Ιατρική ηθική

Δημοσιεύτηκε από economia 14/04/2020 0 Σχόλια Βιβλιοπαρουσίαση,

Θεοδόσης Πελεγρίνης


εκδόσεις: Ελληνικά γράμματα, 2011, σελ. 104

 

του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Η ιστορία της ηθικής παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον, αφού η συζήτηση σχετικά με την ορθότητα μιας πράξης, με το τι είναι σωστό ή λάθος να πράξει κανείς επηρεάζεται από ποικίλους και συχνά απρόβλεπτους παράγοντες: το πολιτισμικό περιβάλλον, την γεωγραφική προέλευση, τα τεχνολογικά επιτεύγματα και φυσικά, τον χρόνο. Και, βέβαια, η ηθική δεν παραμένει στατική, αλλά εξελίσσεται όπως συμβαίνει και με τα κοινωνικά σύνολα. Στην αρχαία Ελλάδα, για παράδειγμα, η χρήση δούλων ήταν ηθικά αποδεκτή, ενώ στην σύγχρονη εποχή θεωρείται απλώς απαράδεκτη. Απ’ την άλλη, το πολιτισμικό πλαίσιο μιας κοινωνίας διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο: Οι κώδικες ηθικής που αφορούν λαούς όπως τους Ιάπωνες είναι εντυπωσιακά αντίθετοι με αυτούς των Δυτικών κοινωνιών. Αλλά και η τόπος μιας κοινωνίας φαίνεται ότι επιδρά καθοριστικά στις ηθικές αξίες: Άλλο ηθικό προσανατολισμό μοιάζει να έχει ένας μεσογειακός λαός από έναν της Βόρειας Ευρώπης – κάτι που το βλέπουμε αυτές τις μέρες με τη διένεξη μεταξύ της Ιταλίας, Ισπανίας, Γαλλίας απέναντι στην Γερμανία και την Ολλανδία για το θέμα της κρίσης λόγω του κορωνοϊού!

 

Όσο για την εξέλιξη της τεχνολογίας επηρεάζει αναμφίβολα την ηθική. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς τεχνολογικά επιτεύγματα όπως η κλωνοποίηση που απασχολεί εκτενώς τον δυτικό πολιτισμό. Σε κάθε περίπτωση, η αφετηρία της ηθικής ανάγεται στον 5ο αιώνα π.Χ., στο πλαίσιο των συζητήσεων μεταξύ του Σωκράτη και των σοφιστών. Αυτή η συστηματική, πια, αναζήτηση κάποιων κριτηρίων συμπεριφοράς στη βάση των οποίων θα αποφασίζει ο άνθρωπος τι είναι καλό και τι κακό, έμελλε να αποτελέσει μία μόνιμη πρόκληση για τους φιλοσόφους ανά τους αιώνες. Κάποιοι φιλόσοφοι -οι εισηγητές της θεωρίας του ενστίκτου αυτοσυντήρησης- εξάρτησαν την ηθική συμπεριφορά με το ένστικτο αυτοσυντήρησης θεωρώντας κακό οτιδήποτε δεν το ικανοποιεί. Άλλοι φιλόσοφοι -οι εισηγητές της θεωρίας του ηδονισμού- υποστήριξαν ότι κριτήριο της ηθικής συμπεριφοράς του ανθρώπου είναι η ηδονή, ενώ άλλοι -οι υποστηρικτές της θεωρίας του ωφελιμισμού- πίστευαν ότι πρέπει να κάνει κανείς ό,τι συμβάλλει στην ευδαιμονία των ανθρώπων και να αποφεύγει οτιδήποτε την υπονομεύει. Απ’ την άλλη, η καντιανή ηθική έμελλε να επηρεάσει αποφασιστικά τη σύγχρονη συζήτηση για το καλό και το κακό.

 

