Το «Ελληνικό Τετράγωνο» παραμένει ζωντανό

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάϊος 2022, τ.1018

ΔΙΑΣΠΟΡΑ

του Γιώργου Βαϊλάκη

Η Αίγυπτος αποτελεί κορυφαίο κεφάλαιο της ιστορίας του ελληνισμού. Είναι ο τόπος όπου ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια, η χώρα του Ευκλείδη και της Υπατίας, η έδρα του ορθόδοξου Πατριαρχείου, η χώρα των εθνικών ευεργετών και του κορυφαίου Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη. Οι Έλληνες της Αιγύπτου είχαν μια ακμάζουσα παρουσία εκεί κατά την κλασική αρχαιότητα, τη ρωμαϊκή και την πρώτη βυζαντινή περίοδο και κυρίως από τον 19ο αιώνα έως τη δεκαετία του 1960.

 

Η οικονομική και πολιτική ισχύς των Ελλήνων στην Αίγυπτο

Φωτογραφίες που περιλαμβάνει το λεύκωμα «Οι Έλληνες του Καΐρου» και προέρχονται από την έκδοση «Ελληνικός Περίπατος στο Κάιρο» της Μαρίας Αδαμαντίδου. Επάνω: Το ελληνικό νοσοκομείο Καΐρου κτίστηκε το 1912 με δωρεά της οικογένειας Αχιλλόπουλου. Κάτω: Το Σπετσεροπούλειο Ορφανοτροφείο στην Ηλιούπολη του Καΐρου, που ιδρύθηκε από τον Γεώργιο και τον Δημήτριο Σπετσερόπουλο το 1928 και σήμερα στεγάζει την Αχιλλοπούλειο και την Αμπέτειο Σχολή

Ήταν τότε που για εκατό και πλέον χρόνια θα απολάμβαναν μεγάλη οικονομική και πολιτική ισχύ, ενώ διαδραμάτισαν πρωταγωνιστικό ρόλο στον εκσυγχρονισμό και στην εκκοσμίκευση της Αιγύπτου. Ο πληθυσμός και η αίγλη της κοινότητας έμελλε να φτάσει στο αποκορύφωμά της περίπου το 1940, οπότε και αριθμούσε γύρω στα 250.000 άτομα! Αλλά η έλευση του καθεστώτος Νάσερ το 1952 ήταν καταστροφική για τους Έλληνες της Αιγύπτου και τους ανάγκασε να εγκαταλείψουν τη χώρα.

 

Η εγκατάσταση Ελλήνων στην Αίγυπτο, πριν από τον 19ο αιώνα, ήταν περιορισμένη. Η άσχημη, όμως, οικονομική κατάσταση που επικρατούσε στην Ελλάδα τις πρώτες δεκαετίες του νέου ελληνικού κράτους έκανε πολλούς Έλληνες να μεταβούν στην Αίγυπτο. Στην επιλογή τους αυτή συνέβαλαν τα ευνοϊκά μέτρα που είχε λάβει ο (για τέσσερις δεκαετίες) διοικητής της Αιγύπτου Μοχάμεντ Άλι, προσπαθώντας να ενθαρρύνει την εγκατάσταση ξένων εμπόρων. Την εποχή της διακυβέρνησής του η χώρα είχε φεουδαρχικές δομές, ενώ με την έλευση των ξένων άρχισε να διαμορφώνεται η αστική τάξη, η οποία και θα συγκέντρωνε στα χέρια της το μεγάλο κεφάλαιο.

 

Το 80% της αιγυπτιακής οικονομικής ζωής κινούνταν από Έλληνες

Κάπως έτσι, κατά την περίοδο 1830-1881, εκδηλώνεται μαζική μετανάστευση Ελλήνων στην Αίγυπτο και αρχίζει η οργάνωση του ελληνισμού σε συλλόγους και κοινότητες. Ακολούθως, δεν άργησαν να δημιουργηθούν σχολεία, εκκλησίες και νοσοκομεία. Και η μικρή ελληνική παροικία των 8.000 μελών του 1830 εκτινάχθηκε στα 40.000 μέλη το 1865. Εκεί όπου διέπρεψαν οι Έλληνες ήταν οι τομείς του εμπορίου, της γεωργίας, της βιομηχανίας και των τραπεζών. Αρκετές ελληνικές οικογένειες στην Αίγυπτο έμειναν στην ιστορία, όπως των Αβέρωφ, Ζιζίνια, Τσανακλή, Καζούλη, Ζερβουδάκη, Χωρέμη, Σαλβάγου, Τοσίτσα. Μάλιστα, με προσπάθειες της οικογένειας Τοσίτσα λειτούργησε το 1833 το πρώτο ελληνικό προξενείο στην Αλεξάνδρεια.

