Η παγκόσμια κρίση του συντηρητισμού

Δημοσιεύτηκε από economia 18/09/2019 0 Σχόλια The Economist,

Οικονομική Επιθεώρηση, Σεπτέμβριος 2019, τ. 986

από τον Τhe Economist

 

 

 

Η νέα Δεξιά δεν αποτελεί εξέλιξη του συντηρητισμού αλλ’ απόκρουση των ιδεών του

 

 

Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν έχει αποκαλέσει τον φιλελευθερισμό «ξεπερασμένο». Δεν θα εκπλαγεί ο αναγνώστης που ο Economist διαφωνεί. Και τούτο όχι μόνον επειδή ο Πούτιν είχε πει στους Financial Times ότι ο φιλελευθερισμός ισοδυναμεί με μετανάστευση, πολυπολιτισμικότητα και πολιτική των φύλων (άποψη που αποτελεί μασκαράτα), αλλ’ επειδή ο Πούτιν είχε επιλέξει τον λάθος στόχο. Η ιδέα που περισσότερο απειλείται στη Δύση είναι η ιδέα του συντηρητισμού. Και δεν χρειάζεται να είναι κανείς συντηρητικός για να το θεωρήσει αυτό πολύ ανησυχητικό.

 

Στα δικομματικά συστήματα, στις ΗΠΑ και (γενικώς) στη Βρετανία, στην εξουσία βρίσκεται η Δεξιά· όμως αυτό το έχει κατορθώσει αφού πρώτα είχε αποβάλει τις αξίες που παλιότερα τη συναπάρτιζαν. Στις χώρες με πολυκομματική διακυβέρνηση, η Κεντροδεξιά διαβρώνεται, όπως συμβαίνει στη Γερμανία και την Ισπανία, ή καταλύεται – όπως στη Γαλλία και την Ιταλία. Και σε άλλα μέρη, όπως π.χ. στην Ουγγαρία που διαθέτει βραχύτερη δημοκρατική παράδοση, η Δεξιά έχει καταλήξει απευθείας στον λαϊκισμό χωρίς καν να δοκιμάσει τον συντηρητισμό.

 

Ο συντηρητισμός δεν αποτελεί τόσο φιλοσοφία όσο είδος τοποθέτησης. Ο φιλόσοφος Μάικλ Όουκσοτ το έχει θέσει πολύ ωραία: «Το να είσαι συντηρητικός…σημαίνει να προτιμάς το οικείο από το άγνωστο, να προτιμάς το δοκιμασμένο από το αδοκίμαστο, τα γεγονότα από το μυστήριο, το πραγματικό από το ενδεχόμενο, το περιορισμένο από εκείνο που δεν γνωρίζει όρια, το κοντινό από το μακρινό». Όπως συμβαίνει και με τον κλασικό φιλελευθερισμό, έτσι και ο συντηρητισμός αποτελεί τέκνο του Διαφωτισμού.

 

Οι φιλελεύθεροι λένε ότι η τάξη στις κοινωνίες προκύπτει αυτόματα από τα άτομα που ενεργούν ελεύθερα, ενώ ο συντηρητικοί πιστεύουν ότι η τάξη προϋπάρχει στην κοινωνία – και αυτή είναι που δημιουργεί τις προϋποθέσεις της ελευθερίας. Προσβλέπει στο κύρος της οικογένειας, της εκκλησίας, της παράδοσης και των τοπικών συνδέσμων ώστε να ελέγχουν την αλλαγή και να συγκρατούν τον ρυθμό της. Άμα αποικοδομείς τους θεσμούς, αναλαμβάνεις κίνδυνο. Και όμως: σήμερα αυτή η αποικοδόμηση επισυμβαίνει στον ίδιο τον συντηρητισμό – και αυτό το φαινόμενο έρχεται από τα δεξιά.

