Οικονομική Επιθεώρηση, Φεβρουάριος 2021, τ. 1003

του Γιώργου Βαϊλάκη

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μερικές από τις προσωπικότητες που διαδραμάτισαν κρίσιμο ρόλο στη συγκρότηση του νέου κράτους, αξιοποιώντας υλικό από το Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν του Κωνσταντίνου Βοβολίνη, ένα πεντάτομο έργο αναφοράς με 400 βιογραφίες

Γεώργιος Σταύρος, ο ισόβιος εθνικός τραπεζίτης

Ήταν έμπορος, οικονομολόγος, μέλος της Φιλικής Εταιρείας και τραπεζίτης. Πάνω απ’ όλα, όμως, υπήρξε ο πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος επί 27 συναπτά έτη, καθώς και ένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές της διαμόρφωσης του ελληνικού κράτους. Αναμφίβολα, μια πολυσύνθετη προσωπικότητα, η μεγαλύτερη τραπεζική φυσιογνωμία της νεότερης Ελλάδας, με ξεχωριστό φιλανθρωπικό έργο, που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην οικονομική ζωή της χώρας για μισό περίπου αιώνα – ήδη, από την έναρξη της Επανάστασης του 1821. Και πράγματι, ο Γεώργιος Σταύρος συγκαταλέγεται ανάμεσα σε εκείνους τους δραστήριους παράγοντες οι οποίοι προσπάθησαν να απαλλάξουν την ελληνική κοινωνία από το οθωμανικό παρελθόν και μέσα από τον εκσυγχρονισμό των θεσμών να τη φέρουν εγγύτερα στην ευρωπαϊκή προοπτική. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο που θεωρείται ο θεμελιωτής της οικονομικής συγκρότησης του ελληνικού κράτους. Ένας από τους κύριους διαμορφωτές που θα έβαζαν σε λειτουργία την ελληνική οικονομία – κυριολεκτικά, εκ του μηδενός.

Ο οίκος Σταύρου στη Βιέννη

Γεννήθηκε στα Ιωάννινα στις 2 Ιανουαρίου του 1788 και ήταν ο δευτερότοκος γιος του μεγαλέμπορου και προκρίτου των Ιωαννίνων Ιωάννη Σταύρου ή Τσιαπαλάμου και της Μπαλάσως Κερασάρη, κόρης επίσης προκρίτου των Ιωαννίνων. Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε στην Μπαλάνειο και στην Καπλάνειο σχολή των Ιωαννίνων, η οποία είχε διευθυντή τον Αθανάσιο Ψαλίδα, μια από τις εξέχουσες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Αλλά η οικογενειακή οικονομική επιφάνεια θα του έδινε τη δυνατότητα να ολοκληρώσει τις βασικές σπουδές του σε Λύκειο της Βιέννης. Εκεί, θα αποκτήσει τις πρώτες εμπορικές γνώσεις και θα μάθει να μιλάει με ευχέρεια γερμανικά, γαλλικά και ιταλικά. Στη Βιέννη θα ζήσει επί μακρόν, όπου και θα επιδείξει εξαρχής ότι διέθετε εξαιρετικές επιχειρηματικές ικανότητες: από το 1811 και για τα επόμενα δέκα περίπου χρόνια διευθύνει ο ίδιος με ξεχωριστή επιτυχία τον εμπορικό και τραπεζικό οίκο Σταύρου, αφού ο πατέρας του είχε γυρίσει στα Ιωάννινα.

Ώσπου, λίγο μετά την έκρηξη του Απελευθερωτικού Αγώνα του 1821, ο Γεώργιος Σταύρος –ο οποίος ήταν από τα πρώτα μέλη της Φιλικής Εταιρείας– εγκαταλείπει τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες και αναλαμβάνει μια σειρά από πρωτοβουλίες, μεταβαίνοντας σε όλα τα ευρωπαϊκά κέντρα της φιλελληνικής δράσης. Στην Πίζα και στο Λιβόρνο της Ιταλίας θα συναντηθεί με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και με διάφορους εμπόρους, λόγιους και κληρικούς, ενώ στην Πετρούπολη με τον Ιωάννη Καποδίστρια, με τον οποίο θα συνδέονταν με μια βαθιά εκτίμηση και φιλία. Προηγουμένως, στην αυστριακή πρωτεύουσα έμελλε να πραγματοποιήσει μια σειρά από διαδοχικές σχετικές συνεννοήσεις με τον Αδαμάντιο Κοραή, τον Άνθιμο Γαζή και τον Μιχαήλ Βασιλείου, έναν ακόμη πλούσιο Ηπειρώτη που ήταν εγκατεστημένος στη Βιέννη. Στη συνέχεια ξεκίνησε να βοηθάει με κάθε δυνατό τρόπο τους αγωνιζόμενους Έλληνες, στέλνοντας όπλα, πολεμοφόδια και τρόφιμα. Αλλά αυτό δεν του αρκεί.

