26ος economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

5o βραβείο ομαδικής εργασίας

Τσιαβού Γεωργία

Σουρής Νικόλαος

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Νομική Σχολή

Επενδυτικό, νομικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο ανάπτυξης του ελληνικού τουρισμού

«Εάν αποσυνθέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μία ελιά, ένα αμπέλι και ένα καράβι, που σημαίνει πως με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις.»

Οδυσσέας Ελύτης

Ι. Εισαγωγή

Ο ελληνικός τουρισμός είναι και θα είναι πηγή ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας και με τους κατάλληλους στρατηγικούς στόχους υπάρχει χώρος να αυξηθεί η αξία του. Προτεραιότητα μπορεί να δοθεί στις εναλλακτικές μορφές του, στην κατανόηση των τουριστικών αναγκών και στη θεμελίωση του αποτελεσματικότερου οικονομικού, νομικού, πολιτικού και φορολογικού πλαισίου. Ο τουρισμός για να μελετηθεί σε πολλές πτυχές του, αναλύεται στη ζήτηση και την προσφορά του. Η ζήτηση, που κινείται ανοδικά από το 2012, είναι ιδιαίτερα αυξημένη σε τρεις τουριστικούς μήνες, τα έσοδα των οποίων υπερχειλίζουν τα έσοδα από τη λοιπή περίοδο λειτουργίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η μέση διαμονή τουριστών μειώνεται, αφήνοντας ευτυχώς ανεπηρέαστη τη μέση ημερήσια τουριστική είσπραξη. Αυτό το τρίμηνο αιχμής, οι τουρίστες προτιμούν σταθερά πέντε ελληνικούς προορισμούς, ενώ αν ήθελε κανείς να φτιάξει το προφίλ αυτών των τουριστών, αξίζει να αναφερθεί πως εφτά στους είκοσι προέρχονται από τέσσερις χώρες της ΕΕ – Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία, Γαλλία, ενώ κι οι λοιποί δεκατρείς προέρχονται κατά βάση από την ΕΕ. Περνώντας στην ανάλυση της τουριστικής προσφοράς, παρατηρούνται τρεις διαστάσεις – γεωγραφία, μέγεθος ξενοδοχειακής μονάδας και ξενοδοχειακή κατηγορία. Τοποθετώντας τις διαστάσεις σε μία «αλυσίδα» επιρροής της τουριστικής προσφοράς, η γεωγραφία οδηγεί στην ξενοδοχειακή κατηγορία που τελικά καθορίζει το μέγεθος. Γενικά, η Ελλάδα είναι ανταγωνιστική σε διεθνές επίπεδο. Η πλειοψηφία των ξενοδοχείων της στεγάζονται στους κύριους προορισμούς (77%), με τάση στην κατηγορία 4 αστέρων κι είναι μονάδες μικρότερου μεγέθους.

ΙΙ. Πολιτικές για την αύξηση της τουριστικής αξίας & ανταγωνιστικότητας

Σε πρώτο στάδιο, συνάδει η μελέτη των ειδικών κινδύνων στον τουρισμό για να εντοπιστούν κι οι πολιτικές που θα τους εξαλείψουν και θα οδηγήσουν στην αύξηση της αξίας του. Είναι ευτυχές ότι αυτοί οι κίνδυνοι ανήκουν στον τυπικό κύκλο κι έτσι ελαχιστοποιούνται τα αρνητικά αποτελέσματα. Οι πολιτικές μπορούν έτσι να είναι σε τέσσερα στάδια – προσέλκυση τουριστών με υψηλό εισόδημα, εισαγωγή συμπληρωματικών προϊόντων, επέκταση της ζήτησης σε δευτερεύοντες προορισμούς και αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος. Ενδιαφέρουσα παρατήρηση είναι πως τα μέσα ημερήσια έξοδα των τουριστών είναι στα 66 ευρώ, ενώ τυχόν μείωση των συνολικών εσόδων αποδίδεται σε μεγάλο ποσοστό στο Airbnb ( 10% της συνολικής προσφοράς) , του οποίου τα έσοδα δεν έχουν καταγραφεί.

