Οι αλλαγές που θα επιφέρει η σημερινή διπλή κρίση

Δημοσιεύτηκε από economia 14/04/2020 0 Σχόλια άρθρα,

Οικονομική Επιθεώρηση, Aπρίλιος 2020, τ. 993

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ του Νίκου Παπανδρέου

 

 

 

 

 

 

 

Δεν χρειάζεται να μας πει κάποιος ότι ο κόσμος βρίσκεται σε κρίσιμη κατάσταση. Τη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο ζούμε όλοι μας, εδώ και σε πολλές άλλες χώρες, υπό έναν ιδιότυπο κατ’ οίκον περιορισμό. Η πανδημία Covid-19 εξαπλώνεται γρήγορα, σε κλίμακα και σοβαρότητα που δεν παρατηρήθηκε ούτε στην καταστροφική ισπανική γρίπη το 1918. Ζητείται μια κατά το δυνατόν συντονισμένη δράση σε παγκόσμιο επίπεδο, αφού η πανδημία πάει να δημιουργήσει τεράστια προβλήματα στο σύγχρονο οικονομικό μας σύστημα.  

 

Το μέγεθος της κρίσης έχει εξαναγκάσει τις κυβερνήσεις να λάβουν δραστικά μέτρα, που πριν από λίγο καιρό ούτε τα συζητούσαν. Έχουν ρίξει χρήμα, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ή στις τσέπες των πολιτών ή σε επιχειρήσεις και τράπεζες, και έχουν αψηφήσει επιτέλους τον μπαμπούλα του χρέους, συμπεριλαμβανομένης και της άτεγκτης Γερμανίας.

 

Βραχυχρόνια, οι πόροι θα πρέπει να κατευθυνθούν προς εκείνους που θα «αντιμετωπίσουν τεράστιο στρες», όπως σημειώνει ο φίλος οικονομολόγος Στίγκλιτς. Να ενισχυθεί άμεσα η ικανότητα των συστημάτων υγείας και να ενθαρρυνθεί το λεγόμενο «social distancing», ώστε οι άνθρωποι να μην έρχονται σε επαφή ο ένας με τον άλλον, να γίνουν χιλιάδες εξετάσεις ώστε να μην εμφανιστούν στην εργασία τους εάν είναι άρρωστοι. Αυτή τη στιγμή δεν πρέπει να δίνουμε καμία σημασία στα χρέη των κρατών.

 

Αλλά το θέμα δεν περιορίζεται σε έθνη. Πρόκειται για μια διασυνοριακή κρίση, που απαιτεί παγκόσμια συνεργασία, όπως στην περίπτωση της κλιματικής αλλαγής. Όπως οι ιοί, έτσι και οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου προκαλούν καταστροφή και επιβάλλουν τεράστιο κόστος σε χώρες του κόσμου μέσω των ζημιών που προκαλεί η υπερθέρμανση του πλανήτη και τα συναφή ακραία καιρικά φαινόμενα.

 

Ενώ όμως έχουμε υπερεθνικούς θεσμούς, ακόμη να λειτουργήσουν σε παγκόσμιο επίπεδο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι θεσμοί της, έως την ώρα που γράφουμε, δεν έχει επιδείξει την αναγκαία ευελιξία, τύπου thinking out of the box. Πρέπει να πω ότι δεν περιμένω και πολλά από τους θεσμούς – είδαμε πόσο καθυστέρησαν να κινηθούν με την κρίση του ευρώ και τα δικά μας προβλήματα. Η παγκοσμιοποίηση, που συμβάλλει τόσο στη διασπορά της λοίμωξης, είναι τώρα αναγκαία για τη λύση του προβλήματος – με ενδυνάμωση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, δημιουργία εμβολίου (που, όταν βγει, να μην κοστίζει πολύ), παγκόσμιους κανόνες πρόληψης και εξέτασης, και φυσικά ένα τεράστιο οικονομικό πακέτο για να μην γκρεμισθεί η παγκόσμια οικονομία, στην οποία όλοι μας ανήκουμε πια. 

