Οικονομική Επιθεώρηση, Φεβρουάριος 2021, τ. 1003

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ του Νίκου Παπανδρέου

Έφτασε το #metoo στην Ελλάδα;

Το κίνημα του #metoo αποκαλύπτει με πολύ ξεκάθαρο τρόπο το πώς πολλοί άνδρες εκμεταλλεύονται την εξουσία τους για να πετύχουν κατακτήσεις, είτε με βία, είτε με εκβιασμό, είτε αλλιώς. Και η εξουσία τούς προστατεύει από σχεδόν οποιεσδήποτε συνέπειες – νομικές, ηθικές ή άλλης μορφής.

Προφανώς, η εξουσία των ανδρών ήταν και είναι τέτοια ώστε οι περισσότερες γυναίκες που υπέστησαν μια βίαιη εκμετάλλευση δεν τολμούν να το βγάλουν στη φόρα. Πέραν της ντροπής που συνοδεύει μια οποιαδήποτε τέτοια κατηγορία, γνώριζαν ότι το παιχνίδι είναι και ήταν στημένο υπέρ των ανδρών – έτσι δουλεύει το «σύστημα». Ο άνδρας με εξουσία μάλλον θα κερδίσει την όποια κατηγορία. Θα απειλήσει την κατήγορό του από τη θέση εξουσίας έτσι ώστε να την εκφοβίσει. Θα της πει ότι θα μπλοκάρει την καριέρα της ή ότι θα την ξεφτιλίζει ή ό,τι άλλο χρειάζεται για να εξασφαλίσει τη σιωπή της. Υποθέτω ότι μερικά πράγματα δεν χρειάεται καν να ειπωθούν – ένα βλέμμα, ένα γέλιο ειρωνικό, ένα δήθεν άστοχο σχόλιο αρκεί για να περάσει το επιθυμητό μήνυμα η ανδρική εξουσία στο θύμα του. Αν είναι και στον χώρο του θεάματος; Ποιος στη συνέχεια θα προσλάβει μια οποιαδήποτε γυναίκα που έχει κατηγορήσει για παρενόχληση κάποιον ισχυρό; Θα τη δούνε σαν μελλοντικό πονοκέφαλο!

Μόνο η κοινωνική κατακραυγή και το κλίμα της σημερινής εποχής φαίνεται να έχει δώσει θάρρος σε ορισμένες γυναίκες να τα πούνε και να αψηφήσουν τις συνέπειες.

Η κα. Μπεκατώρου ίσως να ξεκίνησε τη χιονοστιβάδα. Ήδη άλλες δυο γυναίκες από τον χώρο του αθλητισμού βγήκαν με καταγγελίες. Να δούμε αν θα βγούνε και άλλες και αν γίνει ένα πρώτο «ξεκαθάρισμα» τέτοιων ανδρών. Έτσι, με αυτό τον φόβο φερέλπιδες άνδρες που σκέφτονται να παρανομήσουν θα μαζέψουν «τα κουλά τους».

Η αλήθεια είναι ότι χρόνια τώρα πολλοί από εμάς έχουμε ακούσει τέτοιες ιστορίες εν είδει κουτσομπολιού ή και εν είδει «μαγκιάς». Το συγκεκριμένο πρόβλημα υπάρχει αιώνες τώρα και συνεχίζει να υπάρχει. Το ημιτελές γυναικείο κίνημα που γεννήθηκε στον προηγούμενο αιώνα δεν φαίνεται να έχει αγγίξει ή να έχει κατορθώσει να αλλάξει την κοινωνία μας σ’ αυτό το ζήτημα. Έχει ο άνδρας εξουσία; Μεγάλες οι πιθανότητες ότι θα το εκμεταλλευτεί, πιέζοντας με τον έναν ή τον άλλον τρόπο μια γυναίκα που του ζητάει μια πρόσληψη ή που δουλεύει υπό την «προστασία του».

Το φαινόμενο σίγουρα διαφέρει από χώρα σε χώρα. Αλλά παρά τα όποια σημάδια προόδου που έχουν σημειωθεί, αναρωτιέμαι αν τελικά το νέο αυτό κίνημα, που ονομάστηκε #metoo, θα αναγκάσει τέτοιους άνδρες να είναι πιο προσεκτικοί ως προς το πώς βλέπουν το γυναικείο φύλο. Η νέα γενιά –κάτω από τα σαράντα– ίσως έχει ήδη σωστότερες αρχές σε αυτά τα θέματα, εν μέρει χάρη στο γυναικείο κίνημα που αφύπνισε την κοινωνία.

