27oς economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

2o Βραβείο Ατομικής Εργασίας

FinTech startups και οι σημαντικές αναπτυξιακές ευκαιρίες που δεν πρέπει να μείνουν ανεκμετάλλευτες

Ζαμάνης Κωνσταντίνος  

Πανεπιστήμιο Πειραιώς – Τμήμα Ναυτιλιακών Σπουδών

 

  1. Εισαγωγή

 

Η εργασία εστιάζει στις νεοφυείς επιχειρήσεις χρηματοοικονομικής τεχνολογίας για τρεις κυρίως λόγους:

  1. Αποτελούν σημαντική ευκαιρία για ανάπτυξη.
  2. Οι δυνατότητες που προσφέρει η χρηματοοικονομική τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη του startup οικοσυστήματος εν γένει (για παράδειγμα με εναλλακτικούς, ευέλικτους τρόπους χρηματοδότησης ή ανάπτυξης επιχειρηματικών μοντέλων).
  3. Υπό προϋπόθεσεις μπορούν να οδηγήσουν σε υψηλότερη χρηματοοικονομική ένταξη (financial inclusion) με διάχυση των οικονομικών ωφελειών στην ευρύτερη κοινωνία και επίτευξη σχετικών SDGs.

 

Η εργασία ξεκινά με μια επεξήγηση του όρου της χρηματοοικονομικής τεχνολογίας και σκιαγράφηση του εύρους των δυνατοτήτων της και συνεχίζει με μια χαρτογράφηση και αξιολόγηση του τοπίου στην Ελλάδα. Βάσει αυτού προτείνονται τρόποι για την περαιτέρω ανάπτυξη και ολοκληρώνει με τις συνέργειες με τον χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό, τη σημασία για κοινωνικοοικονομικό αντίκτυπο και παραδείγματα από το εξωτερικό

 

  1. Fintech: Ορισμός, σύντομη αναδρομή και οφέλη

 

..Ο όρος fintech αναφέρεται στη σύζευξη χρηματοοικονομικών (finance) και τεχνολογίας (technology), η οποία χρησιμοποιείται για να ενδυναμώσει τις επιχειρηματικές λειτουργίες και παροχή χρηματοοικονομικών υπηρεσιών. Μπορεί να πάρει τη μορφή λογισμικού, υπηρεσίας ή επιχείρησης που παρέχει τεχνολογικά εξελιγμένος τρόπου για να κάνει χρηματοοικονομικές διεργασίες πιο αποτελεσματικές έναντι παραδοσιακών μεθόδων.                          Το fintech δεν είναι κάτι καινούργιο και μπορεί να αναζητηθεί στις πρώτες πιστωτικές στα 50’s, τα ATMs και ηλεκτρονικά χρηματιστηριακά συστήματα λίγο αργότερα και ούτω καθεξής. Οι αλλαγές στα δημογραφικά και στιγμές στην παγκόσμια ιστορία όπως η κρίση του 2008, που επηρέασε αρνητικά την εμπιστοσύνη στο παραδοσιακό χρηματοοικονομικό σύστημα συντέλεσε στη ανάπτυξη της τελευταίας δεκαετίας, με online παρόχους πλέον να απειλούν παραδοσιακούς «παίκτες» του κλάδου..Τεχνολογίες που βοηθούν στην χρηματοοικονομική τεχνολογία είναι η τεχνητή νοημοσύνη, το machine learning ( π.χ. για credit scoring ή ανίχνευση απάτης), big data & data analytics (π.χ. πάνω σε επενδυτική συμπεριφορά), ρομποτικοί αυτοματισμοί (RPA) και  blockchain που αποτελεί τη βάση για τα κρυπτονομίσματα, μεταξύ άλλων.

