Η διαφάνεια του κακού

Δημοσιεύτηκε από economia 22/04/2020 0 Σχόλια Βιβλιοπαρουσίαση,

 

του Ζαν Μποντριγιάρ
Μετάφραση: Βασίλης Πατσογιάννης
Εκδόσεις: Πλέθρον, 2019
Σελίδες: 173

 

Του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Ο Ρολάν Μπαρτ είπε, κάποτε, με το χαρακτηριστικό του περιπαιχτικό στιλ, ότι «η κριτική πρέπει να παραληρεί», εννοώντας ότι οφείλει να συμπεριφέρεται όπως η λογοτεχνία! Να μην είναι δηλαδή στεγνή, άνυδρη, ξύλινη και -εν τέλει- κουραστική, αλλά αντιθέτως να συνδυάζει τα επιχειρήματα με τη σαγήνη του κειμένου. Ίσως, βέβαια, η άποψη αυτή να μας λέει λιγότερα για την κριτική και περισσότερα για τον ίδιο τον Ρολάν Μπαρτ.
 

Πάντως, αν κάποιος πήρε κατά γράμμα την παραπάνω αποστροφή αυτός είναι σίγουρα ο Ζαν Μποντριγιάρ (1929-2007), μία από τις πλέον εξέχουσες και αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της σύγχρονης διανόησης. Οξύς κριτικός της σημερινής κοινωνίας, κουλτούρας και σκέψης, ο Μποντριγιάρ κατάφερνε να συνδυάζει τη φιλοσοφία, την κοινωνική θεωρία και την επιστημονική φαντασία, με μια ιδιότυπη πολιτισμική μεταφυσική, ενώ ως συγγραφέας ανέπτυξε ένα δικό του δοκιμιακό τρόπο γραφής - άλλοτε παραληρηματικό, άλλοτε προκλητικό και σχεδόν πάντοτε γοητευτικό.

 

Στα περισσότερα από τα τριάντα βιβλία του εστιάζει σε ορισμένα από τα πιο εντυπωσιακά πολιτισμικά και κοινωνικά φαινόμενα της εποχής μας, με έμφαση στις θεμελιώδεις αλλαγές που συντελέστηκαν στην πολιτική και την κουλτούρα συμπεριλαμβανομένης της επίπτωσης των νέων μέσων μαζικής επικοινωνίας.

 

Για τον Μποντριγιάρ, ολόκληρη η κοινωνία έχει οργανωθεί γύρω από την κατανάλωση και την επίδειξη των κάθε λογής εμπορευμάτων, μέσω τον οποίων τα άτομα αποκτούν «κύρος», «ταυτότητα» και «θέση». Το επιχείρημά του, όπως διατυπώνεται στα πρώτα του κείμενα, έχει μαρξιστικές καταβολές: Σε μια κοινωνία όπου το καθετί είναι ένα εμπόρευμα που μπορεί να αγοραστεί και να πουληθεί, η αλλοτρίωση δεν μπορεί παρά να είναι ολοσχερής. Με τον καπιταλισμό να κυριαρχεί απολύτως, ο Γάλλος στοχαστής αντιλαμβάνεται την κοινωνική ομοιογένεια και αλλοτρίωση ως μια διαδικασία όπου τα εμπορεύματα και οι τεχνολογίες καταλήγουν να επιβάλλονται στους ανθρώπους, απογυμνώνοντάς τους από τις ανθρώπινες ιδιότητες.

 

Με άλλα λόγια, σε μια κοινωνία στην οποία κυριαρχούν ολοκληρωτικά η κατανάλωση και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, οι πολίτες είναι θέμα χρόνου να απολέσουν την ατομικότητα και την ικανότητά τους να αυτοπροσδιορίζονται με επάρκεια. Ο Μποντριγιάρ, λοιπόν, περιγράφει διεξοδικά τον τρόπο με τον οποίο τα εμπορεύματα, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και οι τεχνολογίες παρέχουν ένα σύμπαν αυταπάτης και φαντασίωσης, όπου ο άνθρωπος κυριεύεται εξ’ ολοκλήρου από τις καταναλωτικές αξίες, ενώ παράλληλα γίνεται μόνιμος «πλοηγός» στους κόσμους του κυβερνοχώρου.

 

Σταδιακά, η ανάλυσή του θα οδηγηθεί σε ολοένα και πιο απαισιόδοξα συμπεράσματα διαβλέποντας μια επερχόμενη ήττα της ανθρώπινης υποκειμενικότητας από τον κόσμο των αντικειμένων. Με την πάροδο των χρόνων, ο Μποντριγιάρ αντιλαμβάνεται την αυξανόμενη ισχύ των μέσων μαζικής επικοινωνίας ως την κυρίαρχη απειλή για τον άνθρωπο του σήμερα: Ισχυρίζεται -με άλλα λόγια- ότι στην κοινωνία της κατανάλωσης και των media, οι άνθρωποι είναι παγιδευμένοι στο παιχνίδι των εικόνων, των θεαμάτων και τον ομοιωμάτων και ότι έχουν όλο και μικρότερη σχέση με μια εξωτερική «πραγματικότητα».