Οι τέσσερεις πολιτικές αυτές αναλύονται περαιτέρω. Ως προς την προσέλκυση τουριστών υψηλού εισοδήματος, μπορεί να δημιουργηθεί συμπληρωματικό δίκτυο διανομής εκτός ΕΕ, να ισχυροποιηθούν οι δεσμοί συνεργασίας με τις χώρες προέλευσης και να ελαχιστοποιηθούν οι τυπικοί κίνδυνοι. Οι εισπράξεις μπορούν να φτάσουν έως και πλέον των € 6,9δις . Ως προς την εισαγωγή συμπληρωματικών προϊόντων που ανεβάζει τις εισπράξεις έως € 2 ,6δις, μπορεί να αναπτυχθεί συνεδριακός τουρισμός σε εποχές εκτός αιχμής, να δοθεί έμφαση σε εναλλακτικές μορφές, όπως ο θρησκευτικός και ο ιαματικός τουρισμός με έμφαση στην τρίτη ηλικία και τέλος να ενισχυθεί το μάρκετινγκ στις υπηρεσίες φιλοξενίας βασιζόμενο στην εμπειρία & ανατροφοδότηση των τουριστών. Στην σύγχρονη εποχή, απαιτείται και η προστασία για τα άτομα με ειδικές ανάγκες ώστε να έχουν περισσότερη κι ευκολότερη πρόσβαση, προνομιακές τιμές, κατάλληλες υποδομές και περισσότερη πληροφόρηση. Προτείνεται η έρευνα για πιο τυποποιημένη πρόσβαση σε όλα τα είδη του τουρισμού. Η επέκταση ζήτησης σε δευτερεύοντες προορισμούς επιτυγχάνεται με τη βελτίωση της εναέριας συνδεσιμότητας, ιδίως των χωρών προέλευσης με τους δευτερεύοντες ελληνικούς προορισμούς (επιπλέον € 2,6 δις τουριστικές εισπράξεις ) και με την προώθηση των χαρακτηριστικών «ήλιου και θάλασσας», στοιχεία αλληλένδετα με την ταυτότητα της Ελλάδος. Τέλος, η αναβάθμιση του τουρισμού συνδέεται με την επέκταση σε νέα ξενοδοχεία, τη λογική επένδυσης greenfield και την αναβάθμιση των υποδομών. Οικονομικά, μεταφράζεται σε € 4,3δις πρόσθετο ΑΕΠ ανά έτος.

Σε δεύτερο στάδιο, η Ελλάδα καταγράφει διαρκή άνοδο στην παγκόσμια κατάταξη ανταγωνιστικότητας, αξιοποιώντας ενεργά τους φυσικούς της πόρους, ψηφιοποιώντας της διαδικασίες και οδεύοντας προς ένα μοντέλο βιωσιμότητας. Οι τιμές είναι πλέον ανταγωνιστικότερες λόγω του μειωμένου κόστους διαμονής για τους ξένους τουρίστες, το χαμηλό τέλος στα καύσιμα και στους αερολιμένες. Η μετάφραση και σε έσοδα των παραπάνω πολιτικών πρέπει, όμως, να συνοδευτεί με ένα προσφιλέστερο επιχειρηματικό ελληνικό περιβάλλον, μειωμένη φορολογία για τα κέρδη και με ένα νομοθετικό καθεστώς που ευνοεί την ανάπτυξη. Πεδίο βελτίωσης έχει ιδιαίτερα η ψηφιοποίηση, τόσο στις συναλλαγές, όσο και στην άντληση στοιχείων για εξυπηρέτηση του καταναλωτή και την παροχή εφαρμογών που διευκολύνουν τους χρήστες. Τα στοιχεία που υπάρχουν βοηθούν ιδιαίτερα την αξιολόγηση της συνολικής κατάστασης της Ελλάδας και πρέπει να συγκρίνονται με διεθνείς δείκτες. Έτσι, επιτυγχάνεται μεγαλύτερη αντικειμενικότητα κι ακρίβεια, ενώ μπορούν να μελετηθούν παράλληλα οι εγχώριες και διεθνείς πηγές και να βγουν εποικοδομητικά συμπεράσματα.