Κάποιες από τις πιο σημαντικές εφαρμογές του fintech είναι:

  1. Οι πλατφόρμες συμμετοχικής χρηματοδότησης (crowdfunding), όπως το Kickstarter, που επιτρέπουν τη χρηματοδότηση από πολλούς επενδυτές με μικρά ποσά.
  2. Οι ηλεκτρονικές πληρωμές ή μέσω κινητό, όπως το Paypal
  3. Οι Robo-advisors, όπως η Betterment που με αλγόριθμους βοηθούν χρήστες να επιδοθούν σε επενδυτικές δραστηριότητες με χαμηλό κόστος και κόπο
  4. Υπηρεσίες trading, όπως η Robinhood, που έχουν υποκαταστήσει τους παραδοσιακούς brokers.
  5. Insurtech/Regtech που αφορά εφαρμογές στον ασφαλιστικό κλάδο και στη συμμόρφωση με τα κανονιστικά πλαίσια.

Με άλλα λόγια υπερπηδά, αρκετά από τα εμπόδια του παραδοσιακού τρόπου προσφοράς χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, καθιστώντας τις πιο αποτελεσματικές, αλλά και λιγότερο ακριβές. Ακόμα, ανάλογα την εφαρμογή, μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια και διαφάνεια, υψηλότερη ταχύτητα και περισσότερες εναλλακτικές. Κατά μια έννοια εκδημοκρατίζει τις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, τις κάνει πιο προσβάσιμες, είτε συμπληρώνοντας είτε υποκαθιστώντας τους παραδοσιακούς τρόπους. Για παράδειγμα, χωρίς να είναι αυθαίρετη μπορεί με συμπεριφορικά μοντέλα να επιτρέψει χρηματοδότηση μερίδας πληθυσμού που δεν πληρούν τα κριτήρια της παραδοσιακής τραπεζικής και έτσι αποκλείονται από χρηματοδότηση ή εναλλακτικά καταφεύγουν σε εναλλακτικές με πολύ υψηλότερο κόστος.

 

  1. Το τοπίο στην Ελλάδα, οι προκλήσεις και ευκαιρίες του

Η πρώτη μεγάλη και πιο πετυχημένη fintech startup που ξεκίνησε από την Ελλάδα θεωρείται η VIVA, με γνωστότερο προϊόν το ψηφιακό πορτοφόλι VIVA WALLET. Άλλες στον τομέα είναι η Payment Components (Ελληνική εταιρεία με έδρα Λονδίνο – 2014) που σχεδιάζει  και υλοποιεί υπηρεσίες λογισμικού στον χρηματοοικονομικό κλάδο και πελάτες στις πέντε ηπείρους, καθώς και η ELORUS που πρώτη παρείχε υπηρεσίες ηλεκτρονικής τιμολόγησης μέσω πλατφόρμας εναρμονισμένες με την Ελληνική λογιστική νομοθεσία. Σήμερα, υπάρχουν fintech startups που αφορούν κυρίως συστήματα πληρωμών και ακολούθως ασφαλειών, επενδύσεων, regulation, blockchain, προσπάθειες για crowdfunding πλατφόρμες και άλλες κυρίως όσον αφορά προώθηση, loyalty προγράμματα και analytics.

 

Πηγή: Ενδεικτικά παραδείγματα από το 5ο Digital Banking Forum

Τα τελευταία χρόνια έχουν ενισχυθεί και οι πρωτοβουλίες ενίσχυσης τέτοιων επιχειρήσεων είτε με αμιγή κριτήρια, είτε ως μέρος του ευρύτερου οικοσυστήματος νεοφυών επιχειρήσεων. Ενδεικτικά αναφέρονται διαγωνισμοί και κύκλοι acceleration της Εθνικής Τράπεζας, της Viva, της Eurobank, της Visa και της Alpha Bank. Γενικά οι περισσότερες πρωτοβουλίες στον χώρο λαμβάνονται ή υποστηρίζονται από τις ίδιες τις τράπεζες μέσω προγραμμάτων incubation, χρηματοδότησης κλπ..

