Οικονομική Επιθεώρηση, Noέμβριος 2020, τ. 1000

ANAΛΥΣΗ του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Εντάσεις σε όλα τα μέτωπα

Αναζήτηση σημείων αισιοδοξίας στα οικονομικά,
ευρωπαϊκής στήριξης στα ελληνοτουρκικά

Όσο προχωρούμε προς το τέλος της χρονιάς, δύο εντάσεις του κλίματος είναι εκείνες που κυριαρχούν στη δημόσια σφαίρα. Η μία αφορά την επανεμφάνιση της πανδημίας Covid-19, που το δεύτερο κύμα της ανεβαίνει και σαφώς και δεν ξορκίζεται με καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις, ενώ και τα όποια μέτρα λαμβάνονται (και προαναγγέλλονται) δύσκολα ανταποκρίνονται στην έκταση της ανησυχίας της κοινής γνώμης. Η άλλη καταλαμβάνει την ταχύτατη κλιμάκωση της αίσθησης απειλής που αναδύεται από τις τουρκικές κινήσεις για έρευνες υδρογονανθράκων στην Ανατολική Μεσόγειο αλλά και, με χάρτες για τις περιοχές έρευνας και διάσωσης, πλησιέστερα προς το Αιγαίο – παρά τις φραστικές τουλάχιστον παρεμβάσεις από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης (και ΗΠΑ). Όμως, θα προτείνουμε στον αναγνώστη να δει πρώτα τις εμφανιζόμενες οικονομικές προοπτικές αυτής της δύσκολης περιόδου.

Η όχι-πάντα-απλή αναζήτηση αισιόδοξων στοιχείων

Έχουν εμφανισθεί τελευταίως αποκλίσεις προβλέψεων για την ελληνική οικονομία – μεταξύ ελληνικού ΥΠΟΙΚ, Ευρωπαϊκής Ένωσης και δη ESM (που κρατάει στα χέρια του το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού χρέους), Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για τη μετά-Covid-19 πορεία. Η αλήθεια είναι πως το ΔΝΤ γενικώς στρέφεται, από φύλακας της οικονομικής ορθοδοξίας και των πολιτικών λιτότητας, σε εκκλήσεις να συνεχισθεί η (δημοσιονομική, ιδίως) χαλάρωση μέχρι να γίνει η πανδημία παρελθόν. Αλλά και η ΕΚΤ, δηλαδή ο νομισματικός μοχλός της Ευρώπης/Ευρωζώνης, να συνεχίσει τη δημοσιονομική στήριξη. Πιο συντηρητική η στάση από το ESM, απ’ όπου προ εβδομάδων ο Κλάους Ρέγκλινγκ συνέχαιρε μεν την Ελλάδα για την έως τώρα διαχείριση –βέβαια επισημαίνοντας το κρυφό χρέος που «χτίζεται» με τις συστηματικές καθυστερήσεις των συντάξεων…– αλλά ήδη προειδοποιούσε για το ότι από το 2021, ασχέτως αν συνεχίζει να ισχύει η χαλάρωση του Συμφώνου Σταθερότητας, θα πρέπει να επανερχόμαστε στη δημοσιονομική αυτοσυγκράτηση, ανάγνωθι σε πλεονάσματα.

Πάντως το Ταμείο έβλεπε στο φθινοπωρινό του Economic Outlook για την Ελλάδα φέτος μια ύφεση -9,5% (διορθώνει από την προηγούμενη πρόβλεψή του, που ήταν -10%, οριακά όμως), εκεί που το ΥΠΟΙΚ κάνει λόγο για -8,2%. Tο κυριότερο, όμως, είναι η πρόβλεψη για επαναφορά στην ανάπτυξη το 2021 με μόλις 4,1% αύξηση του ΑΕΠ, ενώ το ΥΠΟΙΚ αναμένει άνοδο κατά 5,5% (ή και 7,5%, άμα μπει σε πλήρη λειτουργία το Ταμείο Ανάκαμψης, ενώ ακόμη και σε δυσμενές σενάριο «μένει» σε 4,5-5%). Δηλαδή το ΔΝΤ όχι απλώς μας βλέπει να βυθιζόμαστε φέτος περισσότερο απ’ ό,τι η λοιπή Ευρωζώνη (-9,5% έναντι -8,3%), αλλά και να ανακάμπτουμε βραδύτερα (4,1% έναντι 5,2%). Πάντως, σε δυσμενέστερο σενάριο ύφεσης για το 2020 σε σχέση με την πρόβλεψη -7,5% προσχωρεί ήδη και ο διοικητής της ΤτΕ Γιάννης Στουρνάρας.

