Εξοικονόμηση ενέργειας: μια πολλαπλά παρεξηγημένη έννοια

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Στο σουρεαλιστικό, πλην πάντα διδακτικό περιβάλλον του διαδικτύου/των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, συναντά κανείς μια καταχώριση που καλεί μια νοικοκυρά να αναλογισθεί πόσο της κοστίζει το ψήσιμο ενός κοτόπουλου στο φούρνο. Ο λογαριασμός βγάζει δαπάνη φούρνου πάνω από 6 ευρώ, για ένα κοτόπουλο αξίας 7 ευρώ. Και η φιλική αυτή καταχώριση στο Fb συμπεραίνει: «καλύτερα να αγοράζουμε απ’ έξω, θα είναι και φθηνότερα». Σημειωτέον ότι ανάλογες συμπαθητικές/βοηθητικές της καθημερινότητας καταχωρίσεις συναντά κανείς και στα αντίστοιχα ΜΚΔ ανά την Ευρώπη.

Απ’ εδώ, ακριβώς, ξεκινάει η μεγάλη παρανόηση για το τι σημαίνει/τι μπορεί να σημάνει η λογική της εξοικονόμησης ενέργειας, στην δραματική αυτή στροφή. Δεν χρησιμοποιούμε αυτόν τον χαρακτηρισμό άκριτα: ο φετινός χειμώνας θα «παραγάγει» ενεργειακή φτώχεια για ένα πρόσθετο έως και 25% του πληθυσμού – πέραν του τωρινού 10-15% – στις Ευρωπαϊκές χώρες. (Και μην πείτε «όπου φτωχός και η μοίρα του» αναφερόμενοι στην Νότια ή Ανατολική Ευρώπη. Συρρέουν οι αφηγήσεις προβληματικής καθημερινότητας από Βρετανία – με τους μετρητές γκαζιού με κέρματα, με την προκαταβολή λογαριασμών να φιγουράρουν πρωτοσέλιδα – ή από Γερμανία – με τις διαχειρίστριες εταιρείες ακινήτων να στέλνουν απειλητικές προειδοποιήσεις στους νοικάρηδες για τον χειμώνα…).

Γιατί κάνουμε λόγο για παρεξήγηση – για καλόπιστη παρεξήγηση, καθώς η πολιτική πονηρία που χτίζει παρανόηση είναι άλλο θέμα (θα επανέλθουμε ευθύς αμέσως). Διότι στην καταχώριση περί κοτόπουλου, η προτροπή «καλύτερα να αγοράζουμε απ’ έξω» μπορεί να βγάζει νόημα σε επίπεδο τσέπης – πλην όμως, σε επίπεδο ενεργειακής κατανάλωσης είναι αδιέξοδη. Το καημένο το κοτόπουλο, θα την κάνει την ενεργειακή του κατανάλωση όπου κι αν ψηθεί – χώρια που η πρόσθετη διακίνησή του θα έχει και πρόσθετο ενεργειακό αποτύπωμα. Ανάλογα ισχύουν με τις κινήσεις/εκκλήσεις για χαμήλωμα του θερμοστάτη στην κεντρική θέρμανση, όταν δεν υπάρχουν συνολικά όρια κατανάλωσης/οροφές, πάνω από τα οποία η τιμολόγηση του ρεύματος να λειτουργεί αποτρεπτικά (ή, πιο κοντά σ’ εμάς, η αποφασισμένη επιδότηση να μην είναι «δίχως όρια μηνιαίας κατανάλωσης, χωρίς εξαιρέσεις και χωρίς εισοδηματικά κριτήρια»).

Πάμε όμως στον πυρήνα του προβληματισμού γύρω από την εξοικονόμηση ενέργειας. Που σιγά-σιγά (ή μάλλον… επιταχυνόμενα) συνειδητοποιείται ότι αν δεν καταστεί σημαντικό στοιχείο των προσπαθειών αντιμετώπισης της μεγάλης ενεργειακής κρίσης – κρίσης τιμών, ασφαλώς, αλλά και ενδεχόμενης κρίσης εφοδιασμού μέσα στους χειμερινούς μήνες και σε ορίζοντα 2023-24 – τότε αληθινά δημιουργείται προοπτική αδιεξόδου.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όταν τον περασμένο Μάιο (που φαίνεται πλέον να ανήκει σε άλλο κόσμο/σε άλλη δεκαετία!) , όταν παρουσίαζε ως πλάνο αντίδρασης της ΕΕ (η έννοια του πλάνου, πάντοτε σαγήνευε τις Βρυξέλλες: γι αυτό, οσάκις «έπαιζαν» με μηχανισμούς αγοράς – όπως με τις «αγορές εξισορρόπησης» του καημένου του Κανονισμού 2019/943  «με βάση το οριακό κόστος [καυσίμου]», καθώς και τα Χρηματιστήρια ενέργειας της  Οδηγίας 2019/944 – οδηγούν σε όσα ζούμε τελευταίως λόγω της ανάφλεξης τιμών του φυσικού αερίου), το πλάνο αυτό αντίδρασης στην ενεργειακή κρίση/στην εξάρτηση από τους Ρωσικούς ενεργειακούς πόρους επεφύλαξε στην εξοικονόμηση ενέργειας προβεβλημένο ρόλο.