 

Ακόμα, η επιβολή́ των capital controls και οι συνέπειες τους στην ελληνική́ οικονομία, είναι μία από τις καταστάσεις που οδηγήσαν όλο και περισσότερα άτομα και επιχειρήσεις να καταφύγουν σε εναλλακτικά́ δίκτυα πληρωμών και τραπεζικής, κάτι που παρατηρείται και σήμερα λόγω της πανδημίας. Παρόλα αυτά το fintech Ελληνικό startup οικοσύστημα θεωρείται ότι βρίσκεται ακόμα σε εμβρυακή μορφή, με την Ελληνική αγορά να θεωρείται μικρή και ότι υπολείπεται από τις υπόλοιπες ανεπτυγμένες χώρες.

 

Για την ανάπτυξη περισσότερων fintech startups, θα χρειαστεί να γίνουν μια σειρά πρωτοβουλίες που θα καταρρίπτουν τα μεγαλύτερα εμπόδια:

  1. Η αγορά είναι μικρή και στερείται εξωστρέφειας: Το επόμενο κεφάλαιο αφιερώνεται στο πως εσωτερικά της χώρας η ζήτηση θα μπορούσε να ενισχυθεί παραπάνω. Παράλληλα θα πρέπει αυτές οι επιχειρήσεις να ξεκινάνε με προοπτική τουλάχιστον λειτουργίας στα Βαλκάνια, στα οποία οι Ελληνικές τράπεζες έχουν δεσμούς και θα μπορούσαν να δημιουργήσουν υποστηρικτικά δίκτυα. Άλλωστε προ των πυλών είναι αρκετοί πάροχοι από το εξωτερικό, με ηλεκτρονικές τράπεζες όπως η Revolut να έχουν εισέλθει ήδη στην Ελληνική αγορά. Εδώ η καινοτομία μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο, όπως στην περίπτωση της Ελληνικής Woli που αφορά τραπεζικές υπηρεσίες για παιδιά και εφήβους!
  2. Το κανονιστικό πλαίσιο είναι περιοριστικό: Η ασφάλεια είναι πολύ σημαντική σε αυτό τον τομέα, αλλά αυτό δε θα πρέπει να εμποδίζει τέτοιες πρωτοβουλίες και ως εκ τούτου οι διαδικασίες αδειοδότησης και λειτουργίας θα πρέπει να γίνουν πιο ευέλικτες όσο γίνεται. Η δημιουργία sandbox μπορεί επίσης να είναι ουσιαστική, δημιουργώντας ένα ασφαλές περιβάλλον καινοτομίας. Το FinTech Innovation Hub της Τράπεζας της Ελλάδος είναι μια σημαντική κίνηση, προς αυτή την κατεύθυνση.
  3. To δυσμενές οικονομικό περιβάλλον: Η οικονομία της χώρας δεν είναι καλή και η επιχειρηματική πρωτοβουλία επιβαρύνεται επιπλέον από υψηλή φορολόγηση μεταξύ άλλων. Τα τελευταίο διάστημα έχουν αρχίσει να υλοποιούνται δράσεις όπως το Elevate Greece (που αν και δεν είναι αμιγώς για fintech), δείχνει διάθεση προς την σωστή κατεύθυνση. Ακόμα, στις 30/3, τέθηκε σε ισχύ και ευνοϊκότερο πλαίσιο στην «άλλη πλευρά» με φοροαπαλλαγές για angel investors σε νεοφυής επιχειρήσεις.
  4. Xρηματοδότηση, η οποία χρήζει αύξησης: Όπως φαίνεται στην ετήσια έκθεση «Startups in Greece: 2020-2021», από τα κεφάλαια του Equifund οι εταιρείες που έχουν χρηματοδοτηθεί με 23.4 εκ και χαρακτηρίζονται ως fintech είναι 5 (εκ των οποίων όχι όλες Ελληνικές) με . Αυτές είναι οι:
  • Belvo (πρόσβαση και επεξεργασία δεδομένων με τη χρήση ενός ΑΡΙ που συνδέεται με εκατοντάδες χρηματοοικονομικά δεδομένα.)
  • Norbloc (επιτρέπει σε ιδιώτες, οργανισμούς και νομοθέτες να διαχειριστούν και μοιραστούν δεδομένα KYC.)
  • Plum (βοηθάει στο επίπεδο του personal finance, προκειμένου να γίνεται καλύτερη διαχείριση και υψηλότερη αποταμίευση.)
  • ResonanceX (βοηθάει front office προσωπικό σε χρηματοοικονομικά ζητήματα.)
  • Tymit (παρέχει πιστωτικές κάρτες, που επιτρέπουν πιο ευέλικτο προγραμματισμό αποπληρωμών, μεταξύ άλλων.)

