Μαύρος κύκνος

Δημοσιεύτηκε από economia 02/04/2020 0 Σχόλια Οικονομική Επιθεώρηση,

του Χάρη Σαββίδη

Οικονομική Επιθεώρηση, Απρίλιος 2020, τ. 993

 

Και να που εμφανίστηκε τελικά ο «μαύρος κύκνος»! Κάτι που μέχρι τώρα θεωρούσαμε απίθανο, συνέβη. Η πανδημία που προκάλεσε ο Covid-19 ανέτρεψε βεβαιότητες με τις οποίες ανατράφηκαν σχεδόν όλες οι γενιές των ανθρώπων που βρίσκονται εν ζωή. Ποιος θα το πίστευε ότι στην αυγή του 2020 πάνω από τη μισή ανθρωπότητα θα βρίσκεται σε κατ’ οίκον περιορισμό; Πόσο πιθανό θεωρούσαμε τον Δεκέμβριο, όταν συζητούσαμε το Brexit, να είναι τρεις μήνες αργότερα κλειστά τα σύνορα μεταξύ όλων των κρατών της ΕΕ; Πόσο έξω είναι λογικό να πέσουν οι προϋπολογισμοί όλων των κρατών φέτος;

Η έκρηξη επιδημίας από έναν νέο ιό ήταν κάτι που «προέβλεπαν» πολλοί, από αναλυτές επενδυτικών οίκων μέχρι καλλιτέχνες έργων επιστημονικής φαντασίας. Στο τελευταίο Asterix, που κυκλοφόρησε πέρσι, ο Ρωμαίος πρωταγωνιστής ονομάζεται Coronovirus! Υπό αυτή την έννοια, η εμφάνιση ενός νέου ιού δεν ήταν κάτι που δεν είχαμε φανταστεί. Το μέγεθος, όμως, των συνεπειών της πανδημίας δεν το περίμενε κανείς.

Μέσα σε λίγες ημέρες, κάτι που αποτελούσε απλώς μια είδηση στο εξωτερικό δελτίο (ξέσπασμα επιδημίας στην Κίνα) ανέτρεψε τις ζωές όλων. Ενδεχομένως, η σφοδρότητα της αντίδρασης να συνδέεται με τον ρόλο που έχουν πλέον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μέσα σε λίγα 24ωρα όλοι μιλούσαν αποκλειστικά για ένα θέμα.

Το ότι εκ των υστέρων όλο αυτό φαντάζει σχεδόν… φυσιολογικό αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό ενός μαύρου κύκνου: Αρχικά οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι κύκνοι είναι λευκοί, καθώς δεν είχαν ποτέ συναντήσει κάτι διαφορετικό. Μετά ανακαλύφθηκε η Αυστραλία, και εκεί βρέθηκαν μαύροι κύκνοι. Η προηγούμενη βεβαιότητα καταρρίφθηκε. Πλέον η ύπαρξη μαύρων κύκνων φαντάζει λογική.

 

Αγορές

Η συγκεκριμένη ορολογία χρησιμοποιείται διαδεδομένα στις αγορές, περιγράφοντας ακραία γεγονότα. Ίσως χάρη και σε αυτή την «εξοικείωση», οι επενδυτές ήταν από τους πρώτους που αντέδρασαν στην εμφάνισή του μαύρου κύκνου. Οι χρηματιστηριακοί δείκτες, που τα τελευταία χρόνια κάλπαζαν από ρεκόρ σε ρεκόρ, βρέθηκαν σε ελεύθερη πτώση. Από τα πρώτα 24ωρα έγινε αντιληπτό ότι η βουτιά θα είχε σφοδρότητα αντίστοιχη εκείνης του 2008 – ίσως και μεγαλύτερη. Μέσα σε 5 εβδομάδες οι δείκτες στη Wall Street έχασαν το ένα τρίτο της αξίας τους. Η τιμή του πετρελαίου υποχώρησε μέσα σε 3 εβδομάδες πάνω από 50% και πλέον παλεύει να σταθεροποιηθεί λίγο πάνω από τα 20 δολάρια/βαρέλι – τα χαμηλότερα επίπεδα του τελευταίου μισού αιώνα. Οι απώλειες είναι πιθανό να συνεχιστούν, αλλά εξίσου πιθανό είναι να ακολουθήσει μια απότομη ανάκαμψη, τόσο στις αγορές όσο και στις οικονομίες. Ήδη, στην πρώτη σημαντική αντίδραση της Wall Street, οι δείκτες σημείωσαν τη μεγαλύτερη άνοδο των τελευταίων 87 ετών.

