Απαισιοδοξία έναντι προόδου

Δημοσιεύτηκε από economia 20/01/2020 0 Σχόλια The Economist,

του Economist, τ. 18-24/12/2019 

 

Οι σύγχρονες ανησυχίες για την επίδραση της τεχνολογίας αποτελούν μέρος μίας διαχρονικά επαναλαμβανόμενης διαδικασίας

 

 

Η ολοένα γρηγορότερη, φθηνότερη και βελτιωμένη τεχνολογία αποτελεί ένα πεδίο στο οποίο βασίζονται πολλοί άνθρωποι προκειμένου να προσδώσουν προοπτική στο όραμα ενός λαμπρότερου μέλλοντος. Όμως, στην αυγή του 2020, η αισιοδοξία αρχίζει να εκλείπει. Οι νέες τεχνολογίες που κυριάρχησαν κατά την προηγούμενη δεκαετία φαίνεται ότι δυσχεραίνουν τα πράγματα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης υποτίθεται ότι θα έφερναν τους ανθρώπους πιο κοντά. Κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης το 2011, αυτά τα μέσα χαιρετίστηκαν ως απελευθερωτική δύναμη. Σήμερα, είναι περισσότερο γνωστά για την ικανότητά τους να εισβάλλουν στην ιδιωτικότητα, να διαδίδουν την προπαγάνδα και να υπονομεύουν τη δημοκρατία. Το ηλεκτρονικό εμπόριο, οι υπηρεσίες μετακίνησης τύπου Uber και η gig economy μπορεί να είναι χρήσιμα, αλλά τους καταλογίζεται η δημιουργία κακοπληρωμένων εργαζομένων, η όξυνση των ανισοτήτων και η συμφόρηση του οδικού δικτύου από οχήματα. Οι γονείς ανησυχούν ότι τα έξυπνα κινητά έχουν μετατρέψει τα παιδιά τους σε εθισμένα στην οθόνη ζόμπι.

Ομοίως, οι τεχνολογίες που αναμένεται να κυριαρχήσουν κατά τη νέα δεκαετία φαίνεται ότι ενέχουν μία σκοτεινή πλευρά. Η τεχνητή νοημοσύνη δύναται να εδραιώνει τη μεροληψία και τις προκαταλήψεις, να απειλεί την εργασία σας και να στηρίζει αυταρχικούς ηγέτες. Το 5G βρίσκεται στην καρδιά του σινοαμερικανικού εμπορικού πολέμου. Τα αυτόνομα αυτοκίνητα ακόμη δεν λειτουργούν, αλλά καταφέρνουν την ίδια στιγμή να σκοτώνουν ανθρώπους. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι εταιρείες διαδικτύου εμπνέουν πλέον λιγότερο την εμπιστοσύνη από ότι ο τραπεζικός κλάδος. Την ίδια στιγμή που οι τράπεζες αγωνίζονται να αποκτήσουν νέα ταυτότητα ως επιχειρήσεις τεχνολογίας, οι γίγαντες του διαδικτύου έχουν γίνει οι νέες τράπεζες και μεταμορφώνονται από μαγνήτες ταλέντων σε παρίες. Ακόμη και οι εργαζόμενοί τους εξεγείρονται. Οι New York Times συνοψίζουν τον ζοφερό σφετερισμό. Αναφέρουν ότι «το κλίμα απαισιοδοξίας» εκτόπισε «την ιδέα της αναπόφευκτης προόδου που είχε γεννηθεί κατά τη διάρκεια της επιστημονικής και της βιομηχανικής επανάστασης». Μόνο που αυτά τα λόγια προέρχονται από ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε το 1979. Από τότε η εφημερίδα εξέφραζε ανησυχίες για το γεγονός ότι η αγωνία «ενισχυόταν από τις αυξανόμενες αμφιβολίες για την ικανότητα της κοινωνίας να χαλιναγωγήσει τις, κατά τα φαινόμενα, φυγόκεντρες δυνάμεις της τεχνολογίας».