Επειδή περί αισιόδοξων ενδείξεων ο λόγος, μια παρένθεση: στο 0,76% βρέθηκε –μέσα Οκτωβρίου– η απόδοση των 10ετών ομολόγων του ελληνικού Δημοσίου, μετά από δύο ολόκληρες εβδομάδες κάτω από το 1% (μέση απόδοση Αυγούστου-Σεπτεμβρίου: 1,08%). Σε ανάλογη αποκλιμάκωση των αποδόσεών του το 5ετές, που βρίσκεται στο 0,17%, σταθερά κάτω από το 0,21% από τον Αύγουστο. Θα χρειαστεί να πάει κανείς πέρα από τη 15ετή, στην 20ετή διάρκεια του ελληνικού χαρτιού για να συναντήσει αποδόσεις 1%. Διόλου περίεργο, λοιπόν, που πάλι ακούγονται σχεδιασμοί για νέα έκδοση ελληνικού χαρτιού, ώστε να «κλειδώσει» η καλή διάθεση των αγορών.

Εν τω μεταξύ, ήδη από τα τέλη του 2019, τα ελληνικά έντοκα γραμμάτια έχουν περάσει σε αρνητικό έδαφος, με έκδοση των 13 εβδομάδων του Οκτωβρίου να έχει πλέον επιτόκιο -0,16%.

Αν όμως σε ένα σημείο η ανάγκη αισιόδοξων προβλέψεων για να θεμελιωθεί ο Προϋπολογισμός 2021 («η οικονομία είναι ψυχολογία») ξεφεύγει σε υψηλή πτήση, αυτό είναι η αναφορά του προσχεδίου Προϋπολογισμού σε ετήσιο ρυθμό αύξησης των επενδύσεων κατά 30,4%. Θυμίζουμε ότι, πριν από έναν χρόνο ο καημένος ο Προϋπολογισμός 2020 «έβλεπε» αύξηση των επενδύσεων κατά 13,4% (όταν η προσδοκία ήταν για ρυθμό ανάπτυξης 2,8%). Βέβαια, με το σοκ της πανδημίας, με το πρώτο lockdown και ήδη με την έξοδο/επαναφορά που σκοντάφτει, η επίσημη πρόβλεψη για σχηματισμό ακαθαρίστου παγίου κεφαλαίου φέτος κατέληξε να είναι -10,9%, οπότε λίγη υπεραισιοδοξία είναι αναγκαία αν είναι να προσβλέπει κανείς σε γνήσια ανάκαμψη το 2021.

Χρειάζεται προσοχή ο χειρισμός των σχεδιασμών για το Ταμείο Ανάκαμψης

Καθώς όμως τόσες από τις προσδοκίες για το 2021 στηρίζονται στη Μεγάλη Λευκή Ελπίδα του Ταμείου Ανάκαμψης/Next Generation EU, ας έχουμε σημειώσει ότι, ήδη, το Συμβούλιο και η Επιτροπή επιτάχυναν την οριστικοποίηση του βασικού κορμού των 750 δισ. ευρώ που αποτελεί με 672,5 δισ. ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), μέσα στον οποίο πάνω από τα μισά «δεσμεύονται» για ψηφιακό μετασχηματισμό (20%) και κυρίως για πράσινη μετάβαση (37%). Αυτά τα ποσοστά θα οφείλουν να αντανακλώνται στα Εθνικά Σχέδια που θα υποδέχεται η Επιτροπή.

Από τα υπόλοιπα κονδύλια του ΝGEU, ποσοτική σημασία αλλά και καθοδηγητική λειτουργία θα έχουν τα 47,5 δισ. ευρώ της Πολιτικής Συνοχής (REACT-EU) και τα ψαλιδισμένα 10 δισ. του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης (αρχικά προβλέπονταν 40 δισ.), που μας αφορά στοχευμένα λόγω επιτάχυνσης της απολιγνιτοποίησης.