Η βίαιη υποχώρηση συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την περίπου αδιάκοπη, τα προηγούμενα χρόνια, άνοδο της τιμής σχεδόν κάθε επενδυτικού προϊόντος, σε ένα περιβάλλον άφθονης ρευστότητας από τις κεντρικές τράπεζες. Καθώς η αβεβαιότητα εκτινάχθηκε στα ύψη, η ρευστότητα… εξαερώθηκε, μαζί με την όποια «φούσκα» είχε δημιουργηθεί.

 

Καλέστε το «ιππικό»!

Υπό αυτές τις συνθήκες η αγορά ουσιαστικά δεν μπορεί να λειτουργήσει, οπότε θεωρείται αυτονόητη η παρέμβαση των κεντρικών τραπεζών. Ενεργοποιήθηκαν μέτρα, παροχής όσης ρευστότητας χρειαστεί. Αυτό το “whatever it takes”, που προ 8ετίας έσωσε το ευρώ, έγινε το σύνθημα όλων των κεντρικών τραπεζών – και βέβαια των κυβερνήσεων. Καθώς ολόκληροι κλάδοι της οικονομίας ουσιαστικά διατάσσονται να ακινητοποιηθούν, πλήθος επιχειρήσεων και εργαζομένων μένουν ξαφνικά χωρίς έσοδα. Το κράτος θα πρέπει να προβλέψει για την επιβίωσή τους, παρέχοντας την απαιτούμενη ρευστότητα. Θα πρέπει, επίσης, να διαθέσει όσους πόρους χρειαστούν σε πολιτικές καταπολέμησης της πανδημίας – είτε πρόκειται για προσλήψεις προσωπικού, είτε για νέες υποδομές, είτε για αγορά ιατρικού και φαρμακευτικού εξοπλισμού.

 

Θύμα του ιού η… Τina;

Τα περισσότερα κράτη, βέβαια, δεν είχαν και ιδιαίτερα… εύρωστα δημόσια οικονομικά πριν από την κρίση. Η Ιταλία και η Ισπανία, που βρίσκονται στην «πρώτη γραμμή» σε αυτή τη φάση της πανδημίας, απέφυγαν με μεγάλη δυσκολία τη μερική στάση πληρωμών και τα μνημόνια τα προηγούμενα χρόνια. Προφανώς, υπό τις τρέχουσες συνθήκες, θα ήταν εγκληματικό να λάβουν υπόψη τις δημοσιονομικές επιπτώσεις. Όταν όμως η πανδημία τελειώσει, το δημόσιο χρέος τους θα βρίσκεται σε δυσθεώρητα επίπεδα. Θα πρέπει αυτό να ρυθμιστεί, ακόμα κι αν χρειαστεί να γίνει η μεγαλύτερη διαγραφή χρέους στα χρονικά.

Ενδεχομένως να επιλεγεί κάποιος τρόπος χρηματοδότησης από τις κεντρικές τράπεζες με ομόλογα ειδικού σκοπού. Αν όμως η αντιμετώπιση της πανδημίας, που απειλεί πρωτίστως τις μεγαλύτερες ηλικίες, αποτελεί επαρκή λόγο για κάτι τέτοιο, γιατί δεν ισχύει το ίδιο και για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, που απειλεί περισσότερο τις νεότερες γενιές; Η Tina (there is no alternative) της δημοσιονομικής πειθαρχίας κινδυνεύει να είναι από τα θύματα της πανδημίας.