Η σημερινή ζοφερή διάθεση επικεντρώνεται στα έξυπνα κινητά τηλέφωνα και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που σημείωναν μεγάλη ανοδική πορεία κατά την προηγούμενη δεκαετία. Ωστόσο, είχαν εκφρασθεί και κατά το παρελθόν ανησυχίες για το γεγονός ότι η ανθρωπότητα έχει κινηθεί σε λανθασμένη κατεύθυνση ως προς την τεχνολογία ή ότι συγκεκριμένες τεχνολογίες μπορεί να είναι περισσότερο επιβλαβείς από ότι ωφέλιμες. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’70, η απελπισία εκπορεύθηκε από ανησυχίες για τον υπερπληθυσμό, την καταστροφή του περιβάλλοντος και την προοπτική του πυρηνικού ολέθρου. Στη δεκαετία του ’20 παρατηρήθηκαν αντιδράσεις εναντίον των αυτοκινήτων, τα οποία προηγουμένως είχαν ιδωθεί ως μία θαυμαστή απάντηση στα δεινά που προκαλούνταν από τις άμαξες στους δρόμους, όπως ο θόρυβος και η κοπριά, καθώς και η συμφόρηση και τα ατυχήματα. Η παρακμή της εκβιομηχάνισης στηλιτεύτηκε κατά τον 19ο αιώνα από Λουδίτες, ρομαντιστές και σοσιαλιστές που ανησυχούσαν, δικαιολογημένα, για τον εκτοπισμό των εξειδικευμένων τεχνιτών, τη λεηλασία της υπαίθρου και τον πόνο για τα εργατικά χέρια που μοχθούσαν μέσα στα σύννεφα καπνού των πρώτων εργοστασίων.

Κοιτάζοντας από απόσταση, αντιλαμβανόμαστε ότι σε κάθε μία από τις ανωτέρω ιστορικές περιπτώσεις, η απογοήτευση προέκυψε από ένα μίγμα φρούδων ελπίδων και απρόβλεπτων συνεπειών. Η τεχνολογία απελευθέρωσε τις δυνάμεις της «δημιουργικής καταστροφής», οπότε είναι απολύτως φυσικό να προκαλείται ανησυχία, καθώς τα μειονεκτήματα κάθε τεχνολογίας φαίνεται ότι υπερβαίνουν τα πλεονεκτήματά της. Όταν αυτό συμβαίνει με πολλά είδη τεχνολογίας ταυτοχρόνως, όπως σήμερα, το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μίας ευρύτερης έννοιας, της «τεχνολογικής απαισιοδοξίας».

Ωστόσο, η απαισιοδοξία δύναται να είναι υπερβολική. Πολύ συχνά οι άνθρωποι εστιάζουν στα μειονεκτήματα κάποιας νέας τεχνολογίας, ενώ εκλαμβάνουν τα πλεονεκτήματά της ως δεδομένα. Οι ανησυχίες για τον χρόνο που περνά κανείς μπροστά σε μία οθόνη θα πρέπει να σταθμίζονται σε σχέση με τα πολύ ουσιαστικότερα οφέλη της ευρύτατα διαδεδομένης επικοινωνίας και της στιγμιαίας πρόσβασης στην πληροφορία και την ψυχαγωγία που επιτρέπουν τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα. Έναν περαιτέρω κίνδυνο ενέχουν οι προσπάθειες των Λουδιτών να αποφύγουν τα βραχυπρόθεσμα κόστη που συνδέονται με μία νέα τεχνολογία, καταλήγοντας μελλοντικά στην άρνηση της πρόσβασης στα μακροπρόθεσμα οφέλη αυτής, κάτι που ο ακαδημαϊκός της Οξφόρδης, Benedikt Frey, αποκαλεί «παγίδα της τεχνολογίας». Οι φόβοι ότι τα ρομπότ θα κλέψουν τις δουλειές των ανθρώπων μπορεί να προτρέψει τους πολιτικούς να τα φορολογήσουν, επί παραδείγματι, προκειμένου να αποθαρρύνουν τη χρήση τους. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα οι χώρες που επιθυμούν να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο, καθώς το εργατικό τους δυναμικό γηράσκει και περιορίζεται, θα χρειαστούν περισσότερα ρομπότ, όχι λιγότερα.