Το πολυτελέστατο ξενοδοχείο Savoy των επιχειρήσεων Γεωργίου Νούγκοβιτς σε κεντρική πλατεία του Καΐρου στα τέλη του 19ου αιώνα. Αργότερα θα συνενωθεί με το Continental και θα συνεχίσουν να λειτουργούν υπό τη διαχείριση του Αλέξανδρου Ρόστοβιτς, πρώτου προέδρου της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου. Η φωτογραφία προέρχεται από το λεύκωμα «Οι Έλληνες του Καΐρου» και ανήκει στη συλλογή Ιωάννη Ζήλλη

 

Η Αμπέτειος Σχολή είναι ελληνικό σχολείο στο Κάιρο, που ιδρύθηκε το 1855 από δωρεά των ελληνικής καταγωγής Σύριων ευεργετών Αδελφών Αμπέτ και αποτελεί ένα από τα πνευματικά κέντρα των Ελλήνων της Αιγύπτου

Την εποχή της ακμής του αλεξανδρινού ελληνισμού, αλλά και σήμερα, η ελληνική παροικία συναθροίζεται στο γνωστό «Ελληνικό Τετράγωνο». Εκεί στεγάστηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα τα σημαντικότερα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, όπως το Αβερώφειο Γυμνάσιο, η Σαλβάγειος Εμπορική Σχολή, η Ζερβουδάκειος, καθώς και ελληνικά σωματεία και αθλητικοί σύλλογοι. Σε κάθε περίπτωση, κοινωνικά, θεσμικά και εν μέρει διοικητικά ο ελληνισμός της Αιγύπτου συγκροτήθηκε γύρω από τρεις πόλους: το Πατριαρχείο, το Προξενείο και την Κοινότητα.

 

Είναι πάντως εντυπωσιακό ότι το 80% της αιγυπτιακής οικονομικής ζωής κινούνταν από Έλληνες, οι οποίοι ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με τη βιομηχανία του βάμβακα, όπως οι Ράλλης, Βασιλόπουλος, Μπενάκης, Καρτάλης, Ζεμπίνης, Ροδοκανάκης. Επιπλέον, η πρώτη τράπεζα στην Αίγυπτο ήταν αυτή που δημιούργησε η οικογένεια Συναδινού με την επωνυμία «Αγγλο-Αιγυπτιακή Τράπεζα», ενώ από Έλληνες δημιουργήθηκαν και η Τράπεζα της Αλεξάνδρειας καθώς και η Γενική Τράπεζα της Αλεξάνδρειας.

Οι μεγάλοι εθνικοί ευεργέτες

Ο Ναυτικός Όμιλος Ελλάδας, που ιδρύθηκε από τον Αντώνη Ε. Μπενάκη το 1933. Η φωτογραφία περιλαμβάνεται στο λεύκωμα «Αλεξανδρινές οικογένειες» και ανήκει στη συλλογή Αιμιλίας Γερουλάνου

Η άνοδος της ελληνικής αριστοκρατίας της Αιγύπτου οδήγησε στο φαινόμενο του ελληνοαιγυπτιακού ευεργετισμού. Οι ευεργέτες αυτοί συνεισέφεραν σημαντικά ποσά για το κτίσιμο σχολείων, ακαδημιών, νοσοκομείων και ιδρυμάτων τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην Ελλάδα. Ο Μιχαήλ Τοσίτσας (γεννημένος στο Μέτσοβο αλλά κατόπιν κάτοικος Αλεξάνδρειας, όπου και είχε τις επιχειρήσεις του) δώρισε μεγάλα ποσά για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών, το Αμαλίειο ορφανοτροφείο και το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Η σύζυγος του, Ελένη Τοσίτσα, δώρισε το οικόπεδο για τη δημιουργία του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Ελλάδας. Ο Γεώργιος Αβέρωφ (επίσης από το Μέτσοβο) βοήθησε οικονομικά στην κατασκευή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, στην ίδρυση της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων, στην αναμαρμάρωση του Παναθηναϊκού Σταδίου, ενώ πραγματοποίησε τη δωρεά του θωρηκτού Αβέρωφ στο Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό. Από την πλευρά του, ο Εμμανουήλ Μπενάκης βοήθησε οικονομικά στην κατασκευή της Εθνικής Πινακοθήκης και ο γιος του, Αντώνης Μπενάκης, υπήρξε ο ιδρυτής του Μουσείου Μπενάκη.