 

Μάλιστα, αυτό γίνεται σε τέτοιο βαθμό που οι ίδιες οι έννοιες του κοινωνικού, του πολιτικού ή ακόμη και του «πραγματικού» δεν δείχνουν πια να έχουν κανένα νόημα. Έτσι, η ναρκωμένη και υπνωτισμένη από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας συνείδηση, βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση σαγήνης ή χαύνωσης με το θέαμα και την εικόνα, ώστε η ίδια η έννοια του νοήματος μοιάζει να καταργείται, να διαλύεται.

 

Σε αυτήν την άκρως ανησυχητική και καινοφανή κατάσταση, το βάθος, η ουσία και η πραγματικότητα συνεχώς απομακρύνονται και μαζί με την τελική εξαφάνισή τους, χάνεται επίσης και η δυνατότητα κάθε δυνατής αντίδρασης. Στην ουσία, πρόκειται για μία εποχή στην οποία οι μάζες ζητούν θέαμα και όχι νόημα και ακολούθως βουλιάζουν μέσα σε μια σιωπηλή πλειονότητα που σημαίνει «το τέλος του κοινωνικού». Και όλα αυτά τα έγραφε πριν εμφανιστούν, εξαπλωθούν και γιγαντωθούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

 

Όσο για το έργο του «Η διαφάνεια του κακού - Δοκίμιο για τα ακραία φαινόμενα» γράφτηκε στο συμβολικό κατώφλι του τέλους του εικοστού αιώνα, μέσα από την επίγευση και τη μελαγχολία που άφησαν πίσω τους οι ποικιλώνυμες επαναστάσεις, οι επιτεύξεις της τεχνικής και της γενετικής, η έκρηξη της πληροφορικής και το απρόβλεπτο των οικονομικών διακυμάνσεων. Μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα, λέει ο Μποντριγιάρ, απαιτείται μια εξήγηση για τη φύση των ακραίων φαινομένων: ιοί όπως το ΑΙDS, πληροφορικοί ιοί, κραχ, κλωνοποιήσεις, αποτελούν μερικά από τα ακραία φαινόμενα απέναντι στα οποία ο ορθός λόγος των συστημάτων δεν έχει πλέον ισχύ και αυτά θα επιτείνονται όσο πιο εξεζητημένα είναι τα συστήματά μας.

 

Η πληροφορική και γενετική επανάσταση φέρνει το άτομο όχι πλέον αντιμέτωπο με τον άλλον, αλλά με τον ίδιο του τον εαυτό. «Το άτομο είναι πλέον το αντίσωμα του εαυτού του μέσα από μιαν απότομη αντιστροφή της ανοσοποιητικής διαδικασίας, μέσα από την εξάρθρωση του κώδικά του, μέσα από την καταστροφή των αμυνών του. Όλα προσπαθούν να εξουδετερώσουν την ετερότητα μέσα από μιαν ασηπτική διάχυση της επικοινωνίας, μέσα από την ψευδαίσθηση της συναλλαγής και της επαφής. Η επικοινωνία εξαναγκάζει την κοινωνία να γίνει αλλεργική απέναντι στον εαυτό της» σημειώνει χαρακτηριστικά ο Γάλλος στοχαστής.

 

Συνολικά, η έρευνα του Μποντριγιάρ για καινούργιες φιλοσοφικές προοπτικές, του χάρισε ένα παγκόσμιο ακροατήριο, αλλά και πολλές επικρίσεις για την υπέρμετρη ειρωνεία, τα λεκτικά και διανοητικά του παιχνίδια και τις στοχαστικές υπερβολές. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του έφτασε να ισχυρίζεται ότι η πραγματικότητα έχει καταστραφεί και ότι από εδώ και πέρα ζούμε σε έναν κόσμο απλής φαινομενικότητας. Σε κάθε περίπτωση, οι ιδέες του σίγουρα συναρπάζουν μέσα από την πρωτοτυπία τους και τις λογοτεχνικές επιρροές τους, όπως όταν -αποφασιστικά- καταλήγει: Σε μια ψηφιακή εποχή, η ιστορία έχει φτάσει σε ένα τέρμα καθώς η πραγματικότητα έχει πια χαθεί μέσα στις απειράριθμες εικόνες με το ανθρώπινο είδος ήδη να προετοιμάζεται για να αντικατασταθεί, τρόπων τινά, από την εικονική του ύπαρξη - από έναν καταιγισμό εικόνων που θα μιλούν από μόνες τους…

 

 

Αφήστε ένα σχόλιο