Τα ανωτέρω καταδεικνύουν ένα άλλο δίδαγμα, που συνίσταται στο ότι το αντίδοτο στα προβλήματα που συνδέονται με την τεχνολογία, πολύ συχνά περιλαμβάνει περισσότερη τεχνολογία. Οι αερόσακοι και άλλες βελτιώσεις των χαρακτηριστικών ασφαλείας, επί παραδείγματι, σημαίνουν ότι στην Αμερική οι θάνατοι από τροχαία ατυχήματα ανά εκατομμύριο μιλίων που καλύφθηκαν, μειώθηκαν από 240 στη δεκαετία του 1920 σε περίπου 12 σήμερα. Η τεχνητή νοημοσύνη εφαρμόζεται ως μέρος της προσπάθειας ανάσχεσης της ροής εξτρεμιστικού υλικού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα είναι η κλιματική αλλαγή. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς οποιαδήποτε λύση που δεν εξαρτάται μερικώς από τις καινοτομίες σχετικά με την καθαρή ενέργεια, τη δέσμευση του άνθρακα και την αποθήκευση ενέργειας.

Το πιο σημαντικό δίδαγμα αφορά την ίδια την τεχνολογία. Κάθε ισχυρή τεχνολογία δύναται να χρησιμοποιηθεί για καλό ή για κακό σκοπό. Το διαδίκτυο διαχέει την κατανόηση, αλλά επίσης αποτελεί τον χώρο όπου τα βίντεο με αποκεφαλισμούς ανθρώπων διαδίδονται ευρέως. Η βιοτεχνολογία δύναται να αυξήσει την απόδοση των καλλιεργειών και να θεραπεύσει ασθένειες, όμως ομοίως θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία θανατηφόρων όπλων.

Η τεχνολογία αυτή καθ’ αυτή δεν έχει ικανότητα αυτενέργειας. Οι τεχνολογικές επιλογές των ανθρώπων είναι αυτές που πλάθουν τον κόσμο. Συνεπώς, η στοχοποίηση των κολοσσών της τεχνολογίας αποτελεί το απαραίτητο βήμα για την υιοθέτηση σημαντικών νέων τεχνολογιών. Η τεχνολογία, στη βέλτιστη μορφή της, συνδράμει στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο η κοινωνία συμβιβάζεται με τις καινοτομίες και επιβάλλει ρόλους και πολιτικές που περιορίζουν το καταστρεπτικό ενδεχόμενο (ζώνες ασφαλείας, καταλυτικοί μετατροπείς και κανόνες κυκλοφορίας), προσαρμόζεται στην αλλαγή (καθολική πρόσβαση στην εκπαίδευση ως απάντηση στην εκβιομηχάνιση) ή καταλήγει σε συμβιβασμό (μεταξύ της ευκολίας των υπηρεσιών μεταφορών τύπου Uber και της προστασίας των εργαζομένων με βραχυπρόθεσμες συμβάσεις που επιτάσσει η gig οικονομία). Στα πλαίσια του υγιούς σκεπτικισμού, αυτά τα ερωτήματα επιλύονται μέσα από έναν ευρύ διάλογο και όχι από μία μικρή μερίδα ειδικών της τεχνολογίας.

Ίσως η πραγματική πηγή της ανησυχίας να μην είναι η ίδια η τεχνολογία, αλλά οι ολοένα αυξανόμενες αμφιβολίες σχετικά με την ικανότητα των κοινωνιών να διεξαγάγουν αυτό το διάλογο και να βρουν καλές απαντήσεις. Υπό αυτή την έννοια, η «τεχνολογική απαισιοδοξία» είναι σύμπτωμα της πολιτικής απαισιοδοξίας. Ωστόσο, ενυπάρχει κάτι παραδόξως καθησυχαστικό: ένας ζοφερός διάλογος είναι προτιμότερος από την παντελή έλλειψη διαλόγου. Η ιστορία εξακολουθεί να επιχειρηματολογεί εν γένει υπέρ της αισιοδοξίας. Ο τεχνολογικός μετασχηματισμός από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης συνέδραμε στην άμβλυνση των δεινών του παρελθόντος, από την παιδική θνησιμότητα έως την πείνα και την αμάθεια. Ναι, ο πλανήτης υπερθερμαίνεται και η ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά εξαπλώνεται, όμως η λύση σε τέτοια προβλήματα απαιτεί την ανάπτυξη περισσότερης τεχνολογίας και όχι λιγότερης. Οπότε, καθώς η δεκαετία αλλάζει, ας παραμερίσουμε την κατήφεια για μια στιγμή. Το να ζεις στην «εμμονική με την τεχνολογία» δεκαετία του 2020 σημαίνει ότι συγκαταλέγεσαι μεταξύ των πιο ευτυχισμένων ανθρώπων που έζησαν ποτέ.

Αφήστε ένα σχόλιο