Εδώ, όμως, προκύπτει η ανάγκη κάποιας προσοχής. Πρώτα-πρώτα, υπάρχει ο συνδυασμός της υποχρέωσης των Εθνικών Σχεδίων να συμμορφώνονται με τις διαρθρωτικές συστάσεις του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου («χρηματοδοτική στήριξη μαζί με μεταρρυθμίσεις», όπως εξαρχής το μάθαμε με την Έκθεση Πισσαρίδη). Πέραν τούτου, προστίθεται και το ότι η –σταδιακή– εκταμίευση κονδυλίων θα απαιτεί όχι μόνον την απόδειξη της υλοποίησης σε εθνικό επίπεδο των έργων και παρεμβάσεων (πληρωμές και φυσικό αντικείμενο) αλλά και την «απόδειξη» ότι επιτυγχάνονται μέσα στα σχετικά ορόσημα/milestones οι υπεσχημένοι μεταρρυθμιστικοί στόχοι. Αυτός ο μηχανισμός μπορεί να αποδειχθεί παγιδευτικός: παίρνεις μεν την προβλεπόμενη προκαταβολή του 10%, αλλά «κολλάς» λίγο παρακάτω.

Η επιδείνωση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις – με την Ευρώπη σε αμφιλεγόμενο ρόλο

Συνεχίζει να ξεφεύγει –άσχημα– η υπόθεση των ελληνοτουρκικών. Ακριβέστερα, η υπόθεση της συμπεριφοράς της Τουρκίας στη δική μας μεριά του κόσμου, Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο, με Ελλάδα και Κύπρο ως άμεσα σημεία τριβής, με την ΕΕ (και το ΝΑΤΟ, και τον διεθνή παράγοντα γενικότερα) σε ρόλο προβληματισμένου θεατή, αν και με σταθερή δήλωση προθέσεων αλληλεγγύης.

Την ίδια μέρα που η Τουρκία στήριζε το άνοιγμα της παραλίας των Βαρωσίων/της περίκλειστης πόλης της Αμμοχώστου, είχε πραγματοποιηθεί συνάντηση των ΥΠΕΞ Ελλάδας-Τουρκίας, όπου αποφασίστηκε ότι βαίνουμε προς καθορισμό ημερομηνίας για τις διερευνητικές επαφές/συνομιλίες. Ακολούθησαν οι (μάλλον χλιαρές) δηλώσεις εναντίωσης από πλευράς ΕΕ, η κάπως πιο σαφής ενόχληση από πλευράς του ίδιου του Συμβουλίου Ασφαλείας, που ζήτησε ανάκληση της κίνησης στα Βαρώσια. Δεν βράδυνε όμως και η έκδοση NAVTEX από την Τουρκία για επανάληψη κινήσεων του σεισμογραφικού Oruc Reis στα νότια του Καστελόριζου, και μάλιστα σε περιοχή μόλις πέρα από τα χωρικά ύδατα των 6 μιλίων – όχι απλώς εκεί όπου η Ελλάδα έχει υφαλοκρηπίδα/δικαίωμα σε ΑΟΖ, αλλά και εντός της ζώνης μεταξύ (σημερινών) 6 και 12 (δυνητικών) μιλίων. Στην περιοχή κινήθηκε εν συνεχεία και το πλωτό γεωτρύπανο Kanuni. Η Ελλάδα εξέδωσε αντι-ΝΑVTEX. Η Τουρκία δημοσιοποίησε ευρύτατη ζώνη ευθύνης για έρευνα και διάσωση (S&R). Δύσκολα θα απομείνει κάτι όρθιο από την εκτόνωση της θερινής έντασης και από τις ίδιες τις διερευνητικές.

Το κυριότερο: πώς θα τοποθετηθούν τώρα οι θεσμοί και οι διαδικασίες της ΕΕ, που ουσιαστικά έχουν δώσει στην Άγκυρα περιθώριο να δείξει τις προθέσεις της μέχρι την Κορυφή του Δεκεμβρίου; Και μάλιστα όταν η ενδιάμεση Κορυφή, της 15/16 Οκτωβρίου, επανέλαβε προηγούμενες δηλώσεις, όμως ουσιαστικά έδωσε χρόνο στην Άγκυρα να αναπτύξει τις θέσεις της; Εύστοχα ο Κυριάκος Μητσοτάκης –που δεν κατόρθωσε να εκμαιεύσει ευρωπαϊκές κυρώσεις κατά της Άγκυρας, ακόμη λιγότερο κάτι σαν εμπάργκο όπλων– εξηγούσε ότι η Ευρώπη είναι σαν ένα μεγάλο πλοίο που δύσκολα αρχίζει να στρίβει· όταν όμως αλλάξει πορεία… Το θέμα είναι: θα αλλάξει;