Σε τρίτο στάδιο, για να κινείται ο ελληνικός τουρισμός ανταγωνιστικά μπορεί να αναπτύξει περαιτέρω το πολιτιστικό τουριστικό προϊόν. Η ανάλυσή του γίνεται στην προσφορά και τη ζήτηση των υπηρεσιών κληρονομιάς που συνδέονται με τις επισκέψεις σε μουσεία, τα μνημεία, τα ιστορικά κτίρια, τους αρχαιολογικούς χώρους και τα φυσικά πάρκα, όπως επίσης τη συμμετοχή σε οποιαδήποτε εκδήλωση της πολιτισμικής παράδοσης, εκθέσεις τέχνης και χειροτεχνίας, παρουσίαση βιβλίων, φεστιβάλ και σινεμά, θεατρικές παραστάσεις, χορευτικές εκδηλώσεις και εκδηλώσεις όπερας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο παγκόσμιος Κώδικας Δεοντολογίας για τον Τουρισμό (άρθρο 4), προβλέπει την προστασία της φυσικής, καλλιτεχνικής, αρχαιολογικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, ώστε τα πολιτιστικά προϊόντα, τα έργα χειροτεχνίας και λαϊκής τέχνης να μπορούν να συντηρηθούν και να αναπτυχθούν προς όφελος του πολιτισμού που τα φιλοξενεί. Εκτός από τις βασικές πολιτιστικές δομές που περιλαμβάνουν όλα τα προαναφερθέντα, όπως είναι το μουσείο Μπενάκη, η Στέγη Γραμμάτων και τεχνών, το Μέγαρο Μουσικής, το Κέντρο Πολιτισμού Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) και το Μουσείο Γουλανδρή, ετοιμάζονται νέα βήματα ανανέωσης του πολιτιστικού τοπίου με έμφαση στο σωστό πολεοδομικό σχεδιασμό. Αναντίρρητα, σε μικροοικονομικό επίπεδο οι πολιτιστικοί φορείς αποφέρουν τριπλό κέρδος από την λειτουργία τους, για τα ίδια τα πολιτιστικά κέντρα, για τις τουριστικές επιχειρήσεις και την τοπική οικονομία και την ψυχαγωγία των επισκεπτών. Μακροπρόθεσμα, η ενίσχυση του πολιτιστικού προϊόντος και η κατάλληλη στρατηγική μάρκετινγκ κατατείνουν στην εντατικοποίηση της τουριστικής κίνησης και της οικονομίας στο σύνολό της.

ΙΙΙ. Επενδύσεις για τον Τουρισμό

Tην πενταετία 2010-2015, οι επενδύσεις άγγιξαν τα €δύο δις, με το κέντρο βάρους να παρατηρείται γεωγραφικά στους κύριους ελληνικούς τουριστικούς προορισμούς και από άποψη υποδομών σε ξενοδοχεία 5*. Το μέλλον επιφυλάσσει επενδύσεις σε ξενοδοχεία βασιζόμενες στην προέλευση των τουριστών και τη διαθεσιμότητα των ξενοδοχειακών μονάδων. Ενώ ανεβαίνουν οι τουριστικές αφίξεις, οι απαραίτητες επενδύσεις για το 2018 -2022 έχουν υπολογιστεί στα περίπου € 6δις.

