Στόχος: να αποθαρρυνθούν οι υπόλοιποι

Δημοσιεύτηκε από economia 24/04/2020 0 Σχόλια The Economist,

Οικονομική Επιθεώρηση, Aπρίλιος 2020, τ. 993

από τον Τhe Economist

 

Η Ευρώπη ελπίζει ότι η ωμότητα στα σύνορα

θα κρατήσει τους πρόσφυγες μακριά της

 

Συγκρίνετε και δείτε τις αντιθέσεις. Το 2015 χιλιάδες παράτυπων μεταναστών και αιτούντων άσυλο έμπαιναν στην Ουγγαρία καθ’ οδόν προς τη Γερμανία. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν ύψωσε φράχτη στα νότια σύνορα της χώρας προκειμένου να τους σταματήσει. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποπήρε τον Β. Όρμπαν. «Μόλις κατεδαφίσαμε τα τείχη στην Ευρώπη. Δεν θα ‘πρεπε να τα ξαναχτίσουμε τώρα», έτσι το διατύπωσε στέλεχος της Επιτροπής. Πάμε τώρα την ταινία πέντε χρόνια αργότερα: και πάλι βλέπουμε άσχημες σκηνές να εκτυλίσσονται, εκρηκτικά, στα σύνορα της ΕΕ. Πρόσφυγες που προσπαθούσαν να φτάσουν στην Ευρώπη με βάρκα βρήκαν απέναντί τους ελληνικό σκάφος που απώθησε τη βάρκα με κοντάρια και έριξε προειδοποιητικές βολές. Αυτήν όμως τη φορά, η Επιτροπή ανταποκρίθηκε διαφορετικά. «Ευχαριστώ την Ελλάδα γιατί υπήρξε η ευρωπαϊκή μας ασπίδα σ’ αυτούς τους καιρούς», είπε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Τι έχει αλλάξει;

 

Δύο προσεγγίσεις είχαν βρεθεί αντιμέτωπες την εποχή της μεταναστευτικής κρίσης του 2015-16, τότε που πάνω από 2 εκατομμύρια άνθρωποι πλημμύρισαν την ΕΕ. Στη μια πλευρά βρίσκονταν οι ανθρωπιστές, που θεωρούσαν την Ένωση χώρο δικαίου, «φως επί της κορυφής του λόφου». Γι’ αυτούς, η ανταπόκριση ήταν ζήτημα ηθικής και επιδεχόταν μία και μόνον απλή απάντηση: Willkommenskultur, πολιτισμός καλωσορίσματος. Στην άλλη πλευρά βρίσκονταν οι οπαδοί της σκληρής γραμμής. Το δικό τους επιχείρημα υπέρ σκληρών, ωμών μέτρων είχε πρακτική βάση: κάθε κράτος δεν μπορεί να θρέψει παρά μόνον ένα ορισμένο αριθμό προσφύγων κάθε φορά. Αλλά και πολιτική: οι ψηφοφόροι θα καταψηφίσουν όποιον δεχθεί πολύ μεγάλες και απότομες εισροές. Μετά από πέντε χρόνια πάλης οι ανθρωπιστές ηττήθηκαν κατά κράτος. Τώρα πλέον κυριαρχούν οι οπαδοί της σκληρής γραμμής.

 

Σήμερα, στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής βρίσκεται η ωμότητα στα σύνορα. Η αθλιότητα που βλέπουμε δεν αποτελεί κάποια σύμπτωση. Όποιος κατορθώνει να φτάσει στην Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπος με φοβερές συνθήκες. Στη Λέσβο 20.000 άνθρωποι στριμώχνονται σε καταυλισμό σχεδιασμένο για το 1/7 αυτού του αριθμού. Η κυβέρνηση χτίζει νέες εγκαταστάσεις, όμως αυτές θα συνοδεύονται με αυστηρούς κανόνες για το πότε θα μπορούν να βγαίνουν και να επιστρέφουν οι αιτούντες άσυλο. Όποιος πάλι κατορθώσει να φύγει από την Ελλάδα, αυτός κινδυνεύει να ξυλοφορτωθεί από την Αστυνομία στα σύνορα της Κροατίας, όπου υπάρχει η καταγγελία ότι οι μετανάστες ληστεύονται και δέρνονται προτού απωθηθούν στη γειτονική Βοσνία. Η αποτροπή υπερισχύει απέναντι στην πολιτική αρχών και –σε ορισμένες περιπτώσεις– απέναντι στο δίκαιο. (Η Ελλάδα ανέστειλε τη δυνατότητα υποβολής αιτήσεως ασύλου, ισχυριζόμενη –σχετικά δικαιολογημένα– ότι οι πρόσφατες εισροές ανθρώπων έχουν ενορχηστρωθεί από την τουρκική κυβέρνηση, καθώς αυτή επιδιώκει να λάβει μεγαλύτερη χρηματοδότηση από την ΕΕ.) Οι αρμόδιοι δεν διστάζουν να δείξουν με το δάχτυλο εκείνο που έχει γίνει πλέον η καθοδηγητική φιλοσοφία της ΕΕ για το μεταναστευτικό: pour décourager les autres/για να αποθαρρυνθούν οι υπόλοιποι.

