Ελλάδα – ΕΕ – Ευρωζώνη: Μια ιστορία αμοιβαίας αλληλεπίδρασης

Oικονομική Επιθεώρηση, Μάιος 2022, τ.1018, ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Το ότι η συμμετοχή της Ελλάδας στην ΕΕ επί 40 χρόνια –και στην Ευρωζώνη επί 20 – έχει αλλάξει εις βάθος θεσμικές διευθετήσεις και τις συνακόλουθες λειτουργίες στη χώρα μας έχει φθάσει να είναι αυτονόητο. Λιγότερη προσοχή έχει δοθεί στο τι μεταβολές έχει επιφέρει στην ίδια την οργάνωση του ευρωπαϊκού συστήματος η ελληνική συμμετοχή.

Μια πρώτη φάση, που έχει εν πολλοίς ξεχαστεί, είναι εκείνη της αρχικής ενσωμάτωσης της Ελλάδας. Όπου η αντίστοιχα αρχική αρνητική στάση του ΠΑΣΟΚ (που η πρώτη περίοδος διακυβέρνησής του, το 1981-88, συνέπεσε με την αρχή της ελληνικής συμμετοχής αρχικά στην ΕΟΚ, ύστερα στην ΕΕ) μετά τη διατύπωση του Μνημονίου του 1982 –εντελώς άλλο «Μνημόνιο» εκείνο!– οδήγησε στη διαμόρφωση και εν συνεχεία στην ανάπτυξη των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων/ΜΟΠ, το 1983.

Σε δεύτερη φάση, η λογική των ΜΟΠ έρχεται και καταλαμβάνει τα Διαρθρωτικά Ταμεία της ΕΕ συνολικά και οδηγεί στη διαμόρφωση Πολιτικής Συνοχής το 1988 – και στη δημιουργία του Ταμείου Συνοχής το 1993 (το 1994, οι πόροι των Διαρθρωτικών Ταμείων διπλασιάζονται, πάλι με καταλύτη ελληνικές πιέσεις).

Η δεύτερη φάση και πάλι βρίσκει την εκκίνησή της σε –αντίστοιχα– ελληνικό πρόβλημα δεύτερης φάσης. Πρόκειται για την προσάραξη της ελληνικής οικονομίας, εντός Ευρωζώνης, με τη μείζονα κρίση χρέους που γνώρισε. Προκειμένου να αντιμετωπισθεί η κρίση και να αποφευχθεί άτακτη χρεοκοπία/Grexit, δημιουργήθηκε εκ των ενόντων το Ευρωπαϊκό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας/EFSF το 2010 για να συντονισθεί η αποφασισθείσα στήριξη, ενώ αργότερα και πιο θεσμικά διαμορφώθηκε ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας/ΕSM το 2012· ενώ για τη διαχείριση και την παρακολούθηση των (διαδοχικών) Προγραμμάτων Προσαρμογής/Μνημονίων της ελληνικής οικονομίας και των αντίστοιχων Δανειακών Συμβάσεων δημιουργήθηκε –με τη συμμετοχή Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ΕΚΤ και ΔΝΤ– η υβριδική Τρόικα (η οποία, μετά το 2015, και την προσθήκη εκπροσώπου του ESM, έγινε γνωστή ως «οι Θεσμοί»).

Ήδη το 2011 η εμπειρία της κρίσης χρέους με αιχμή την ελληνική κρίση έκανε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Eurogroup να οριστικοποιήσουν μια δέσμη μηχανισμών και διαδικασιών μέτρων στενότερης παρακολούθησης/επιτήρησης των οικονομιών, ελέγχου των καταστάσεων υπερβολικού ελλείμματος, διόρθωσης των μακροοικονομικών ανισορροπιών (γνωστή και ως Sixpack), ενώ το 2013, και αφού προηγήθηκε το καλοκαίρι του 2012 δέσμευση του Μάριο Ντράγκι να λάβει η ΕΚΤ οποιοδήποτε αναγκαίο μέτρο («Whatever it takes») για να διασωθεί η ενότητα της Ευρωζώνης, προωθήθηκε μηχανισμός επαυξημένης επιτήρησης των χωρών της Ευρωζώνης που βρίσκονταν σε μείζονα ανισορροπία (γνωστός ως Twopack). Η συνολική τακτική διαδικασία παρακολούθησης των ευρωπαϊκών οικονομιών, οργανωμένη περί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, είναι γνωστή ως «Ευρωπαϊκό Εξάμηνο».