Το Repower EU (πλην του πλάνου, οι Βρυξέλλες λατρεύουν και τα εμπνευσμένα ακρωνύμια) την αναφέρει/την αναδεικνύει την εξοικονόμηση ενέργειας, μαζί με την διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας ενεργειακών πόρων, στην εντελώς πρώτη θέση. Μάλιστα μιλούσε και για αύξηση από 9% σε 13% ενός (δεσμευτικού) Στόχου Ενεργειακής Αποτελεσματικότητας, βάσει της οποίας – με μια Ανακοίνωση για την Εξοικονόμηση Ενέργειας – θα επιδιώκονταν «βραχυπρόθεσμες αλλαγές συμπεριφοράς» οι οποίες θα περιόριζαν κατά 5% την ζήτηση αργού και φυσικού αερίου. Αυτά ενθαρρύνοντας – άλλη έννοια που συναρπάζει τις Βρυξέλλες , η ενθάρρυνση! – τα Κράτη μέλη να αναπτύξουν καμπάνιες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, καθώς και να χρησιμοποιήσουν φορολογικά κίνητρα, όπως η μείωση του ΦΠΑ για αποτελεσματικότερα συστήματα θέρμανσης ή για μονώσεις και για οικιακές συσκευές καλύτερης ενεργειακής απόδοσης.

Στην συνέχεια, προέκυψε βέβαια η βαρύτερη συζήτηση του καλοκαιριού για Σχέδιο μείωσης της κατανάλωσης φυσικού αερίου κατά 15%, προκειμένου να υπηρετηθούν οι ανάγκες (κυρίως) της Γερμανίας, συζήτηση που περιεπλάκη ακόμη περισσότερο με την απόπειρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να υφαρπάξει την καίρια αρμοδιότητατης εποχής  – να κηρύσσει κατάσταση ανάγκης που θα καθιστά την μείωση κατανάλωσης υποχρεωτική (αποκρούσθηκε, περίπου ομόφωνα).

Εν τω μεταξύ, κάθε χώρα ξεκίνησε την δική της καμπάνια προκειμένου η εξοικονόμηση ενέργειας να αποκτήσει την κεντρική θέση που – αναπόφευκτα, αν είναι να υπάρξει αποτέλεσμα – θα χρειαστεί να έχει στο συνολικό μείγμα μέτρων. Η Πρόεδρος της Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν εξεφώνησε κάτι σαν διάγγελμα προκειμένου να συστήσει/ζητήσει χαμήλωμα του θερμοστάτη κατά 1 βαθμό Κελσίου, ‘υποσχόμενη» 7% περιορισμό της κατανάλωσης. Σε χώρες όπως η Γερμανία, η Ιταλία ή η Γαλλία, νομοθετικά μεν προωθήθηκαν μέτρα περιορισμού τώρα της ψύξης (και, σε λίγο, της θέρμανσης) στα δημόσια κτίρια, στους κοινόχρηστους χώρους, συν κινήσεις συμβολικές όπως οι μη-θερμαινόμενες υπαίθριες πισίνες. Ομοίως, περιορισμοί στον δημόσιο φωτισμό, σχέδια για επαναφορά/ενθάρρυνση μερικής τηλεργασίας/τηλεκπαίδευσης ώστε να περιοριστούν οι μετακινήσεις. Προπαντός, όμως δρομολογήθηκαν και τρέχουν καμπάνιες – με βαρύνοντα ρόλο στην κοινωνία πολιτών – προκειμένου να συνειδητοποιηθεί η απόλυτη ανάγκη για αυτοπεριορισμό της κατανάλωσης (πέραν και πριν το τσουρούφλισμα των λογαριασμών ρεύματος και, αύριο, φυσικού αερίου).

Σ’ εμάς; Α, σε εμάς αρκετές δηλώσεις προθέσεων. Συν, προώθηση του (υπερδημοφιλούς, εκ του αποτελέσματος) Προγράμματος Ανακύκλωσης/Αλλάζω Συσκευή, κόστους κάπου στα 150 εκατ. ευρώ που συνδύασε την πατέντα των vouchers και της ψηφιακής πλατφόρμας επιδότησης (για έως 2 κλιματιστικά, για ανά 1 ψυγείο και καταψύκτη), με οροφή επιδότησης τα 710 ευρώ, συν με την λογική του «η αγορά να κινείται» (είδαμε τα φαινόμενα ανατιμολόγησης των συσκευών μόλις ξεκίνησε το Πρόγραμμα, άνοιξε μια σχετική συζήτηση – έκλεισε). Συν, σχεδιασμός για να κλείνει κάποιος τα φώτα στα γραφεία των δημοσίων υπηρεσιών μετά από αποχώρηση των υπαλλήλων, μάλλον και να σβήσουν κάποια φώτα του δημοσίου φωτισμού.

Από κει και πέρα, παραινέσεις και συζήτηση περί ατομικής ευθύνης αλλά… με παράλληλη υπερηφάνεια που η χώρα βρίσκεται στην πρώτη-πρώτη σειρά της επιδότησης στην ΕΕ για το ρεύμα με απορρόφηση του 90% των αυξήσεων, με κόστος στα 12 δις ευρώ για φέτος, το ¼ από τον Προϋπολογισμό και θα δούμε με το καλό για το φυσικό αέριο!

Οπότε… η εξοικονόμηση δεν ενθαρρύνεται ακριβώς. Η δε κοινωνία των πολιτών παρακαλείται να κινητοποιηθεί μόνη της.