειμένου απίθανη. Ο τετραγωνισμός αυτού του κύκλου από την τρικομματική κυβέρνηση συνασπισμού θα χρειαστεί κάποιες δικές της «πατέντες».

Ήδη συζητιούνται πολλές τέτοιες προσεγγίσεις. Η πρώτη έγκειται στη δημιουργία δημοσίων επιχειρήσεων εκτός Προϋπολογισμού, οι οποίες θα μπορούν να στρέφονται στις αγορές και να αντλούν κεφάλαια για στοχευμένες χρήσεις: για τη μόνωση σπιτιών ή τη δημιουργία σταθμών φόρτισης για ηλεκτρικά αυτοκίνητα, παραδείγματος χάριν. Με αυτόν τον τρόπο λειτουργεί η Deutsche Bahn, η γιγαντιαία σιδηροδρομική επιχείρηση της Γερμανίας. Μια αντίστοιχη, πλην διαφορετική, πρόταση είναι να ενισχυθεί σημαντικά η κρατική αναπτυξιακή τράπεζα KfW, κατά τρόπο που να έχει τη δυνατότητα μόχλευσης ιδιωτικών κεφαλαίων για πράσινες επενδύσεις: θεωρητικά, θα μπορούσαν να συγκεντρωθούν έτσι εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ, μολονότι οι κανόνες της ΕΕ για τις κρατικές ενισχύσεις αποτελούν εδώ περιοριστικό παράγοντα.

Ένα πιο επιδέξιο τέχνασμα θα ήταν να πραγματοποιηθεί μια μεγάλη κίνηση δανεισμού το 2022, με εκμετάλλευση της προσωρινής αναστολής του «φρένου χρέους» που εφαρμόζεται από πέρσι, κίνησης που επέτρεψε στην κυβέρνηση να χρηματοδοτήσει μετ’ αποδοχών αναστολές των εργασιακών συμβάσεων και άλλες σχετικές κινήσεις στήριξης λόγω πανδημίας. Η εκτίμηση ειδικών είναι ότι θα μπορούσε να αντληθεί ποσό 500 δισ. ευρώ, ώστε να δαπανηθεί μέσα στην ερχόμενη δεκαετία. Όμως ένα τέτοιο σχήμα, αν σχεδιαστεί με ατέλειες, θα μπορούσε να επισύρει την ψυχρή αποδοκιμασία του γερμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου.

Η ευφυέστερη «πατέντα» προέρχεται ενδεχομένως από το think tank του Βερολίνου Dezernat Zukunft. Σημειώνει ότι το ίδιο το φρένο χρέους στηρίζεται σε εκτιμήσεις σχετικά με το μυστηριώδες «παραγωγικό κενό» – με άλλα λόγια, τη διαφορά μεταξύ του τρέχοντος ΑΕΠ της χώρας και του επιπέδου δυνητικής παραγωγής της – και μ’ αυτή τη βάση εισηγείται κάποιες επιδέξιες παρεμβάσεις σε εισροές του εν λόγω υπολογισμού. Άμα π.χ. κανείς δεχθεί ότι η αγορά εργασίας είναι πιο αδύναμη από όσο υπολογίζει το Υπουργείο Οικονομικών, τότε βλέπει να αυξάνεται η οροφή των επιτρεπόμενων δαπανών. Οι συντηρητικοί αποκρούουν μια τέτοια προσέγγιση ως «Οικονομικά Πίπης Φακιδομύτης». Όμως τουλάχιστον δεν επιχειρούνται νομικές ακροβασίες, ενώ η προσέγγιση αυτή στηρίζεται σε παραδοχές που δεν είναι πιο ακραίες απ’ όσες ήδη χρησιμοποιούνται. «Ουδείς αντιλαμβάνεται αυτές τις γραφειοκρατικές μεθόδους, για τούτο άλλωστε είναι και πολιτικά ελκυστικές», παρατηρεί ο Γενς Ζίντκαμ του Πανεπιστημίου του Ντίσελντορφ. Με έναν τέτοιο τρόπο θα μπορούσαν να προστεθούν δαπάνες 20 δισ. ευρώ σε ετήσια βάση.

Πιο παραδοσιακές πηγές εσόδων είναι δυνατόν να προσφέρουν δημοσιονομικά ψίχουλα. Η νέα συμφωνία για τον παγκόσμιο φορολογικό συντελεστή των πολυεθνικών θα μπορούσε να εισφέρει μερικά δισ., όπως άλλωστε και η νομιμοποίηση (και η συνακόλουθη φορολόγηση) της κάνναβης, που είναι πιθανή με τη νέα κυβέρνηση. Οι ευρωπαϊκοί πόροι για την κλιματική αλλαγή μπορούν να προσθέτουν το κατιτίς τους. Μπορεί επίσης να αποφασισθεί η περικοπή κάποιων επιδοτήσεων. Πέραν όλων αυτών, οι γερμανικές κυβερνήσεις έχουν μια τάση να υποτιμούν τις προβλέψεις τους για τα εκάστοτε φορολογικά έσοδα: το 2020 απέδωσε 1,4 δισ. ευρώ περισσότερα έσοδα από τα προϋπολογισθέντα (βλέπε Διάγραμμα). Δεν θα ξεχειλίσουν έτσι τα ταμεία – αλλά κάθε σταγόνα, καλοδεχούμενη.

Η Φιλίπα Ζιγκλ-Γκλίκνερ της Dezernat Zukunft παρατηρεί: «Είναι γελοίο να ξοδεύεται τόσος χρόνος προκειμένου να στηθούν πολύπλοκα σχέδια, ώστε να προσπεραστούν κανόνες τους οποίους εμείς οι ίδιοι έχουμε θέσει». Το να ψωνίζει κανείς «εντυπωσιακές πατέντες» από το Διαδίκτυο δεν είναι καλή ιδέα. Όμως η σημερινή Γερμανία δεν έχει και πολλές άλλες επιλογές.