Βέβαια τα όρια είναι δυσδιάκριτα. Η χρηματοοικονομική τεχνολογία έχει επιτρέψει την υλοποίηση καινοτόμων, βιώσιμων μοντέλων και σε νεοφυείς επιχειρήσεις από άλλους κλάδους, όπως ο τουρισμός (π.χ. Ferryhoper) και last minute delivery (e.g. StoFerno). Ενδεικτικό συνεργειών που ξεπερνάνε τον ευρύτερο χρηματοοικονομικό τομέα και επηρεάζουν θετικά το ευρύτερο σύστημα καινοτομίας. Ίσως αποτελεί και μια προσέγγιση περεταίρω ανάπτυξης, έναντι του υψηλού ανταγωνισμού από ανεπτυγμένες αγορές

 

  1. Η ευρύτερη αναπτυξιακή προοπτική του fintech και μια εναλλακτική ιδέα για το πως να φτάσουμε εκεί

 

Πέρα από την ενίσχυση της πλευράς της προσφοράς στην οποία αναφέρονται οι περισσότερες αναλύσεις και πρωτοβουλίες, πολύ σημαντική είναι η πλευρά της ζήτησης.  Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ (2020), το 80.4% του πληθυσμού στην Ελλάδα διαθέτει πρόσβαση στο διαδίκτυο, αλλά μόλις το 46.8% πραγματοποίησε τραπεζικές συναλλαγές online (47.8% όσον αφορά e-commerce), το πρώτο τρίμηνο του 2020. Σε άρθρο των Akanfe, Valecha, Rao (2020), ενώ η Ελλάδα σκόραρε πολύ υψηλά (δεύτερη) μεταξύ ενός δείγματος 13 Ευρωπαϊκών χωρών στο θέμα της συμμόρφωσης (compliance) με την πολιτική απορρήτου (privacy policy), όσον αφορά την ψηφιακή χρηματοοικονομική ένταξη (digital financial inclusion) ήταν τελευταία. Και τα παιδιά και οι έφηβοι αποτελούν σίγουρα τμήμα για το οποίο χρειάζεται να μεριμνήσουμε.

 

Από την άλλη, βρισκόμαστε σε μια ιδιαίτερη περίοδο, αυτή της πανδημίας που αποτελεί ευκαιρία. Είναι ενδεικτικό, ότι κατά τη διάρκεια του lockdown, το 66% του πληθυσμού προέβει σε online τραπεζικές συναλλαγές (+28%) και το 42% σε online συναλλαγές με το Δημόσιο (+17%) (Focus Bari, 2020). Η ουσία είναι αυτό να αρχίσει να εδραιώνεται και να αυξάνεται.

 

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι που εμποδίζουν ευρύτερη υιοθέτηση, όπως η αντικειμενική έλλειψη πρόσβασης στο διαδίκτυο ή σχετικού εξοπλισμού (π.χ. smartphone), η έλλειψη γνώσης σχετικά με τη χρήση σχετικών ιστοσελίδων και εφαρμογών και η εμπιστοσύνη ως προς την προστασία προσωπικών δεδομένων. Ωστόσο, ένας από τους πιο σημαντικούς παράγοντες που συχνά δεν γίνεται καν αντιληπτός και αφορά ένα ευρύτερο πλαίσιο δεξιοτήτων και συμπεριφορών είναι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός (Andreou  Anyfantaki, 2019, ADBI Working Paper Series, 2019, 2020). Χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός είναι «ο συνδυασμός συνειδητότητας, γνώσης, δεξιοτήτων, στάσεων και συμπεριφορών στοιχεία τα οποία είναι απαραίτητα για τη λήψη σωστών χρηματοοικονομικών αποφάσεων, με απώτερο στόχο την επίτευξη της ατομικής χρηματοοικονομικής ευημερίας» (OECD / Atkinson and Messy, 2012).

