Πεπραγμένα και Πρακτέα

Δημοσιεύτηκε από economia 06/04/2020 0 Σχόλια Βιβλιοπαρουσίαση,

Κορνήλιος Καστοριάδης, μετάφραση: Κώστας Σπαντιδάκης


εκδόσεις: Ύψιλον, σελίδες: 464

 

του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Ήταν o οραματιστής μιας νέας ανθρωπότητας, ένας στοχαστής που αντιτάχθηκε στα ρεύματα της γενιάς του. Αλλά και ένας διανοούμενος που αμφισβήτησε ό,τι είχε πιστέψει, που άλλα του έλεγε η λογική του και άλλα η συναισθηματική του υπόσταση. Άλλωστε, πρώτος εκείνος ανήγγειλε το τέλος του μαρξισμού σε μία εποχή όπου όλοι γίνονταν μαρξιστές, ενώ άσκησε κριτική στα κάθε λογής δόγματα μετατοπίζοντας -αριστοτεχνικά- τη συζήτηση από την ανάλυση στη σύνθεση, από την ερμηνεία στην πράξη. Και, πράγματι, ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922- 1997) έζησε την περιπέτεια του πνεύματός του στα άκρα - σε απόλυτη αντιστοιχία με την ταραχώδη εποχή του - πάντοτε με συνέπεια, φαντασία και αξιοπρέπεια. Όπως, εξάλλου, θα ταίριαζε στον φιλόσοφο που με μία σχεδόν αδιάκριτη ειλικρίνεια διέγνωσε εγκαίρως την αναξιοπιστία του -άλλοτε αγαπημένου του- κομμουνισμού, την παθογένεια του καπιταλισμού και την τρομακτική απουσία μιας εναλλακτικής πρότασης. Και, όμως, το έργο του αφήνει περιθώρια για μία εμπράγματη αισιοδοξία σε μια εποχή σαν τη δική μας που την καθιστά απολύτως απαραίτητη.

 

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη την χρονιά της μικρασιατικής καταστροφής και η οικογένειά του αναγκάστηκε να μετακομίσει στην Αθήνα. Οι γονείς του σύντομα αντιλαμβάνονται ότι πρόκειται για ένα εξαιρετικά χαρισματικό παιδί και σε πρώιμη ηλικία θα σπουδάσει νομικά, οικονομικά και φιλοσοφία, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εάν κανείς πιστεύει ότι οι άνθρωποι διαγράφουν κάποια προκαθορισμένη πορεία τότε η περίπτωση του Καστοριάδη αποτελεί μία ικανή ένδειξη προς αυτήν την κατεύθυνση: Το 1935 διαβάζει το πρώτο του μαρξιστικό φιλοσοφικό βιβλίο που αγόρασε μόνος του από ένα υπαίθριο βιβλιοπωλείο. Η σκέψη του Μαρξ θα αποδειχτεί γι’ αυτόν μια συγκλονιστική αποκάλυψη που θα επηρεάσει τη ζωή του μέχρι τέλους. Κάθε άλλο παρά είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι επί δικτατορίας Μεταξά, το 1937, προσχωρεί στην Κομμουνιστική Νεολαία και λίγο μετά στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. Ώσπου, στην αρχή της Κατοχής, προσχωρεί στην ακραία τροτσκιστική ομάδα του Αλέξανδρου Στίνα. Είναι η εποχή που εξιδανικεύει αυτό που θεωρούσε ότι του έλλειπε: τη δράση. Αλλά στα εικοσιτρία του χρόνια, αναγκάζεται να εγκαταλείψει την Ελλάδα με το πλοίο «Ματαρόα». Συνεπιβάτες του και άλλες μετέπειτα σπουδαίες προσωπικότητες όπως ο Κώστας Αξελός, ο Κώστας Παπαϊωάννου, ο Ξενάκης - όλοι τους είχαν εξασφαλίσει υποτροφία από την γαλλική κυβέρνηση. 

 

Στο Παρίσι δραστηριοποιείται χωρίς να χάσει χρόνο: γνωρίζεται με τον Κλωντ Λεφώρ και το 1948 ιδρύουν μαζί την ομάδα «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», η οποία μέχρι το 1965 εξέδιδε το ομώνυμο θρυλικό περιοδικό. Αυτή ήταν μία ασυνήθιστα δημιουργική περίοδος από την οποία προέκυψαν μερικά από τα βιβλία που θα τον καθιέρωναν σε παγκόσμια κλίμακα: «Η Γραφειοκρατική Κοινωνία», «Η Πείρα του Εργατικού Κινήματος», «Το Περιεχόμενο του Σοσιαλισμού», «Η Γαλλική Κοινωνία». Το 1967 η ομάδα διαλύεται, ωστόσο τα κείμενα και η σκέψη του Καστοριάδη θα αποτελούσαν τη βασική πηγή έμπνευσης των εξεγερμένων φοιτητών του Μάη του ’68. Σταδιακά, όμως, παρά την ηθική ικανοποίηση που αισθάνεται από την αποδοχή του έργου του, οδηγείται σε ιδεολογικά και -κατ’ επέκτασιν- υπαρξιακά αδιέξοδα. Για τον λόγο αυτό στρέφεται στo γνωστικό πεδίο της ψυχανάλυσης και στην σημασία της ατομικής ευθύνης.

 

Ως αποτέλεσμα, θα προκύψει το 1975 το σημαντικότερο έργο του: «Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας» - ένα κομψοτέχνημα στοχαστικής ενόρασης πάνω στη σχέση του ατόμου και των κοινωνικών δομών. Σε αυτό διατείνεται ότι μόνο εάν οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν την τεράστια ευθύνη που έχουν πρωταρχικά απέναντι στον εαυτό τους ως μέλη ενός συνόλου, θα μπορέσει να ξεκινήσει η διαδικασία σύγκλισης των δράσεών τους στο πλαίσιο μιας κοινωνίας – κάτι που στις μέρες μας καθίσταται όχι μόνο προφητικό, αλλά και τραγικά επίκαιρο. Όσο για τον πέμπτο τόμο της σειράς «Τα σταυροδρόμια του λαβυρίνθου» με τίτλο «Πεπραγμένα και Πρακτέα», κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Le Seuil το 1997 και υπήρξε το τελευταίο έργο το οποίο εξέδωσε εν ζωή ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Λαμβάνοντας ως αφετηρία τα κείμενα που συμπεριελήφθησαν, το 1989, σε έναν συλλογικό τόμο αφιερωμένο στη σκέψη του, ο συγγραφέας εμβαθύνει σε ψυχαναλυτικές και σε φιλοσοφικές όψεις της δουλειάς του και στη μεταξύ τους συνάφεια. Με τη γονιμότητα και τον δυναμισμό των εννοιών που ανέπτυξε συστηματικά ήδη από τη «Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας», ο Καστοριάδης καταδύεται στα θεμέλια της φιλοσοφίας. Όπως σημειώνει ο ίδιος χαρακτηριστικά: «Δεν φιλοσοφούμε, δεν ασχολούμαστε με την οντολογία για να διασώσουμε την επανάσταση, αλλά για να διασώσουμε τη σκέψη μας και τη συνοχή μας». Και όλα αυτά, από έναν εντυπωσιακά σύγχρονο φιλόσοφο ο οποίος αντιλαμβανόταν τον στοχασμό ως μια μορφή κοινωνικού λόγου που όφειλε να έχει, πάντοτε, μία μόνο φιλοδοξία: να συνενώσει -προς όφελος όλων- την σκέψη με την πράξη…

Αφήστε ένα σχόλιο