Άνθρωπος της δράσης

Είναι άνθρωπος της δράσης και επιθυμεί διακαώς να επιστρέψει και να συμμετάσχει από κοντά στην απελευθερωτική προσπάθεια. Και πράγματι, τον Σεπτέμβριο του 1824 καταφτάνει στην επαναστατημένη Ελλάδα και λίγους μήνες αργότερα διορίζεται ταμίας του Εκτελεστικού (κάτι σαν υπουργός Οικονομικών) από τον πρόεδρο του Εκτελεστικού, τον Γεώργιο Κουντουριώτη, του οποίου θα γίνει ο μοναδικός πολιτικός σύμβουλος. Μάλιστα, πρωταγωνίστησε στην αποτροπή της απόπειρας των «ορλεανιστών», το 1825, οι οποίοι επιχείρησαν να εγκαταστήσουν ως ηγεμόνα της Ελλάδας ένα μέλος αυτού του γαλλικού βασιλικού οίκου.

Και ακόμη, έλαβε μέρος ως πληρεξούσιος της Ηπείρου στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση Ερμιόνης και Τροιζήνας το 1827 και στην Ε΄ Εθνοσυνέλευση Άργους.

Έρανος στο Ναύπλιο

Αλλά η πορεία προς τη διαμόρφωση του νέου ελληνικού κράτους ήταν πολυκύμαντη, γεμάτη περιπέτειες και κινδύνους, ενώ οι εμφύλιες έριδες της εποχής εκείνης για την ηγεσία της επανάστασης ήταν έντονες και έθεταν σε κίνδυνο την πολυπόθητη ανεξαρτησία. Ο Γεώργιος Σταύρος κατέβαλε τότε κάθε δυνατή προσπάθεια για να πετύχει την τόσο απαραίτητη ομόνοια. Στο μεταξύ, σε μια ακόμη δύσκολη καμπή της Επανάστασης, όταν είχαν εκλείψει τα οικονομικά μέσα, η προσφορά του θα αποδειχτεί ανεκτίμητη: ανέλαβε την πρωτοβουλία να πραγματοποιήσει έρανο στο Ναύπλιο για τη συνέχιση του Αγώνα. Σε συναφή επιστολή του της 9ης Ιουνίου 1826 προς τον Κουντουριώτη, τονίζει: «Εις την περίστασιν θαυμάζεται η αξιολογότης, πατριωτισμός και αρετή, των κοινών στρατιωτών και των κοινών ανθρώπων, δηλαδή του λαού. Δάκρυα ρέουν από τους οφθαλμούς των. Αι συνεισφοραί εξακολουθούν. Οι μεν άνδρες εις τον πλάτανον της πλατείας, αι δε γυναίκες εις τας εκκλησίας προσφέρουν τας συνεισφοράς των».

Με τη δράση του και τις πρωτοβουλίες που έπαιρνε ο Γεώργιος Σταύρος –ήδη από τα πρώτα χρόνια του νέου κράτους– φημιζόταν για την εντιμότητά του και τον σεβασμό του προς τη δημόσια περιουσία. Κάπως έτσι, η άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας θα επιφύλασσε στον Σταύρο υψηλά αξιώματα. Αρχικά, διορίστηκε σύμβουλός του επί των οικονομικών θεμάτων και λίγο μετά μέλος του τμήματος οικονομικών του Πανελληνίου (συμβουλευτικού οργάνου του Κυβερνήτη) και μέλος της Τριμελούς Επιτροπής της Οικονομίας (οργάνου που υποκαθιστούσε το Υπουργείο Οικονομικών).

Στην ουσία, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο πρώτος υπουργός Οικονομικών της ελεύθερης Ελλάδας. Αυτή υπήρξε και η αρχή της εντυπωσιακής πορείας με την οποία συνέβαλε στη δημιουργία συνθηκών σταθερότητας στον οικονομικό τομέα, πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε εν τέλει το νέο ελληνικό κράτος.

Πάντως, με την πάροδο των πρώτων χρόνων γίνεται ευρύτερα αντιληπτό ότι χωρίς τραπεζικό σύστημα το κράτος όχι μόνο δεν θα μπορούσε να ευημερήσει, αλλά ούτε καν να υπάρξει. Και αυτό γιατί χρήματα δεν υπήρχαν πολλά και τα λίγα που βρίσκονταν τοκίζονταν από τους τοκογλύφους προς είκοσι και τριάντα τοις εκατό ανά έτος! Ήδη από την επαναστατική περίοδο ο Σταύρος είχε συμβουλέψει σχετικά τον Καποδίστρια για την ανάγκη ενός χρηματοπιστωτικού ιδρύματος που θα συνέβαλε στην ανέλιξη του νέου κράτους. Ακολούθως, ιδρύεται το 1828 η Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα, η οποία εκδίδει και το πρώτο νόμισμα της σύγχρονης Ελλάδας, τον Φοίνικα.