Σύμφωνα με τον Καντ, το ηθικό περιεχόμενο των πράξεών μας μπορεί να κριθεί με βάση δύο κριτήρια: Πρώτον, αν οι πράξεις μας έχουν στόχο τους άλλους ανθρώπους ή αν χρησιμοποιούμε τους άλλους ως μέσον για να ικανοποιήσουμε άλλους δικούς μας στόχους. Στην τελευταία περίπτωση, οι πράξεις μας είναι ανήθικες. Δεύτερον, εάν οι πράξεις μας μπορούν να γενικευθούν χωρίς να προκαλέσουν κοινωνική δυσαρμονία και περιορισμό της ελεύθερης κοινωνικής ζωής. Πάντως, με την πάροδο του χρόνου, η ηθική φιλοσοφία έγινε ακόμα πιο σύνθετη: Η τεράστια ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογίας και η ταχύτητα με την οποία επιτεύχθηκε και εξακολουθεί -με ακόμη μεγαλύτερη ένταση- να συντελείται, είχαν ως αποτέλεσμα να προστεθούν καινούργια ηθικά διλήμματα, αλλά και νέα σχετικά ζητήματα. Η παραδοσιακή ηθική έμοιαζε να μην επαρκεί πλέον για την αντιμετώπισή τους και να απαιτείται ένας νέος τρόπος χειρισμού -σε τέτοια έκταση, που να μιλάμε για έναν καινούριο τομέα της φιλοσοφίας- την ιατρική ηθική: Ένας νέος κλάδος της φιλοσοφίας του οποίου το αντικείμενο έρευνας είναι ο χειρισμός ηθικών προβλημάτων που ανακύπτουν  κατά την άσκηση της ιατρικής επιστήμης. Ηθικά ζητήματα που σχετίζονται με τις μεταμοσχεύσεις, τη γενετική, το ιατρικό απόρρητο ή την ευθανασία- θέματα περίπλοκα χωρίς κάποια προφανή και σίγουρη απάντηση και τα οποία έχουν άμεση πρακτική σημασία στην καθημερινότητα ουκ ολίγων ανθρώπων. Μάλιστα, περιπτώσεις όπως αυτή της ευθανασίας εξακολουθούν και προκαλούν πληθώρα συζητήσεων και διαφωνιών. Τα βασικά επιχειρήματα εναντίον της ευθανασίας -για παράδειγμα- είναι η πεποίθηση πως η ζωή είναι ένα δώρο του Θεού και ότι μόνο εκείνος έχει το δικαίωμα να την αφαιρέσει. Άλλοι, πάλι, πιστεύουν ότι τυχόν υιοθέτηση του δικαιώματος της ευθανασίας μπορεί να οδηγήσει σε κατάχρησή του.

 

Απ’ την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της ευθανασίας στηρίζουν τον ισχυρισμό τους στο ότι καθένας δικαιούται, εφόσον η ζωή του δεν πληροί τους στοιχειώδεις όρους διαβίωσης, να την χειριστεί όπως ο ίδιος επιθυμεί. Με αυτό το πνεύμα, λοιπόν, στην «Ιατρική Ηθική» ο καθηγητής φιλοσοφίας Θεοδόσης Πελεγρίνης επιχειρεί να παρουσιάσει την ιατρική ηθική σε σχέση με την ιστορία της ηθικής που προηγήθηκε. Η σχέση ιατρικής και φιλοσοφίας είναι πολύ παλιά: Στοιχεία παράλληλης πορείας καταγράφονται στους προσωκρατικούς, τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα και τους Στωικούς. Και μπορεί μεν ο όρος «ιατρική ηθική» να είναι νέος, αλλά οι ρίζες της εντοπίζονται στον όρκο του Ιπποκράτη που αποτελεί τον πρώτο κώδικα ιατρικής δεοντολογίας. Μερικά ηθικά ζητήματα, όπως ανακύπτουν στο χώρο της ιατρικής και της βιοτεχνολογίας για τα οποία καλείται να πάρει θέση η φιλοσοφία είναι: Η χρησιμοποίηση εθελοντών για δοκιμή νέων φαρμάκων, εξωσωματική γονιμοποίηση με σπερματοζωάρια συζύγου που ήδη έχει πεθάνει, επιλογή φύλου, χρήση παρένθετης μητέρας, παρασκευή επιθυμητών τύπων ανθρώπων. Επιπλέον, ο συγγραφέας περιγράφει τις ηθικές θεωρίες που διατυπώθηκαν από την αυγή περίπου της φιλοσοφίας ώστε να γίνει αντιληπτό ποιες από αυτές ξεπεράστηκαν και ποιες εξακολουθούν να αποτελούν χρήσιμα εργαλεία για τον χειρισμό ζητημάτων εξαιρετικής σημασίας - στη σημερινή εποχή. Συγχρόνως, θίγει και το ζήτημα της ατομικής ευθύνης: «Δεν αρκεί ο γιατρός, ο γενετιστής ή όποιος άλλος ασχολείται με την υγεία των ανθρώπων να γίνει ένας επιτήδειος επιστήμων, αλλά χρειάζεται, επιπροσθέτως, να καλλιεργήσει και το υπόλοιπο κομμάτι του εαυτού του, προκειμένου να είναι σε θέση να ξέρει πώς θα πρέπει να χειρίζεται από ηθική άποψη τις δυσκολίες που του παρουσιάζονται κατά την άσκηση του έργου του». Και αυτό, στις μέρες μας, καθίσταται δραματικά επίκαιρο…

Αφήστε ένα σχόλιο