Σημαντικό είναι να παρατηρηθούν οι τάσεις που δημιουργούνται και να στηριχθούν πάνω σε αυτές οι επενδυτικές στρατηγικές. Αρχικά, η Κρήτη, το Νότιο Αιγαίο και τα Ιόνια νησιά έχουν αυξημένη ζήτηση, τέτοια που υπερβαίνει την προσφορά καταλυμάτων τους. Υπάρχει η δυναμική και η ζήτηση για περαιτέρω υποδομές με οικονομικά αποτελέσματα ανερχόμενα στα € 1,2δις. Δε συμβαίνει το ίδιο και στην υπόλοιπη Ελλάδα όμως, όπου η προσφορά υπερβαίνει τις καταναλωτικές ανάγκες, με αποτέλεσμα πολλές κλίνες να είναι διαθέσιμες, ακόμα και σε περιόδους τουριστικής αιχμής. Άλλος πυλώνας είναι η πράσινη ανάπτυξη και η βιωσιμότητα, που παρουσιάζουν βραδείς ρυθμούς ανάπτυξης. Ας αναφερθεί ότι οι μόνες οικοδομικές άδειες έχουν δοθεί για τους πολυσύχναστους τουριστικούς προορισμούς και η ανοικοδόμηση «πράσινων» ξενοδοχείων καθυστερεί υπερβολικά στη χώρα μας. Περαιτέρω, η ανταγωνιστικότητα των ελληνικών ξενοδοχείων έρχεται ευκολότερα αν αυτά συντηρούνται και ανακαινίζονται τακτικά, ανταποκρινόμενα στις αυξημένες απαιτήσεις των τουριστών. Τέλος, κοντά στα τετρακόσια ξενοδοχεία χαρακτηρίζονται Zombie. Αν και η εξαγορά τους δεν εγγυάται αποδοτικά αποτελέσματα, είναι σίγουρο ότι για να καταστούν οικονομικά βιώσιμα, απαιτείται αναδιάρθρωσή τους ή ελάφρυνση του χρέους τους ( ύψους έως €2.6 δις). Τα στοιχεία που έχουμε σήμερα συνοψίζονται στο ότι λίγοι είναι οι επενδυτές σε ξενοδοχεία Zombie, κυρίως στην Αττική. Μία λύση είναι η χρήση τους ως ακίνητα κι ανάλογα με την τιμή που θα διαμορφωθεί στην αγορά, θα πάρουν κι οι αντίστοιχες επενδύσεις θετικό ή αρνητικό πρόσημο.

Με βάση τα παραπάνω στοιχεία, αναπτύσσεται η στρατηγική των επενδύσεων στο ξενοδοχειακό κλάδο. Μετατοπίζεται το ενδιαφέρον σε δευτερεύοντες προορισμούς, ιδίως στη Θεσσαλία, τη Δυτική Ελλάδα και τη Δυτική Μακεδονία. Γίνεται προσπάθεια για μετατροπή των ξενοδοχείων σε επόμενη κατηγορία, με έμφαση στη μετατροπή 4* σε 5*, ενώ εντείνεται κι η παροχή υποδομών στους δημοφιλείς προορισμούς (Κρήτη, Νότιο Αιγαίο & Ιόνια νησιά) με έμφαση στα ξενοδοχεία 3*. Η στρατηγική αυτή σφυρηλατήθηκε την πενταετία 2013 – 2018 και κοστολογείται σε επενδύσεις € 1,8δις.

Συνεκτιμώντας τις τάσεις και τις επενδυτικές στρατηγικές, εξάγονται οι ακόλουθες σκέψεις. Ο τουρισμός άλλοτε ακολουθεί τους ρυθμούς ανάπτυξης του ελληνικού ΑΕΠ κι άλλοτε αποκλίνει, παρουσιάζοντας μεγάλη άνοδο ανά περιόδους, αλλά και σημαντική πτώση. Προτεραιότητα είναι η αύξηση της αξίας του τουριστικού κλάδου που επιτυγχάνεται ευκολότερα με τη βέλτιστη αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού, την εκμετάλλευση και δευτερευόντων τουριστικών προορισμών, αλλά κυρίως με τον έλεγχο της προέλευσης των τουριστών στην Ελλάδα, που μπορεί να αυξήσει τη δαπάνη ανά άτομο αλλά και τη μέση διαμονή.