Άλλωστε, σε άλλους τομείς έχουν σημειωθεί πολλές επιτυχίες και μεγάλη πρόοδος: έχουμε την επαγγελματική αναγνώριση, καλύτερες αποδοχές, είσοδο σε νέα επαγγέλματα. Αυτά ήταν τα «λάφυρα», αν θέλετε, του φεμινιστικού κινήματος εδώ και παντού. Γυναίκες διευθύνουν εταιρείες τόσο μεγάλες όπως η Pepsi Cola, η Xerox και το πολυεθνικό μεγαθήριο που ονομάζεται General Dynamics. Από την άλλη, το ποσοστό των διευθυνόντων συμβούλων που είναι γυναίκες φτάνει στο 10%. Άρα, το γυναικείο κίνημα έχει μεν πολλές επιτυχίες να επιδείξει, αλλά έχει ακόμη πολύ δρόμο για να φτάσει σε μια αποδεκτή επαγγελματική ισοτιμία. Και, φυσικά, η γυναικεία συμμετοχή σε όλα τα επίπεδα διαφέρει από χώρα σε χώρα.

Μέσα σε αυτό το κάπως σύνθετο τοπίο, όπου αλλού έχουμε πρόοδο και αλλού όχι, όπου μια γυναίκα μπορεί να διοικεί τις μεγαλύτερες πολυεθνικές στον κόσμο αλλά και να κοσμεί τα εξώφυλλα σε ανδρικά περιοδικά και να αγωνίζεται στο Greece’s Next Top Model, πώς μπορούν να βρεθούν και οι σωστοί κανόνες συμπεριφοράς ανάμεσα στα δύο φύλα;

Αυτό που προκαλεί έκπληξη είναι το πόσος χρόνος πέρασε από τα πρώτα κινήματα φεμινισμού ως και σήμερα για να τοποθετηθούν γι’ αυτό το ζήτημα οι γυναίκες. Ο πρωταγωνιστής της σειράς Friends, ο David Schwimmer, μαζί με άλλους, ζήτησε να μην κοιτάνε αλλού οι άνδρες μπροστά σε αυτά τα φαινόμενα κακοποίησης. «Ως άνδρες», γράφουν στο δικό τους Μανιφέστο, «έχουμε μια ιδιαίτερη ευθύνη να αποτρέπουμε την κατάχρηση εξουσίας άλλων ανδρών. Στη συντριπτική τους πλειοψηφία, τα περιστατικά της σεξουαλικής παρενόχλησης, κακοποίησης και βίας διαπράττονται από άνδρες, είτε στο Χόλιγουντ είτε αλλού. Επομένως, εμείς οι άνδρες πρέπει να κάνουμε σαφές σε άλλους άνδρες ότι η σεξουαλική παρενόχληση και η κακοποίηση δεν είναι ποτέ αποδεκτές. Αυτό ισχύει και για τα σεξιστικά και ταπεινωτικά σχόλια, και φυσικά για την ενδοοικογενειακή βία και τη σεξουαλική επιθετικότητα».

Τούτη η συζήτηση άνετα ακούω να τη χλευάζουν αρκετοί άνδρες, αλλά είναι στον σωστό δρόμο. Θέτει κάποιο όριο στα μικρά σεξιστικά σχόλια με τα οποία μεγαλώνουμε εμείς και τα αγόρια μας, που στη συνέχεια μπορεί να ερμηνευθούν ως αποδοχή του σοβινισμού. Όπως με τα ανέκδοτα για τους Εβραίους, τα σεξιστικά σχόλια σιγά-σιγά κτίζουν μια γενικότερη φιλοσοφία κατά των γυναικών – που φτάνει μέχρι και τη δικαιολογία της δολοφονίας. Βλέπετε πρωτοσέλιδα όπως «Τον τύφλωσε η ζήλια και τη σκότωσε. Τον τρέλανε τον άνθρωπο και τον οδήγησε στην ύστατη πράξη». Τραβηγμένο; Ίσως. Ίσως όχι. Για να μην μιλήσουμε για τη βία κατά των γυναικών στο σινεμά ή το πώς το ίδιο το σινεμά παρουσιάζει τη γυναίκα μέσα από το ανδρικό βλέμμα.