Αντικατοπτρισμός του EFSF, μέσω του οποίου στηρίχθηκαν και οι ελληνικές εμπορικές τράπεζες, υπήρξε το HFSF/το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (ΤΧΣ). Διαμορφώθηκε ήδη το 2010, μετέσχε στην πρώτη ανακεφαλαιοποίηση των τραπεζών, του 2013, των οποίων και κράτησε στην κατοχή του τα μερίδια μετοχικού κεφαλαίου – όπως διαμορφώθηκαν εν συνεχεία και στις μεταγενέστερες ανακεφαλαιοποιήσεις, του 2014 και του τέλους 2015. Ταυτόχρονα, όμως, είχε έκτοτε καθοριστικό ρόλο και στον ορισμό των διοικήσεων και την εν γένει εποπτεία των ελληνικών συστημικών τραπεζών (το 2013 το ΤΧΣ οδήγησε στη συγχώνευση των δέκα τραπεζών που υπήρχαν στις 4 σημερινές συστημικές).

Το 2016 το ΤΧΣ περιήλθε ως θυγατρική υπό τη συνολική ομπρέλα της Ελληνικής Εταιρείας Συμμετοχών και Περιουσίας/ΕΕΣΥΠ, γνωστής και ως «ΥπερΤαμείο». Η ΕΕΣΥΠ έχει επιπροσθέτως ως θυγατρική το ΤΑΪΠΕΔ/Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας Δημοσίου και την ΕΤΑΔ/Εταιρεία Ακινήτων του Δημοσίου, με λόγο στον ορισμό των ΔΣ της και την εταιρική διακυβέρνησή τους. Έχει επίσης και χαρτοφυλάκιο με συμμετοχές σειράς δημοσίων επιχειρήσεων (ΔΕΗ, ΕΥΔΑΠ, ΕΛΤΑ, Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών, ΟΑΣΑ κ.ο.κ.). Με καταστατική προοπτική οργανωμένων ιδιωτικοποιήσεων, αλλά και ευρύτερα ορθής εκμετάλλευσης της περιουσίας του ελληνικού Δημοσίου, η ΕΕΣΥΠ λειτούργησε ως εγγύηση προκειμένου να εγκριθεί –ιδίως από το γερμανικό Κοινοβούλιο– η τρίτη (και αποφασιστική) στήριξη της ελληνικής οικονομίας μετά το υπέρθερμο καλοκαίρι (και την τελική απειλή Grexit) του 2015.

Σε λιγότερο φορτισμένη εκδοχή, το 2016 δημιουργήθηκε το Ευρωπαϊκό Δημοσιονομικό Συμβούλιο/ΕFB, για τη συνεχή παρακολούθηση της εφαρμογής των ευρωπαϊκών κανόνων δημοσιονομικής διαχείρισης. Ήδη από το 2015 δημιουργήθηκε και λειτουργεί (ως ανεξάρτητη αρχή) το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο/ΕΔΣ, που έχει ως εντολή την προληπτική παρακολούθηση των δημοσιονομικών εξελίξεων. Είχε προηγηθεί η ίδρυση –το 2010, σε λογική αυτορρύθμισης– το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή/ΓΠΚΒ, βάσει τροποποίησης του Κανονισμού της Βουλής, στην οποία και υπάγεται.