 

 

Η νέα Δεξιά δεν αποτελεί εξέλιξη του συντηρητισμού, αλλά απόκρουση των ιδεών του. Οι καταχραστές της έννοιας είναι θυμωμένοι και δυσαρεστημένοι. Είναι απαισιόδοξοι και αντιδραστικοί. Κοιτάζουν τον κόσμο και βρίσκουν εκείνο που ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ κάποτε είχε αποκαλέσει "εικόνα σφαγείου".

 

 

Δείτε πώς διαλύουν τη μια συντηρητική παράδοση μετά την άλλη. Ο συντηρητισμός χαρακτηρίζεται από πραγματισμό, ενώ η νέα Δεξιά από λογική ζηλωτών, ιδεολόγων, ενώ εύκολα καταφρονεί την αλήθεια. Η Αυστραλία πάσχει από κύματα ξηρασίας και βλέπει τους υφάλους κοραλλιού να καταστρέφονται, κι όμως η Δεξιά μόλις κέρδισε εκεί εκλογές με ένα κόμμα με ηγεσία που απευθύνθηκε στο Κοινοβούλιο κραδαίνοντας ένα κομμάτι άνθρακα σαν να επρόκειτο για ιερό κειμήλιο. Στην Ιταλία ο ηγέτης της Λέγκας του Βορρά Ματέο Σαλβίνι στήριξε το αντιεμβολιαστικό κίνημα. Για τον Ντόναλντ Τραμπ, "γεγονότα" είναι όσα στηρίζουν την εικόνα του ή πάλι όσα λειτουργούν ως συνθήματα για να τροφοδοτούν την οργή και τη φατριαστική νομιμοφροσύνη.

 

 

Οι συντηρητικοί είναι επιφυλακτικοί με τις αλλαγές, όμως τώρα η Δεξιά προσεγγίζει αμέριμνα την επανάσταση. Η AfD στη Γερμανία φλέρταρε με δημοψήφισμα για τη συμμετοχή της χώρας στην Ευρωζώνη. Αν λειτουργήσει η απειλή Τραμπ και οι ΗΠΑ εγκαταλείψουν το ΝΑΤΟ, τότε θα ανατραπεί η ισορροπία δυνάμεων παγκοσμίως. Ενώ ένα Brexit χωρίς συμφωνία θα ισοδυναμούσε με άλμα στο άγνωστο: ωστόσο οι Συντηρητικοί αυτό ποθούν – ακόμη κι αν συνεπάγεται καταστροφή της ένωσης με Σκωτία και Βόρεια Ιρλανδία.

 

 

Οι συντηρητικοί πιστεύουν στην αξία του ανθρώπινου χαρακτήρα, καθώς η πολιτική στηρίζεται στην κρίση όσο και στη λογική. Στέκονται καχύποπτοι απέναντι στους χαρισματικούς ηγέτες και την προσωπολατρία. Στην Αμερική, πολλοί Ρεπουμπλικάνοι έχουν ευθυγραμμιστεί με τον Ντόναλντ Τραμπ – κι ας έχει καταγγελθεί από 16 διαφορετικές γυναίκες για σεξουαλικού τύπου απαράδεκτη συμπεριφορά. Οι Βραζιλιάνοι πάλι εξέλεξαν τον Ζαΐρ Μπολσονάρο, ο οποίος με μεγάλη στοργή αναφέρεται στις μέρες του στρατιωτικού καθεστώτος. Στη Βρετανία, ο χαρισματικός Μπόρις Τζόνσον διεκδίκησε την πρωθυπουργία, κι ας είναι δύσπιστοι απέναντί του οι Συντηρητικοί βουλευτές, και τούτο επειδή μπορεί να συγκινήσει μέρη του εκλογικού σώματος που οι άλλοι Συντηρητικοί αδυνατούν να προσεγγίσουν.