 

Η χρηματοοικονομική εκπαίδευση είναι πολύ σημαντική ιδίως αν σκεφτούμε τα υψηλά επίπεδα χρέους με τα οποία ξεκινάει η νέα γενιά, το ποσοστό των νεοφυών επιχειρήσεων που χρεοκοπούν λόγω τού ότι δεν έχουν τις απαραίτητες χρηματοοικονομικές δεξιότητες (36%) και άλλα. Σε μια εποχή που τα σχετικά fintech προϊόντα αυξάνονται ραγδαία σε αριθμό και πολυπλοκότητα είναι ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός που θα δώσει τις ικανότητες και αυτοπεποίθηση και θα καλλιεργήσει εμπιστοσύνη σχετικά με την υιοθέτηση της. Με άλλα λόγια, θα μπορούσε σε ένα δεδομένο πληθυσμό να επηρεάσει τη ζήτηση προς τα πάνω. Ακόμα και όσον αφορά τις ανησυχίες ως προς την ασφάλεια των ηλεκτρονικών τραπεζικών συναλλαγών, πόσοι για παράδειγμα θα μελετήσουν και θα μπορέσουν να κατανοήσουν τις δικλείδες ασφαλείας και εγγυήσεων (π.χ. FDIC insurance). Είναι χαρακτηριστικό, ότι ακόμα και όσον αφορά την τεχνητή νοημοσύνη που θεωρητικά μπορεί να αποφασίζει για λογαριασμό των χρηστών, ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός διευκολύνει την υιοθέτηση της (Aun, 2017). Όλα αυτά με τη σωστή αντίληψη ρίσκου, μιας και η χρηματοοικονομική τεχνολογία κάνει αρκετές φορές τα πράγματα πολύ εύκολα (π.χ. αγορές μέσω κινητού) και δημιουργεί κίνδυνο παρορμητικών συμπεριφορών (Hundtofte & Gladstone, 2017).

 

Ενδιαφέρον είναι ότι και το fintech δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για χρηματοοικονομικό αλφαβητισμό. Έχει βρεθεί ότι δυνατότητες που παρέχει για παρουσίαση πληροφορίας με οπτικό και απλό τρόπο επηρεάζουν θετικά τις χρηματοοικονομικές αποφάσεις (Hastings and Mitchell, 2018), ενώ η διαδραστικότητα τέτοιων εφαρμογών έχει θετικό αντίκτυπο στη διαχείριση χρημάτων και αντιμετώπιση οικονομικών προβλημάτων (McKillop, French & Stewart, 2020).

 

Μέσα από αυτή τη σχέση «αλληλοϋποστήριξης» και τα οφέλη της χρηματοοικονομικής τεχνολογίας μπορούμε να οδηγηθούμε σε ουσιαστική οικονομική ένταξη (financial inclusion), δηλαδή πρόσβαση σε χρηματοοικονομικά εργαλεία όπως λογαριασμό και χρηματοδότηση και σωστή χρήση αυτών. Ακολούθως, η οικονομική ένταξη αποτελεί μονοπάτι για την εκπλήρωση επτά Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs). Συγκεκριμένα, αυτή η πρόσβαση, επιτρέπει στους πολίτες να προχωρήσουνε σε επιχειρηματικές πρωτοβουλίες, να διαχειριστούν σωστά θέματα όπως συνταξιοδότηση και εκπαίδευση και τελικά να μειωθεί η ανεργία και η φτώχεια.    Ενδεικτικό είναι ότι αν ο όγκος συναλλαγών στην Ελλάδα μέσα από διαδικασίες χρηματοοικονομικών τεχνολογιών προσεγγίσει τον Ευρωπαϊκό μέσο, τότε θα προσθέσει 0.6% στο ΑΕΠ, ενώ αν γίνει leader στην Νοτιοανατολική Ευρώπη μπορεί να προσθέσει 1.8%, με τα αντίστοιχα οφέλη σε άυξηση θέσεων εργασίας και επενδύσεων (Δουκίδης & Κουρουθανάσης, 2018).