 

Σε επίπεδο κρατών, τα πράγματα είναι πιο ελπιδοφόρα. Όπως και εδώ, στην Ελλάδα, έτσι και άλλες κυβερνήσεις κινούνται στην σωστή κατεύθυνση. Για παράδειγμα, η Αγγλία ανακοίνωσε ένα αρκετά προοδευτικό οικονομικό πρόγραμμα αξίας 550 δισ. Σχεδόν τα μισά θα είναι επενδύσεις σε υποδομές (τρένα, τηλεπικοινωνίες, μέχρι και δρόμοι έχουν μπει στο πρόγραμμα των κυβερνητικών εξόδων), ενώ ένα μέρος  θα δοθεί για την καταπολέμηση του ίδιου του ιού και τη δημιουργία νέων θεραπειών και εμβολίων. 

 

Η ένταση και η κλίμακα αυτών των επεμβάσεων θυμίζουν στρατιωτική σύγκρουση – είναι ένας πόλεμος κατά της εξάπλωσης του ιού και την ίδια στιγμή κατά μιας οικονομικής κατάρρευσης. Άλλωστε, ο ίδιος ο Μακρόν σε τηλεοπτικό του διάγγελμα χαρακτήρισε το πρόβλημα ως αιτία πολέμου. 

 

 

 

Το μοντέλο ανάπτυξης αλλάζει

 

Κι όμως, υπάρχει ένα πρόβλημα. Η απαιτούμενη παρέμβαση απαιτεί ένα πολύ διαφορετικό πλαίσιο από εκείνο που έχουμε δει σε παλιότερες κρίσεις. Από τη δεκαετία του 1980 πιέστηκαν από πολλές πλευρές και για πολλούς λόγους οι κυβερνήσεις ώστε να μην «μπλέκονται» και πολύ στην οικονομία. Οι επιχειρήσεις να είναι εκείνες που θα οδηγήσουν το τιμόνι της οικονομίας, με τις κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν μόνο για να επιλύσουν προβλήματα όταν προκύπτουν. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι κυβερνήσεις δεν είναι κατάλληλα προετοιμασμένες και εξοπλισμένες για να αντιμετωπίσουν κρίσεις όπως ο Covid-19 ή η περιβαλλοντική κρίση. Οι κυβερνήσεις δεν έχουν υιοθετήσει το μοντέλο της πρόληψης. Έχουν συνηθίσει (όπως κι εμείς γενικώς) να περιμένουν μέχρι να εμφανιστεί το πρόβλημα  προτού αποφασίσουν να αναλάβουν δράση – και στην πορεία δεν μπορεί παρά να είναι ανεπαρκείς οι όποιες προετοιμασίες γίνονται.

 

Το μοντέλο αυτό αγνόησε ή υποβάθμισε τη σημασία των εθνικών συστημάτων υγείας. Το NHS στο Ηνωμένο Βασίλειο έκανε περικοπές στη δημόσια υγεία συνολικού ύψους 1 δισ. λιρών από το 2015. Εδώ, η Τρόικα ανάγκασε να γίνουν περικοπές στην υγεία ως μέρος των Μνημονίων. Επιπλέον, υπάρχει και η έλλειψη δικτύου ασφαλείας και προστασίας για τους εργαζομένους σε κοινωνίες με αυξανόμενη ανισότητα, ιδίως για όσους εργάζονται στη νέα οικονομία τύπου Uber – χωρίς καν υγειονομική προστασία.