 

 

Η πνευματική άνθηση του ελληνισμού της Αιγύπτου

Είναι γνωστή η πνευματική άνθηση του ελληνισμού της Αιγύπτου, η σημαντική λογοτεχνική και καλλιτεχνική του δημιουργία. Πολλά θέατρα και κινηματογράφοι ήταν ελληνικά, ενώ κυκλοφορούσαν αρκετά περιοδικά, όπως τα «Γράμματα» και η «Νέα Ζωή». Η πνευματική ζωή των Αιγυπτιωτών Ελλήνων αναγνωριζόταν και στη μητροπολιτική Ελλάδα, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον Κωνσταντίνο Καβάφη, ενώ ξεχώριζαν και άλλοι σημαντικοί λογοτέχνες, όπως ο Στρατής Τσίρκας, ο Νίκος Νικολαΐδης, ο Τίμος Μαλάνος και ο ζωγράφος Κωνσταντίνος Παρθένης.

 

Η παρακμή του ελληνισμού της Αιγύπτου

Η παρακμή της ισχυρής μέχρι τότε παρουσίας του ελληνισμού της Αιγύπτου άρχισε το 1952, όταν η κυβέρνηση Νάσερ εθνικοποίησε τη βιομηχανία βάμβακος – γεγονός που οδήγησε τους μεγάλους Έλληνες επιχειρηματίες να εγκαταλείψουν την Αίγυπτο. Η επέκταση των εθνικοποιήσεων και σε άλλους κλάδους της οικονομίας επίσπευσε τη φυγή του ελληνισμού από την Αίγυπτο. Στο διάστημα 1957-1962 το 70% των Αιγυπτιωτών Ελλήνων ήταν παρελθόν για τη χώρα: Από αυτούς, 50.000 κατευθύνθηκαν προς την Ελλάδα και περίπου άλλες 50.000 προς τη Νότια Αφρική και άλλες χώρες της αφρικανικής ηπείρου.

 

Η ελληνική κοινότητα σήμερα

Ο αντιπρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Αλεξάνδρειας, Ανδρέας Βαφειάδης

Μιλήσαμε με τον αντιπρόεδρο της Ελληνικής Κοινότητας Αλεξάνδρειας, Ανδρέα Βαφειάδη, ο οποίος μας παρουσιάζει την ακριβή εικόνα της ελληνικής κοινότητας εκεί σήμερα, ενώ μιλάει και για τις επενδυτικές προοπτικές των Ελλήνων στην Αίγυπτο, καθώς και για τις σχέσεις των δύο χωρών: «Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Έλληνες στην Αλεξάνδρεια είναι περίπου τα ίδια με εκείνα των Ελλήνων στο Κάιρο. Υπάρχει τρομερή συρρίκνωση, που ξεκίνησε από το ’60, και σήμερα έχουμε καταλήξει στην Αλεξάνδρεια να μένουν το πολύ 300 Έλληνες – δηλαδή Έλληνες που έχουν Έλληνες γονείς ή είναι από μεικτό γάμο και ανήκουν στην Ελληνική Κοινότητα Αλεξάνδρειας. Αλλά οι Έλληνες της Αιγύπτου που έχουν την ελληνική υπηκοότητα πρέπει να είναι περίπου 9.000. Στο Κάιρο βρίσκονται οι περισσότεροι Έλληνες, αλλά είναι σκορπισμένοι σε μια πόλη 20 εκατομμυρίων κατοίκων. Όπως και να ’χει, η Αλεξάνδρεια της παιδικής μου ηλικίας, στις αρχές της δεκαετίας του ’70, ήταν τελείως διαφορετική. Υπήρχαν ελληνικά μαγαζιά, ελληνικά εστιατόρια και επιχειρήσεις, το έβλεπες, ήταν ακόμα έντονο το ελληνικό στοιχείο. Αυτό πλέον δεν υπάρχει. Πιο πολύ έχουν μείνει ονόματα από μαγαζιά που είχαν Έλληνες και αναμνήσεις. Παραμένει, όμως, ζωντανό το Ελληνικό Τετράγωνο, που έχει την Ελληνική Κοινότητα, τα σχολεία, το εντευκτήριο και το Προξενείο. Ήταν ο Τοσίτσας που ήθελε να υπάρχει ένα σχολείο (η Τοσιτσαία Σχολή) για να μαθαίνουν τα παιδιά ελληνικά, ένα νοσοκομείο, το οποίο δεν υπάρχει πια, και η εκκλησία. Υπάρχει στην Αλεξάνδρεια και το Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, καθώς και Πολιτιστικό Κέντρο στο Κάιρο. Σε αυτά μπορεί κανείς να μάθει ελληνικά, ενώ γίνονται πολλές πολιτιστικές εκδηλώσεις».