 

 

Οι συντηρητικοί σέβονται τις επιχειρήσεις και χειρίζονται προσεκτικά την οικονομία, και τούτο επειδή η ευημερία αποτελεί βάθρο των πάντων. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν προβάλλει τον εαυτό του ως οικονομικά συντηρητικό και οπαδό των χαμηλών φόρων –όμως υπονομεύει το κράτος δικαίου, από το οποίο εξαρτάται η επιχειρηματικότητα. Ο Ντόναλντ Τραμπ κηρύσσει εμπορικούς πολέμους. Πάνω από το 60% των Βρετανών Τόρυδων είναι πρόθυμοι να επιφέρουν "σοβαρή ζημία" στην οικονομία προκειμένου να επιτευχθεί το Brexit. Στην Ιταλία, η Λέγκα διαταράσσει τις αγορές παίζοντας με την έκδοση κρατικών ομολόγων που θα λειτουργούσαν ως νόμισμα παράλληλο με το ευρώ. Στη Γαλλία, στην προεκλογική εκστρατεία για το Ευρωκοινοβούλιο, το υπολειμματικό Ρεπουμπλικανικό Κόμμα περισσότερο επέμενε στις "ιουδαιο-χριστιανικές" ρίζες της Ευρώπης παρά στη συνετή οικονομική διαχείριση.

 

 

Τέλος, η Δεξιά αλλάζει πλέον το νόημα του ανήκειν. Σε Ουγγαρία και Πολωνία, η Δεξιά συναρπάζεται από τον εθνικισμό αίματος και γης, που εισάγει αποκλεισμούς και διακρίσεις. Η νέα δύναμη στην Ισπανία (το κόμμα Vox) παραπέμπει στις μνήμες της Reconquista, τότε δηλαδή που οι Χριστιανοί εξεδίωξαν τους Μουσουλμάνους. Ένας οργισμένος, αντιδραστικός εθνικισμός ανάβει την καχυποψία, το μίσος και τον διχασμό. Πρόκειται για την αντίθεση της συντηρητικής πεποίθησης ότι το ανήκειν σε ένα έθνος, μια εκκλησία και την τοπική οργάνωση της κοινωνίας μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους και να τους κινητοποιεί υπέρ του γενικού καλού.

 

Ο συντηρητισμός έχει προσλάβει ριζοσπαστική διάσταση για πολλούς λόγους. Ο πρώτος είναι η υποχώρηση εκείνων που ο Έντμουντ Μπερκ ονόμαζε «μικρούς λόχους»: εκκλησία, συνδικάτα, οικογένεια. Άλλος λόγος είναι ότι τα παλιά κόμματα (της Δεξιάς και της Αριστεράς εξίσου) έχουν απαξιωθεί από την οικονομική κρίση, τη λιτότητα αλλά και τους πολέμους τύπου Ιράκ ή Αφγανιστάν. Έξω από τις πόλεις, οι άνθρωποι αισθάνονται σαν να τους υποτιμούν οι άπληστες, εγωκεντρικές αστικές ελίτ. Ορισμένοι πάλι έχουν παρασυρθεί από την ξενοφοβία πολιτικών οργανωτών. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης –θεωρούν κάποιοι– χαλάρωσε τον συνδετικό ιστό που συνένωσε ιέρακες της εξωτερικής πολιτικής, ελευθεριακούς και φιλοεπιχειρηματικούς/πολιτισμικούς συντηρητικούς. Καμιά από τις παραπάνω τάσεις δεν θα είναι εύκολο να αντιστραφεί.

 

 

Η Δεξιά και το σωστό

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι τα πάντα κινούνται υπέρ των κομμάτων της νέας Δεξιάς. Στη Βρετανία και την Αμερική, τουλάχιστον, τα δημογραφικά στοιχεία κινούνται εις βάρος τους. Οι ψηφοφόροι τους είναι ηλικιωμένοι και κατά πλειοψηφίαν λευκοί. Τα Πανεπιστήμια είναι έρημος για τη Δεξιά. Έρευνα της Pew, το 2018, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το 59% των Αμερικανών που γεννήθηκαν στο γύρισμα του αιώνα είναι Δημοκρατικοί ή κλίνουν προς τους Δημοκρατικούς. Το αντίστοιχο μερίδιο Ρεπουμπλικανών ήταν μόλις 32%. Στη «σιωπηλή γενιά» (όσων γεννήθηκαν το 1928-45) οι Δημοκρατικοί καταγράφουν 43%, οι Ρεπουμπλικάνοι 52%. Δεν είναι σαφές κατά πόσον οι νέοι θα στραφούν προς τα δεξιά όσο μεγαλώνουν, ώστε να γεφυρωθεί το κενό.