Η γνωριμία με τον Εϋνάρδο

Η τράπεζα αυτή, αν και δεν κατάφερε να εδραιωθεί, επέτρεψε στον Γεώργιο Σταύρο να γνωριστεί με σημαίνουσες προσωπικότητες φιλελλήνων, όπως ο έμπειρος Γάλλος οικονομολόγος Ρενί και ο Γαλλοελβετός τραπεζίτης Ιωάννης-Γαβριήλ Εϋνάρδος.

Έπειτα από τη δολοφονία του Καποδίστρια, το 1831, ο Γεώργιος Σταύρος απείχε από τα κοινά, για να επανέλθει στη δημόσια ζωή μετά την κάθοδο του Όθωνα στην Ελλάδα, το 1835, πλέον ως «ελεγκτής παρά τω Ελεγκτικώ Συνεδρίω». Οι συνθήκες φαίνεται ότι είχαν ωριμάσει και ο Εϋνάρδος, ο σπουδαίος αυτός φίλος της Ελλάδας, βλέπει στο πρόσωπο του στενού πια συνεργάτη του, Σταύρου, τον πλέον κατάλληλο άνθρωπο για να διαπιστώσει ότι πράγματι είναι δυνατή η ίδρυση ελληνικής Εθνικής Τράπεζας. Γι’ αυτό τον λόγο τού αποστέλλει δοκιμαστικά κεφάλαιο 500.000 φράγκων για να χρησιμοποιηθεί σε τραπεζικές εργασίες και να διαπιστωθεί αν το έδαφος ήταν πρόσφορο για τη συγκρότηση τράπεζας. Και ο Σταύρος, πεπειραμένος πλέον στα τραπεζικά, επιτυγχάνει στην απόπειρά του.

Η περιγραφή-ντοκουμέντο της προσπάθειας του Γεωργίου Σταύρου από τον Γεράσιμο Λυκιαρδόπουλο στο έργο του «Εξηκοστή επετηρίς της Εθνικής Τραπέζης» (1901) είναι από κάθε άποψη εκπληκτική: «Τω 1839, εν τινί γωνία εμπορικού καταστήματος, κειμένου επί τη πλατεία του Δημοπρατηρίου (σημ.: στη συμβολή των σημερινών οδών Μητροπόλεως και Αιόλου), μικρά ετίθετο τράπεζα, εξ απλού ξύλου και με δύο ερμάρια, παρ’ αυτήν δε ανήρ ευτραφής εκάθητο επί έδρας τριζούσης (…). Η πενιχρά αυτή τράπεζα εγένετο ο σπόρος, εξ ου εφύη και εις υψίκορμον ανεπτύχθη δρυν, η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, ης το μεγαλοπρεπές μέγαρον υψούται σήμερον εν τη πλατεία Λουδοβίκου (σημ.: η σημερινή Πλατεία Κοτζιά), ο δε παρ’ αυτήν καθήμενος προεξοφλητής ήτο ο δραστήριος και ρέκτης Γεώργιος Σταύρος, ο πρώτος της Εθνικής Τραπέζης διοικητής…».

Στο γραφείο αυτό ο Σταύρος προεξοφλούσε γραμμάτια με ετήσιο επιτόκιο 8%, όταν οι τοκογλύφοι της εποχής ζητούσαν 2-3% τον μήνα! Κατάφερε με αυτόν τον τρόπο να περιορίσει την τοκογλυφία στην πρωτεύουσα του νεοσύστατου κράτους, την Αθήνα, και να συμβάλει με τον δανεισμό σε κατασκευαστές στην ανασυγκρότησή της.

Ίδρυση της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος

Η επιτυχία του αυτή κίνησε το ενδιαφέρον του βασιλιά Όθωνα και με τον νόμο της 30ής Μαρτίου 1841 ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, με αρχικό κεφάλαιο 5.000.000 δρχ. και με βασικό της όπλο την έκδοση χαρτονομισμάτων. Η συμβολή του Γεωργίου Σταύρου στην προσέλκυση μετόχων –μεταξύ των οποίων ο Βασιλιάς της Βαυαρίας Λουδοβίκος, ο Νικόλαος Ζωσιμάς, οι αδερφοί Τοσίτσα– καθώς και στην οργάνωση του ιδρύματος ήταν καταλυτική. Αρχικά, ο Σταύρος διορίσθηκε μέλος της διοικούσας επιτροπής. Αλλά, πολύ σύντομα, ξεχώρισε για τις ικανότητές του και με απόφαση της γενικής συνέλευσης των μετόχων της 13ης Νοεμβρίου του 1841 ανέλαβε το τιμόνι της νεοσύστατης τράπεζας.