 

Αλλά τώρα έχουμε την ευκαιρία να αξιοποιήσουμε αυτή την κρίση για να αλλάξουμε τα πράγματα. Για παράδειγμα, κρατικά κεφάλαια που επενδύονται σε προγράμματα μαζί με ιδιωτικά κεφάλαια να εστιάζουν περισσότερο στο δημόσιο συμφέρον και όχι στα τόσο υψηλά κέρδη.
Πέραν τούτου, βλέπω στο άμεσο μέλλον να δημιουργούνται θεσμοί που θα συμβάλλουν στην πρόληψη κρίσεων και θα μας κάνουν πιο ικανούς ώστε να τις χειριστούμε όταν προκύψουν. Για παράδειγμα, τα 12 δισ. της Μεγάλης Βρετανίας για επείγουσες ανάγκες υγείας είναι ένα μέτρο προς τη σωστή κατεύθυνση· το ίδιο ακολουθούν και άλλες χώρες, όπως και η δική μας, σε άλλα επίπεδα φυσικά. Εξίσου σημαντικό είναι όμως να προχωρήσουν επενδύσεις σε υποδομές για την ενίσχυση των συστημάτων υγείας, αντιστρέφοντας τις τάσεις των τελευταίων ετών σε όλες τις χώρες της Ευρώπης.

 

Συμφωνώ με την Ιταλίδα οικονομολόγο Μαριάνα Μαζουκάτο, που έχει ασχοληθεί αρκετά με τις σχέσεις κράτους-ιδιωτικού κεφαλαίου. Στα βιβλία της αλλά και σε πρόσφατα άρθρα της μας θυμίζει τα μαθήματα της κρίσης του 2008, όταν διασώθηκαν μεγάλες εταιρείες με κρατική ενίσχυση. Τότε οι παρεμβάσεις έγιναν χωρίς οι κυβερνήσεις να έχουν θέσει όρους για τη διάσωσή τους. 

 

Καθώς οι επιχειρήσεις, από τις αεροπορικές εταιρείες μέχρι το λιανικό εμπόριο, ζητούν χρήματα και άλλες μορφές κρατικής βοήθειας, είναι σημαντικό να μην γίνει άνευ όρων και πάλι. Μπορούν να προστεθούν συνθήκες και όροι ώστε –στον νέο κόσμο που ανατέλλει στη μετά κορονοϊό εποχή– να υποχρεώνονται να συμμετέχουν πιο ενεργά στη στρατηγική της πράσινης οικονομίας, με στόχο τη βιωσιμότητα και τη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Ένας άλλος όρος που μπορεί να επιβληθεί από τώρα στις πολυεθνικές μπορεί να περιλαμβάνει ένα σοβαρό πρόγραμμα επιμόρφωσης σε εργαζομένους, ώστε να προσαρμοστούν στις νέες τεχνολογίες. Αυτά πρέπει να γίνουν τώρα, ενώ η κυβέρνηση έχει το πάνω χέρι.

 

Και εάν χρειάζονται προμήθειες έκτακτης ανάγκης (όπως φάρμακα, κρεβάτια, μάσκες και αναπνευστήρες), οι ίδιες εταιρείες που επωφελούνται από την κρατική στήριξη σε καλές εποχές δεν πρέπει να κερδοσκοπούν και να επιβαρύνουν το κοινό στις δύσκολες στιγμές.
Τέλος, είναι η ώρα να φορολογηθούν οι «μεγάλοι», οι τεράστιες επιχειρήσεις τύπου Google, Amazon, Facebook. Ισχύουν οι πολλές γνωστές πια προτάσεις για κανόνες ώστε να μειωθούν οι ανισότητες, να συγκεντρωθούν σημαντικοί πόροι από την κατάργηση φορολογικών παραδείσων και να επενδυθούν στα συστήματα υγείας και άλλες κοινωνικές ανάγκες. 

 

Ο Covid-19 είναι πολύ σημαντικός, γιατί αναδεικνύει γλαφυρά την έλλειψη ετοιμότητας και ανθεκτικότητας της ολοένα και πιο «παγκοσμιοποιημένης» και αλληλοσυνδεόμενης οικονομίας.  Ίσως να μην είναι και η τελευταία τέτοια κρίση, μπορούμε όμως να την «εκμεταλλευτούμε» για να προσεγγίσουμε με τους ενδιαφερομένους το κέντρο του καπιταλισμού. Ας μην αφήσουμε αυτή την κρίση να σπαταληθεί.

Αφήστε ένα σχόλιο