 

Όμως η νέα Δεξιά είναι προφανές ότι κερδίζει τον αγώνα απέναντι στον συντηρητισμό των Διαφωτιστών. Για τους κλασικούς φιλελεύθερους (όπως ο Economist) αυτό φέρνει θλίψη. Συντηρητικοί και φιλελεύθεροι διαφωνούν σε πολλά, όπως τα ναρκωτικά ή η σεξουαλική ελευθεριότητα. Συνήθως όμως είναι σύμμαχοι. Και οι δυο απορρίπτουν την ουτοπική τάση αναζήτησης λύσης για όλα τα κακά στο κράτος. Και οι δυο αντιστέκονται στον κρατικό προγραμματισμό και τους υψηλούς φόρους. Η συντηρητική τάση αστυνόμευσης της ηθικής συμπεριφοράς αντισταθμίζεται από την έμφυτη ροπή για διαφύλαξη της ελευθερίας του λόγου και προώθηση της ελευθερίας και της δημοκρατίας ανά την υφήλιο. Μάλιστα, συντηρητικοί και φιλελεύθεροι συχνά αναδεικνύουν τα πιο θετικά στοιχεία οι μεν στους δε. Ο συντηρητισμός συγκρατεί τον φιλελεύθερο ζήλο, οι φιλελεύθεροι διαταράσσουν τον εφησυχασμό των συντηρητικών.

 

 

Αντιθέτως, η νέα Δεξιά είναι ανυποχώρητα αντίθετη προς τους κλασικούς φιλελευθέρους. Ο κίνδυνος τώρα είναι να εκτοπισθούν όσοι είναι μετριοπαθείς, όσο Δεξιά και Αριστερά θα φέρνουν ανάφλεξη στην πολιτική και θα αλληλοπροκαλούνται κινούμενες προς τα άκρα. Οι ψηφοφόροι κινδυνεύουν να απομείνουν χωρίς επιλογή. Αντιδρώντας στο φαινόμενο Τραμπ, οι Δημοκρατικοί έχουν κινηθεί περισσότερο αριστερά στο μεταναστευτικό απ’ ό,τι η χώρα εν γένει. Οι Βρετανοί, με δυο μεγάλα κόμματα, μπορεί να χρειαστούν να επιλέξουν ανάμεσα στον Τζέρεμι Κόρμπιν και τη σκληρή Αριστερά των Εργατικών και στους ριζοσπαστικοποιημένους Συντηρητικούς υπό τον Μπόρις Τζόνσον. Ακόμη κι αν έχεις τη δυνατότητα ψήφου στο Κέντρο, όπως π.χ. με τον Εμανουέλ Μακρόν στη Γαλλία, ένα μόνο κόμμα θα κινδυνεύει να επικρατήσει με βάση την επανειλημμένη έλλειψη άλλης λύσης – πράγμα μακροπρόθεσμα κακό για την υγεία της δημοκρατίας.

 

Στην καλύτερη των περιπτώσεων, ο συντηρητισμός ασκεί σταθεροποιητική επιρροή. Λειτουργεί με σύνεση και λογική. Δίνει αξία στις ικανότητες. Δεν βιάζεται. Αυτές όμως οι ημέρες αποτελούν πλέον παρελθόν. Η σημερινή Δεξιά φλέγεται και είναι επικίνδυνη.

 

 

 

© The Economist. Μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε από τις Εκδόσεις Κέρκυρα Α.Ε., έπειτα από ειδική άδεια. Το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο βρίσκεται στο www.economist.com

Αφήστε ένα σχόλιο