Η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος μέσα σε λίγα χρόνια απογειώθηκε, αυξάνοντας τον κύκλο εργασιών της και ανοίγοντας υποκαταστήματα στις μεγαλύτερες πόλεις της Ελλάδας. Οι βάσεις γι’ αυτήν την εκπληκτική εξέλιξη οφείλονται εν πολλοίς στη σωστή, έντιμη, ορθολογική και διορατική διοίκηση της Εθνικής Τραπέζης από τον Γ. Σταύρο, ο οποίος υπήρξε αναμφίβολα η εμβληματικότερη ελληνική προσωπικότητα στα οικονομικά και δημοσιονομικά για πάνω από μισό αιώνα. Ως αναγνώριση των υπηρεσιών και της προσωπικότητάς του, το 1848 το συμβούλιο των μετόχων της Εθνικής Τράπεζας αποφάσισε –κατόπιν πρότασης του Ιωάννη-Γαβριήλ Εϋνάρδου– να τον εκλέξει ισόβιο Διοικητή της, αξίωμα μοναδικό, το οποίο απονεμήθηκε μόνο στον Γ. Σταύρο και κατ’ εξαίρεση.

Στα 27 χρόνια που διηύθυνε την Εθνική Τράπεζα, ο Σταύρος αύξησε το μετοχικό της κεφάλαιο θεαματικά, μερίμνησε για την αγορά οικοπέδου για την οικοδόμηση ιδιόκτητου κτηρίου στην οδό Αιόλου και για την ίδρυση υποκαταστημάτων και Ταμιευτηρίου. Επιπλέον, με δική του πρωτοβουλία το 1867 ιδρύθηκε το Ταμείο Συντάξεων Προσωπικού Εθνικής Τραπέζης, ο πρώτος ασφαλιστικός οργανισμός εργαζομένων στη χώρα μας, ενώ άρχισαν να χορηγούνται γεωργικά δάνεια με προσωπική εγγύηση.

Σε κάθε περίπτωση, ο Γεώργιος Σταύρος δεν υπήρξε μόνον ο αναμορφωτής του τραπεζικού συστήματος του νέου ελληνικού κράτους, υπήρξε και ευεργέτης. Μη έχοντας απογόνους –δεν παντρεύτηκε ποτέ– και αποφασισμένος να συνεχίσει την ιστορική παράδοση των συμπατριωτών του Ηπειρωτών ευεργετών, όρισε να διατεθεί μετά θάνατον η περιουσία του σε έργα, σε φιλανθρωπικούς σκοπούς και σε δωρεές.

Τα ευεργετήματα

Στα ευεργετήματα του Γεωργίου Σταύρου περιλαμβάνεται η ίδρυση και χρηματοδότηση νοσοκομείων, γηροκομείων, οικοτροφείων, βιβλιοθηκών, μοναστηριών. Και ακόμη, σε μεγάλο βαθμό συνέβαλε στην ίδρυση του Ορφανοτροφείου Χατζηκώνστα στην Αθήνα, αξιοποιώντας κληροδότημα του Ηπειρώτη ευεργέτη Γεωργίου Χατζηκώνστα (1753-1845). Βοήθησε, επίσης, μεμονωμένα άτομα, φτωχούς, χήρες και ορφανά αγωνιστών των Αθηνών και της Ηπείρου.

Αλλά, το σημαντικότερο από τα έργα ευεργεσίας του βρίσκεται στη γενέτειρά του, τα Ιωάννινα, το γνωστό ως Ορφανοτροφείο Γ. Σταύρου. Όλα ξεκίνησαν το 1869, όταν ο πρώτος τραπεζίτης του ελληνικού κράτους και πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας, με τη διαθήκη του δώρισε στην πόλη των Ιωαννίνων ένα οικόπεδο και ένα σεβαστό για την εποχή ποσό για την ανέγερση και λειτουργία ενός ορφανοτροφείου αρρένων – μια θαυμαστή προσφορά στον τόπο του.

Ο Γεώργιος Σταύρος πέθανε στις 31 Μαΐου του 1869 από καρδιακή ανακοπή μέσα στο κτήριο του κεντρικού καταστήματος της Εθνικής Τράπεζας, όπου διέμενε. Ο συμβολισμός θα έλεγε κανείς ότι ήταν, δίχως άλλο, προφανής – η ταύτιση βίου και έργου ζωής υπήρξε απόλυτη, μέχρι τέλους…