 

  1. Αντί επιλόγου

Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Ελλάδα μπορεί και πρέπει αποτελεσματικά να στραφεί προς αυτή την κατεύθυνση, ενώ υπάρχουν οι προοπτικές να κερδίσει ηγετική θέση στα Βαλκάνια. Η συγκυρία της πανδημίας δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για να ξεπεραστούν αγκυλώσεις στην υιοθέτηση τέτοιας τεχνολογίας από τον κόσμο, ενώ συμπληρωματικές, εναλλακτικές στρατηγικές που ξεφεύγουν από την πλευρά της προσφοράς (όπως κίνητρα για επιχειρήσεις) και αντιμετωπίζουν θέματα όπως ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός, μπορούν να έχουν πολαπλασιαστικό όφελος στα παραπάνω. Τέλος, δε χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό από την αρχή. Μπορούμε να δούμε τι συμβαίνει τριγύρω στον κόσμο, να το προσαρμόσουμε και να το βελτιώσουμε. Για παράδειγμα, τις Λιθουανία και Ηνωμένο Βασίλειο όσον αφορά την ευελιξία του κανονιστικού πλαισίου ή τις ΗΠΑ για τα πετυχημένα sandbox περιβάλλοντα.

 

Ωστόσο, ενδιαφέρον παρουσιάζουν και αναδυόμενες και frontier αγορές, των οποίων η κατάσταση καλούσε για τολμηρές λύσεις, έχουν κατά διαστήματα υλοποίησει προγράμματα με άξονα το fintech με σημαντικά αποτελέσματα, όπως αύξηση της οικονομικής ένταξης, μείωση των ποσοστών θνησιμότητας και μείωση της υπερχρέωσης. Αντίστοιχα σε επίπεδο επιειρήσεων, σίγουρα μπορούν να δοθεί προτεραιότητα σε πρωτοβουλίες που έχουν συνέργειες με κλάδους αιχμής όπως αγροτική παραγωγή και εξαγωγές. Για παράδειγμα, στην Ινδία, η startup GramCover, χρησιμοποιεί τεχνολογία και training για να κάνει κατανοητά πακέτα ασφαλιστικών υπηρεσιών για αγρότες. Η Βραζιλιάνικη πλατφόρμα GuiaPolso συνδέει διαφορετικούς λογαριασμούς, δίνοντας insights στους χρήστες για τη διαχείριση χρημάτων, tips για τη βελτίωση τους, αλλά και δεδομένα σε παραδοσιακές τράπεζες, ώστε να βοηθήσει τη χρηματοδότηση με καλούς όρους προσώπων που διαφορετικά θα αποκλείονταν από αυτή.

 

We have to dare to be great!

 

Βιβλιογραφία

 

Atkinson, A. & Messy, F. (2012). Measuring Financial Literacy: Results of the OECD / International Network on Financial Education (INFE) Pilot Study, No 15, OECD Working Papers on Finance, Insurance and Private Pensions, OECD Publishing. Διαθέσιμο σε: https://www.oecd-ilibrary.org/finance-and-investment/measuring-financial-literacy_5k9csfs90fr4-en

Andreou, P. & Anyfantaki, S. (2019). FINANCIAL LITERACY AND ITS INFLUENCE ON CONSUMERS’ INTERNET BANKING BEHAVIOUR, Working Paper 275, Bank of Greece, Διαθέσιμο σε: https://www.bankofgreece.gr/Publications/Paper2019275.pdf

Aun, J. (2017). Robot-Proof: Higher Education in the Age of Artificial Intelligence.