Παρωχημένη φαντάζει και η πολιτική του συνεχούς περιορισμού του ρόλου του κράτους. Στη διάρκεια της πανδημίας το κράτος θα αναλάβει να υποστηρίζει μεγάλο κομμάτι της οικονομικής ζωής και να προσφέρει τις καλύτερες ιατρικές υπηρεσίες που μπορεί. Στη συνέχεια, το σύστημα υγείας κάθε κράτους θα κληθεί να αναβαθμιστεί για τη νέα πραγματικότητα.

 

Ξηλώνεται η παγκοσμιοποίηση;

Ίωση, όμως, δείχνει να έχει… κολλήσει και το βασικό «γρανάζι» της παγκοσμιοποίησης: η όλο και μεγαλύτερη διασύνδεση των οικονομιών. Τις επόμενες εβδομάδες και μήνες οι αλυσίδες παραγωγής θα δοκιμαστούν. Όταν η πανδημία ξεπεραστεί, ουδείς μπορεί να γνωρίζει τη μορφή που θα έχουν, δεδομένου και ότι ηλεκτρονικό εμπόριο και τηλεργασία θα είναι πολύ πιο διαδεδομένα.

Τότε, ολόκληροι κλάδοι της οικονομίας θα έχουν καταστραφεί ή περιέλθει στο Δημόσιο, ενώ κάποιοι θα έχουν περαιτέρω ισχυροποιηθεί ή θα αποκτούν δυναμική. Σε κάποιες περιπτώσεις το «πάγωμα» της οικονομικής δραστηριότητας επηρεάζει κυρίως τη ρευστότητα, τα αποθέματα και τις αλυσίδες παραγωγής. Το προϊόν που θα πουλούσαν, ένα αυτοκίνητο, ένα ρούχο ή μια ηλεκτρονική συσκευή, θα το πουλήσουν όταν τελειώσει η πανδημία. Η ζήτηση που συσσωρεύεται είναι λογικό να οδηγήσει σε ισχυρή ανάκαμψη. Σε άλλους κλάδους, αντίθετα, το πλήγμα θα έχει διάρκεια. Ουδείς μπορεί να προβλέψει με ασφάλεια πότε θα αρχίσουν και πάλι οι άνθρωποι να κάνουν τουρισμό ή να εμπιστεύονται το Airbnb ή ποιες θα είναι οι συνέπειες για τη ναυτιλία από την παγκόσμια αναδιάρθρωση της παραγωγής.

 

Γεωπολιτικές αλλαγές

Οι αλλαγές αυτές συνεπάγονται σημαντικές γεωπολιτικές ανακατατάξεις. Η τιμή του πετρελαίου στα 20 δολ. έχει δραματικές συνέπειες για τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες και αλλάζει τα δεδομένα για διεθνή project όπως ο EastMed. Οι χώρες που θα πληγούν περισσότερο από την πανδημία θα βρεθούν σε δυσχερέστερη θέση. Eκείνες που θα έχουν ταχύτερα τα φάρμακα και το εμβόλιο θα έχουν πλεονέκτημα. Είναι αδύνατο, όμως, να προβλεφθεί η τύχη της κάθε χώρας.

Για το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, για παράδειγμα, η πανδημία αποτελεί ευκαιρία ανάληψης κοινών πρωτοβουλιών και συντονισμού της δράσης. Σε μια τέτοια περίπτωση θα μπορούσαν να επεκταθούν οι κοινές πολιτικές και να ενισχυθεί ο ρόλος των κοινοτικών οργάνων σε πεδία όπως οι πολιτικές υγείας. Αντιθέτως, αν κάθε χώρα επιλέξει τη δική της στρατηγική, τότε την επόμενη μέρα της πανδημίας τα ερωτηματικά για το μέλλον της ΕΕ θα έχουν πληθύνει.