Για να ελαφρύνουμε τη συζήτηση λίγο, εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι τα στερεότυπα των φύλων ισχύουν ακόμη και σήμερα, τόσα χρόνια μετά τη γυναικεία απελευθέρωση. Δεν χρειάζεται να πάω μακριά για του λόγου το αληθές: Τα αγόρια της ηλικιακής ομάδας του γιου μου πριν από τέσσερα χρόνια στο προφίλ τους στο Facebook για «επάγγελμα» δήλωναν Πρόεδροι της Google, Διευθύνοντες Σύμβουλοι του Facebook, Πρόεδροι Ελλήνων Εξαγωγέων, επιθετικοί της Μπαρτσελόνα. Προς μεγάλη μου έκπληξη, τα περισσότερα κορίτσια στην ηλικία της κόρης μου τότε δήλωναν ως επάγγελμα στο προφίλ τους ότι είναι σούπερ-μόντελ της Victoria Secret. Έκτοτε ευτυχώς το έχουν αλλάξει…

Τα προβλήματα που αναδείχθηκαν από το κίνημα #metoo δεν πρόκειται να λυθούν με νόμους – ούτε από το σουηδικό μοντέλο της γραπτής συναίνεσης πριν από την είσοδο στην κρεβατοκάμαρα. Τα θέματα ισότητας γενικότερα χρειάζονται μόνιμη συζήτηση και κοινωνική ενημέρωση και συνεχή ευαισθητοποίηση, ιδιαίτερα στην πατριαρχική μας ελληνική κοινωνία. Οι πρόσφατες καταγγελίες είναι η αρχή μιας πιο σωστής συζήτησης για το τι επιτρέπεται (το φλερτ, το κομπλιμέντο, η ματιά) και τι δεν επιτρέπεται. Με την κοινωνική αυτή πίεση θα βρεθεί τρόπος να μειωθεί η άνανδρη αυτή ανδρική συμπεριφορά και θα δοθεί κουράγιο στις γυναίκες που θέλουν να αντισταθούν όταν κάποιος με εξουσία πάει να τις πειράξει, επειδή θα γνωρίζουν ότι η κοινωνία θα τις στηρίξει. Ότι υπάρχουν και ψεύτικες καταγγελίες είναι και αυτός ένας κίνδυνος που οδηγεί σε λιντσάρισμα ενός αθώου.

Θετικότατα κρίνεται ότι στήριξε τόσος κόσμος την Μπεκατώρου, όπως ο πρωθυπουργός και η Πρόεδρος της χώρας. Αυτό δείχνει ότι η κοινωνία στα υψηλότερα επίπεδα δεν αστειεύεται. Δίνει και καλό παράδειγμα και ενισχύει την εντύπωση ότι μια κατήγορος θα βρει το δίκιο της.

Νομίζω όμως ότι μακροχρόνια η λύση βρίσκεται πιο κοντά σε εκείνο που επιχείρησε τότε να πετύχει η μητέρα μου: την ευαισθητοποίηση και των δύο φύλων. Τη ρώτησα προσφάτως αν η Ένωση Γυναικών Ελλάδος που ίδρυσε το 1976 ασχολήθηκε με τέτοια θέματα. Μου απάντησε ότι προσπάθησε από τότε να ευαισθητοποιήσει γυναίκες και άνδρες για το θέμα της παρενόχλησης και της κατάχρησης της εξουσίας του άνδρα πάνω στο άλλο φύλο. Ιδού η απάντηση:

Συγκεντρώναμε μερικούς άνδρες και μιλούσαμε για την παρενόχληση προς τις γυναίκες – σε γενικές γραμμές. Λαμβάναμε και μερικές πληροφορίες από μέλη των τοπικών παραρτημάτων που έστηνε η ΕΓΕ για τους άνδρες και πιέζαμε να έρθουν στις συζητήσεις μας. Χωρίς να κατηγορούμε οποιονδήποτε, υποψιαζόμασταν ότι ήταν ένοχος για κάτι σχετικό με παρενόχληση ή κακοποίηση. Θέλαμε να καταλάβουν το έργο μας και προσπαθούσαμε να τους πάρουμε «με το μέρος μας», για να το πω έτσι, ελπίζοντας ότι με αυτό τον τρόπο μπορεί να επηρεαζόταν κι η δική τους συμπεριφορά, αν ήταν βίαιη ή αγενής. Είμαστε ικανοποιημένες με το αποτέλεσμα; Επηρέασε μακροπρόθεσμα τα πράγματα; Τους άλλαξε τους άνδρες που συμμετείχαν; Δεν ξέρω. Αυτές τις ερωτήσεις δεν μπορώ να τις απαντήσω. Σήμερα, τόσες δεκαετίες από τότε, το κίνημα #metoo δίνει στις γυναίκες ένα μεγάλο ακροατήριο. Μας δίνει δηλαδή μια ακόμη ευκαιρία να συνεχιστεί αυτό που ξεκινήσαμε τότε. (Μαργαρίτα Παπανδρέου, 2021)

Πιστεύω ότι η συζήτηση που ξεκίνησε είναι στον δρόμο της κοινωνική προόδου και πρέπει να συνεχιστεί για πολλά χρόνια ακόμη.