Boston, MA: MIT Press

Hastings, J. & Mitchell O.S. (2018). “How Financial Literacy and Impatience Shape Retirement Wealth and Investment Behaviors”, Wharton Pension Research Council Working Papers, Number 13. Διαθέσιμο σε: https://pensionresearchcouncil.wharton.upenn.edu/wp-content/uploads/2018/08/WP-2018-10-Hastings-and-Mitchell.pdf

Hundtofte, S. & Gladstone, J. (2017). “Who Uses a Smartphone for Financial Services? Evidence of a Selection for Impulsiveness from the Introduction of a Mobile FinTech App”. The European Journal of Finance. 26. 297-301.

McKillop, D., French, D.  & Stewart, E. (2020). “The Effectiveness of Smart Phone Apps in Improving Financial Capability.” European Journal of Finance 26 (4–5): 302–318.

Moenjak, T., Kongprajya, A.& Monchaitrakul, C. (2020). InTech, Financial Literacy and Consumer Saving and Borrowing: The Case of Thailand (2020), ADBI Working Paper Series, No. 1100 Διαθέσιμο σε: https://www.adb.org/publications/fintech-financial-literacy-consumer-saving-borrowing-thailand

Oluwafemi, A., Rohit, V. & Raghav, R. 2020. Design of an Inclusive Financial Privacy Index (INF-PIE): A Financial Privacy and Digital Financial Inclusion Perspective. ACM Trans. Manage. Inf. Syst. 12, 1, Article 7, Διαθέσιμο σε: https://dl.acm.org/doi/10.1145/3403949

Panos, G. & Wilson, J. (2020). Financial literacy and responsible finance in the FinTech era: capabilities and challenges, The European Journal of Finance, 26:4-5, 297-301.

Peter J. Morgan & Long Q. Trinh. (2019). FINTECH AND FINANCIAL LITERACY IN THE LAO PDR, ADBI Working Paper Series, No. 933, Διαθέσιμο σε: https://www.adb.org/sites/ default/files/publication/491631/adbi-wp933.pdf

Popescu, Andrei-Dragos. (2019). EMPOWERING FINANCIAL INCLUSION THROUGH FINTECH. Social Sciences and Education Research Review 6. 197. Διαθέσιμο σε: https://sserr.ro/wp-content/uploads/2019/11/SSERR_2019_6_2.pdf#page=197

Δουκίδης Γ. & Κουρουθανάσης Π. (2018). Η στρατηγική συνεισφορά και οι προοπτικές ανάπτυξης του κλάδου των FinTech. Διαθέσιμο σε: https://www.tovima.gr/printed_post/i-stratigiki-syneisfora-kai-oi-prooptikes-anaptyksis-tou-kladou-ton-fintech/

Χριστοδούλου Ν. (2018). Η Εξέλιξη του Fintech Οικοσυστήματος στην Ελλάδα, 5th  Digital Banking Forum, Διαθέσιμο σε: https://www.nbg.gr/greek/Documents/ Presentation%2021.03.2018%20Digital%20Banking%20Forum.pdf

Ελληνική Στατιστική Αρχή. (2020). ΕΡΕΥΝΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΟ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΑ ΚΑΙ ΑΤΟΜΑ – ΧΡΗΣΗ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ –  ΑΠΟΡΡΗΤΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ: Έτος 2020, Διαθέσιμο σε: https://www.statistics.gr/documents/20181/727080a4-4bb8-eb4d-af56-4aaaa8989b8c

FinTech, The synergy between finance and technology that is used to enhance business operations and delivery of financial services, (2020). Διαθέσιμο σε: https://corporatefinanceinstitute.com/resources/knowledge/finance/fintech-financial-technology/

Start-ups in Greece 2020-2021: Progressing against all odds, Annual Report  (2021), Foundation & EIT Digital in partnership with Velocity Partners. Διαθέσιμο σε: https://thefoundation.gr/wp-content/uploads/2020/12/Startups-in-Greece-2020-by-EIT-Digital-and-Foundation.pdf

What Is Fintech? Definition, Evolution and Examples, CO by U.S chamber of commerce. Διαθέσιμο σε: https://www.uschamber.com/co/run/businessfinancing/whatisfintech