 

Πλήττονται οι ασθενέστεροι

Ριζικές αλλαγές επιφυλάσσει, η επόμενη μέρα και για την καθημερινότητα πολλών. Για να αποφευχθεί η διάλυση του συστήματος υγείας επιστρατεύτηκαν πρωτοφανή μέτρα καραντίνας, που στέρησαν θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα από όλους. Και αν αυτά φαντάζει βέβαιο ότι θα αποκατασταθούν μόλις τελειώσει η πανδημία, δεν ισχύει το ίδιο για τα εργασιακά δικαιώματα. Η διάδοση της τηλεργασίας και ελαστικών μορφών απασχόλησης συνεπάγονται για πολλούς εργαζομένους χειρότερες συνθήκες εργασίας στο παρόν και μικρότερη διαπραγματευτική δύναμη για το μέλλον, καθώς η οργάνωση και συντονισμένη δράση τους θα είναι σχεδόν αδύνατη.

Σε ακόμα δυσμενέστερη θέση βρίσκονται οι πλέον ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Όσοι εργάζονταν στη «μαύρη οικονομία» δύσκολα θα έχουν πρόσβαση σε κρατικά επιδόματα. Ταυτόχρονα, οι μετανάστες θα κινδυνεύουν να στιγματιστούν ως εν δυνάμει φορείς του ιού, κυρίως όταν η πανδημία θα υποχωρεί.

 

Οι μέρες του εγκλεισμού

Πριν καν, όμως, φτάσουμε στην επόμενη μέρα, οι έκτακτες συνθήκες υπό τις οποίες ζούμε γεννούν πρωτόγνωρες εμπειρίες. Σε μια εποχή κατά την οποία τα περισσότερα παιδιά έχουν λίγο χρόνο με τους γονείς τους, ξαφνικά βρέθηκαν κλεισμένα μαζί τους στους «τέσσερις τοίχους», για άγνωστο αριθμό εβδομάδων. Σχέσεις θα δοκιμαστούν και αντοχές θα ξεπεραστούν. Σε άλλες περιπτώσεις πάλι, μπορεί η πανδημία να αποδειχθεί ευκαιρία να ανακτηθεί ο χαμένος χρόνος.

Η οικογένεια, προφανώς, αποκτά κεντρική θέση όσο «μένουμε σπίτι». Η τεχνολογία βοηθά να μην γίνει η αποκλειστική μας επαφή και να συντηρηθούν άλλες σχέσεις, με φίλους. Εκατομμύρια άνθρωποι αυτές τις μέρες, για πρώτη φορά, βρέθηκαν σε τηλεδιασκέψεις ταυτόχρονα με πολλούς φίλους – μαζώξεις όπου όμως ο καθένας είναι στον καναπέ του.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν επίσης μια διέξοδο επικοινωνίας και φόρουμ διαλόγου. Καθώς τις επόμενες εβδομάδες ο παγκόσμιος εγκλεισμός θα συνεχίζεται, νέες πρωτοβουλίες και τρόποι συλλογικής δράσης και αλληλεπίδρασης είναι πιθανό να αναπτυχθούν.

Η μάχη κατά της πανδημίας, στο πρώτο στάδιο έμοιαζε με σπριντ, προκειμένου να προλάβουν να αντιδράσουν σωστά τα κράτη. Στην πορεία, όμως, θα μοιάζει με δρόμο μεγάλης απόστασης, καθώς θα χρειαστεί υπομονή και επιμονή, μέχρι να κερδηθεί. Στο μεταξύ, σιγά-σιγά, θα αποκαλύπτονται τα χαρακτηριστικά του μαύρου κύκνου, στην ύπαρξη του οποίου πρέπει να προσαρμοστούμε.

Αφήστε ένα σχόλιο