 

Αναθέρμανση των ελληνοαιγυπτιακών εμπορικών σχέσεων

«Τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει μία αναθέρμανση των ελληνοαιγυπτιακών εμπορικών σχέσεων. Βέβαια, το εμπορικό κέντρο δεν είναι πια η Αλεξάνδρεια, είναι το Κάιρο, στο οποίο συνήθως γίνονται οι μεγαλύτερες επενδύσεις από πολυεθνικές εταιρείες. Το Ελληνικό Εμπορικό Επιμελητήριο στην Αλεξάνδρεια, που είναι και το παλαιότερο επιμελητήριο εκτός Ελλάδας, έχει τις δυνατότητες να βοηθήσει όσους Έλληνες θέλουν να δραστηριοποιηθούν επιχειρηματικά εδώ. Η Αίγυπτος είναι μια τεράστια αγορά, μιλάμε για μια χώρα που είναι πάνω από 100 εκατομμύρια. Επιπλέον, έχει συνάψει εμπορικές συμφωνίες με την ΕΕ για δασμούς που είναι σχεδόν μηδενικοί σε προϊόντα που προέρχονται από αυτήν, αλλά και συμφωνίες με αφρικανικές και αραβικές χώρες, οπότε είναι ένα πέρασμα προς και από την ΕΕ. Αυτό οι Έλληνες δεν το έχουν ιδιαίτερα εκμεταλλευτεί. Υπάρχουν ελληνικές επιχειρήσεις, αλλά είναι μεμονωμένες. Είναι κρίμα. Πρώτα απ’ όλα, είμαστε πολύ κοντά και οι ελληνοαιγυπτιακές σχέσεις είναι πάρα πολύ καλές σε πολιτικό επίπεδο – και λόγω της συγκυρίας στην περιοχή, αλλά και ιστορικά. Και αυτός είναι ένας λόγος παραπάνω για να υπάρχουν περισσότερες επενδύσεις από ελληνικές επιχειρήσεις».

Από τις εκδόσεις Κέρκυρα κυκλοφορούν τρία βιβλία της Ματούλας Τομαρά-Σιδέρη που προσεγγίζουν διεξοδικά το θέμα του Αιγυπτιώτη Ελληνισμού, τα οποία περιλαμβάνουν σπάνιο φωτογραφικό υλικό

Ελληνικές εξαγωγές στην Αίγυπτο και οι αιγυπτιακές εξαγωγές προς Ελλάδα

Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ., η αξία των ελληνικών εξαγωγών προς Αίγυπτο κατά το επτάμηνο Ιαν.-Ιουλ. 2020 ανήλθε σε 286,7 εκατ. ευρώ, μειωμένη κατά 43,3% σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του 2019, όταν είχε ανέλθει σε 505,87 εκατ. ευρώ. Η εν λόγω μείωση φαίνεται να οφείλεται, κατά κύριο λόγο, στη σημαντική πτώση της αξίας και της ποσότητας των εξαγωγών κατεργασμένων λαδιών από πετρέλαιο (Κ.Δ.2710, -59,51% και Κ.Δ.2713, -54%). Από την άλλη πλευρά, οι ελληνικές εισαγωγές από την Αίγυπτο έφθασαν τα 364,7 εκατ. ευρώ, μειωμένες κατά 73% έναντι του επταμήνου 2019, όταν είχαν ανέλθει σε 501,2 εκατ. ευρώ. Όσον αφορά τις αιγυπτιακές εξαγωγές προς Ελλάδα, ως σημαντικότερες κατηγορίες το επτάμηνο 2020 εμφανίζονται τα ακατέργαστα λάδια από πετρέλαιο και ασφαλτούχα ορυκτά (αξία 180,79 εκατ. ευρώ, μείωση 18,3%), τα λάδια από πετρέλαιο και ασφαλτούχα ορυκτά (αξία 59,32 εκατ. ευρώ, μείωση 37,1%), τα ορυκτά ή χημικά αζωτούχα λιπάσματα (αξία 29,54 εκατ. ευρώ, μείωση 4,8%), οι πατάτες (αξία 28,92 εκατ. ευρώ, μείωση 42,5%), το αργίλιο σε ακατέργαστη μορφή (αξία 6,97 εκατ. ευρώ, αύξηση 226,6%), τα πολυμερή του αιθυλενίου (αξία 6,04 εκατ. ευρώ, μείωση 31,3%), το χαρτί καθαριότητας (αξία 3 εκατ. ευρώ, μείωση 27,4%).