ΙV. Νομικό, Φορολογικό & Οικονομικό Πλαίσιο

Σε τρίτο στάδιο, η αξία του τουρισμού δε μένει ανεπηρέαστη από το νομικό και φορολογικό πλαίσιο. Το 2010, με την υπογραφή του Μνημονίου συνεργασίας Ελλάδας και πιστωτών προβλέφθηκε αύξηση του ΦΠΑ σε 23% από 21 που ίσχυε ως τότε. Το 2011, ο ν. 3986/2011 διαφοροποίησε το καθεστώς των υπηρεσιών εστίασης και φιλοξενίας ( 23% στο πρώτο, ενώ διατηρήθηκε ο υπερμειωμένος συντελεστής 6,5% στο δεύτερο). Πρόβλημα ανέκυψε για επιχειρήσεις – βλέπε ξενοδοχεία – που παρείχαν και τις δύο υπηρεσίες, ενώ είχαν ενιαία τιμή. Τελικά, το 2013 ο ΦΠΑ εστίασης ανήλθε στο 13% και από 1/1/2014 σταθεροποιήθηκε στο 23%. Το 2016, ο κανονικός συντελεστής ΦΠΑ ανήλθε στο 24% για την εστίαση, και 13% για τα καταλύματα ( που για ένα διάστημα του 2015 είχε φτάσει το 6%).

Από το 2000 έως το 2015, φορολογική ανάσα και κίνητρο να παραμείνουν οι γηγενείς στον τόπο τους αποτελούσε ο ειδικός φορολογικός συντελεστής ( μείον τριάντα τοις εκατό των συντελεστών της υπόλοιπης χώρας ) σε νησιά του Αιγαίου όπως η Λέσβος, η Χίος, η Σάμος, τα Δωδεκάνησα, οι Κυκλάδες, οι Βόρειες Σποράδες και άλλα νησιά. Δικαιολογία της ρύθμισης ήταν η δυσχερής προσβασιμότητα, οι ελλιπείς υποδομές και το μεγάλο κόστος εξοπλισμού και ανεφοδιασμού. Το 2015, εντάχθηκε στην ελληνική νομοθεσία λόγω του τρίτου μνημονίου συνεργασίας η υποχρέωση σταδιακής υπαγωγής των ειδικών φορολογικών συντελεστών στους γενικώς ισχύοντες, μέτρο που έδωσε αντικίνητρα στους κατοίκους να παραμείνουν στον τόπο τους και που ανέβασε τις τιμές στα νησιά αυτά.

Το 2019, οι ευαγγελίες της νέας κυβέρνησης κινήθηκαν στον άξονα άμεσης μείωσης του ΦΠΑ από το 24% και πάλι στο 13% ή και στο 11% κι επανένταξη στο φόρο διαμονής για τα τουριστικά καταλύματα. Επίσης, πολλά υποσχόμενες είναι οι συμπράξεις δημόσιου – ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ), που έχουν λειτουργήσει σε πολλές επενδύσεις και πρέπει να πλαισιώνονται από ευνοϊκό νομοθετικό καθεστώς. Σίγουρα, ο νέος κορωνοϊός που έπληξε την Ελλάδα έχει δυσχεράνει το σχέδιο κι έχει αναπροσαρμόσει τις προτεραιότητες για τη λήψη νομοθετικών μέτρων στο πεδίο της φορολογίας.

Μελετώντας το φορολογικό και νομοθετικό πλαίσιο, δε μπορεί να αγνοηθεί η επίδραση του τουρισμού στην ελληνική οικονομία. Τα έσοδα ερμηνεύονται με έναν οικονομικό πολλαπλασιαστή, που στον τουρισμό ανέρχεται στο 2,65. Σε ένα απλό παράδειγμα, για € 100 έσοδα από τον τουρισμό, το ελληνικό ΑΕΠ αυξάνει κατά €265. Εκτός από το ελληνικό ΑΕΠ, κερδισμένη βγαίνει κι η απασχόληση, ιδίως στα έτη της ελληνικής οικονομικής κρίσης.

  1. V. Συμπεράσματα

Συμπερασματικά, ο τουρισμός είναι μοχλός ανάπτυξης για την Ελλάδα και την οικονομία της. Η βελτιστοποίησή του μπορεί να επέλθει με τη μεθοδική επισκόπηση της προσφοράς και ζήτησης στον ελληνικό χώρο. Ειδική μνεία χαίρει η ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας, του εναλλακτικού τουρισμού, ιαματικού, θρησκευτικού και ιδίως του πολιτισμικού, που ενδυναμώνει μικροοικονομικά και μακροοικονομικά το τουριστικό προϊόν. Πρόκληση αποτελεί διεθνώς η μετακύλιση πελατών από τις παραδοσιακές ξενοδοχειακές κλίνες σε Airbnb. Η πρόκληση μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία, αν το Airbnb ανταποκριθεί στις ανάγκες των γεωγραφικών περιοχών που έχουν κορεσμένη προσφορά και φιλοξενήσει τουρίστες, ενώ οφέλη θα παρατηρηθούν και σε ακίνητα σε μεγάλα αστικά κέντρα αν ανακαινιστούν από ιδιώτες που λαμβάνουν τα έσοδα από Airbnb. Ο τουρισμός της Ελλάδος είναι ανταγωνιστικός και τα οικονομικά του βελτιώνονται ιδίως στους κύριους τουριστικούς προορισμούς. Έμφαση για την ανταγωνιστικότητα αξίζει να δοθεί στη δημιουργία περιβάλλοντος προσφιλούς στην επιχειρηματική δράση, καθώς η ανταγωνιστικότητα συναρτάται με δείκτες οικονομικής ελευθερίας και προσέλκυσης επενδυτών. Τέσσερεις πολιτικές μπορούν να διευκολύνουν τις στρατηγικές επενδύσεων και να προσθέτουν αξία στην οικονομία – προσέλκυση τουριστών με υψηλό εισόδημα, εισαγωγή συμπληρωματικών προϊόντων, επέκταση ζήτησης σε δευτερεύοντες προορισμούς, αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος. Η Ελλάδα «του ήλιου και της θάλασσας» μπορεί να κυριαρχήσει διεθνώς και να παράγει τη βέλτιστη εμπειρία για κάθε τουρίστα που την επισκέπτεται, τονώνοντας ταυτόχρονα την εθνική της οικονομία και σεβόμενη την εθνική της κληρονομιά.

 

VI. Βιβλιογραφικές & Διαδικτυακές Πηγές

  • ΣΕΤΕ, 2018, “Η υπερφορολόγηση πλήττει την ανταγωνιστικότητα των ελληνικών τουριστικών επιχειρήσεων” https://sete.gr/media/12233/yperforologisi-gr.pdf
  • Υπουργείο Οικονομίας & Ανάπτυξης, Επενδυτικός Νόμος 3908/2011: https://www.ependyseis.gr/sub/nomos3908/n3908.htm)
  • Χριστόπουλος Λεωνίδας & Σωτηρόπουλος Δημήτρης Α., Νοέμβριος 2017, “Πολυνομία, κακονομία και γραφειοκρατία στην Ελλάδα”
  • Ίκκος Άρης, Κουτσός Σεραφείμ, INΣETE – H συμβολή του Τουρισμού στην ελληνική οικονομία το 2018
  • World Economic Forum – Travel and Tourism Competitiveness Report 2017
  • Webster, C. and Ivanov, S. (2015), “Geopolitical drivers of future tourist flows”, Journal of Tourism Futures
  • “Οικονομικές Εξελίξεις”, Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών, τεύχος 24
  • gr/to-epimelitirio/itep/
  • gr/statistika/ekswterikos-tomeas/isozygio-plhrwmwn/taksidiwtikes-yphresies
  • gr/el/kentro-typou/deltia-typou-anakoinoseis/news-repository/2018/sete-intelligence-meleti-insete/
  • gr/statistika/ekswterikos-tomeas
  • gr/el/stratigiki-gia-ton-tourismo/vasika-megethi-tou-ellinikoy-tourismoy
  • org
  • gr
  • Council of Europe: https://ec.europa.eu/eurostat/
  • https://www.naftemporiki.gr/
  • https://www.capital.gr/
  • European Union GDP Annual Growth Rate. (n.d.). Retrieved from https://tradingeconomics.com/european-union/gdp-annual-growth-rate