 

Κανονικές κυβερνήσεις υιοθετούν τακτικές που άλλοτε αποτελούσαν αιτήματα του εθνικιστικού περιθωρίου. Πλοία των ΜΚΟ που λειτουργούν ανά τη Μεσόγειο έχουν κατασχεθεί και τα πληρώματά τους υπέστησαν παρενόχληση. Όσοι βοηθούν τους ανθρώπους που επιχειρούν να περάσουν στην Ευρώπη, οργανώνοντας την παροχή τροφίμων και νερού στις διαδρομές των μεταναστών, βρίσκονται αντιμέτωποι με διώξεις για εμπορία ανθρώπων. Οι περιπολίες στη Μεσόγειο έχουν ανασχεθεί λόγω του φόβου ότι θα μπορούσαν να λειτουργούν σαν μαγνήτης: ενθαρρύνουν τους μετανάστες να τολμούν να περάσουν τα ταραγμένα νερά, με την ελπίδα ότι η Ακτοφυλακή θα τους διασώσει.

 

Μερικές φορές, ακόμη, η ηθική σηκώνει κεφάλι. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν αισθάνονται πάντα άνετα με τις επιλογές που κάνουν. Όταν αυτό είναι δυνατόν, χρησιμοποιούν φύλλα συκής για να κρύψουν την ντροπή τους. Ηγέτες από μια χούφτα χώρες έστησαν τον Μάρτιο ένα σχέδιο για μετεγκατάσταση ασυνόδευτων ανηλίκων, που ζουν εγκαταλειμμένα σε άθλιους καταυλισμούς στην Ελλάδα, στα νησιά. Νομικά, το καθεστώς του πρόσφυγα δεν έχει ηθικό περιεχόμενο. Το να θεωρηθείς πρόσφυγας δεν αφορά τον χαρακτήρα σου, αλλά την άθλια κατάσταση στην οποία βρίσκεσαι: πολιτικά, όμως, είναι πολύ πιο εύκολο να μετακινηθούν γυναίκες και παιδιά, παρά 25χρονοι άγαμοι άνδρες – ακόμη κι αν βρίσκονται σε ίδια κατάσταση διακινδύνευσης.

 

Μπορεί ορισμένοι να αντιπαλεύουν με τη στροφή προς σκληρή γραμμή, όμως οι περισσότεροι επίσημοι είναι ευτυχείς να τη δικαιολογούν. Οι άσχημες σκηνές στα σύνορα είναι αναγκαίο κακό για τη βολική κατάσταση στο εσωτερικό: οι έλεγχοι στα σύνορα ουδέποτε είναι ευχάριστοι. Αν είναι να μπορούν οι Ευρωπαίοι να μετακινούνται ελεύθεροι ανά τις χώρες της Ζώνης Σένγκεν χωρίς καν να δείχνουν διαβατήρια, τότε χρειάζονται ισχυρά εξωτερικά σύνορα. Καταστάσεις όπως αυτές του 2015 –οπότε τα σύνορα της ΕΕ σαφώς δεν ήταν ασφαλή– δεν είναι ανεκτές. Σήμερα, η κύρια απειλή που αντιμετωπίζει το Σένγκεν είναι οι Ιταλοί που βήχουν και οι Γερμανοί που φτερνίζονται. Η Πολωνία εισήγαγε υγειονομικούς ελέγχους για εισερχόμενους από τη Γερμανία, η Σλοβενία έκλεισε ορισμένους από τους μεθοριακούς σταθμούς με Ιταλία. Η ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων είναι εύθραυστη, ακόμη και χωρίς μεταναστευτική κρίση.

 

Η πειστικότερη αιτιολόγηση όλων αυτών των φαινομένων είναι ότι τα αυστηρά σύνορα μπορεί να δημιουργήσουν τις πολιτικές εκείνες συνθήκες που είναι αναγκαίες για να υπάρξουν ηπιότερα μέτρα – όπως η μετεγκατάσταση προσφύγων προερχόμενων από επικίνδυνες περιοχές. Δυστυχώς, το σύστημα δεν φαίνεται να λειτουργεί έτσι: από το 2015 μέχρι σήμερα μόλις 65.000 πρόσφυγες έχουν μετεγκατασταθεί στην ΕΕ. Μια δεύτερη πιθανή δικαιολογία είναι ότι μια δεύτερη προσφυγική κρίση θα μπορούσε να βοηθήσει τα ακροδεξιά κόμματα να κερδίσουν εκλογές, όπως δηλαδή η πρώτη βοήθησε να προκύψει το Brexit και να ανέβει ο Ματέο Σαλβίνι.

 

Το 2015 ο τότε πρόεδρος της Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιουνκέρ δήλωνε ότι «η Ευρώπη είναι ο φούρναρης στην Κω που δίνει δωρεάν ψωμί σε πεινασμένες και κατάκοπες ψυχές». Το 2020 η Ευρώπη είναι το ελληνικό σκάφος που κοντεύει να ανατρέψει βάρκα γεμάτη ανθρώπους. Πρόκειται για μια άσχημη κατάσταση, μια κατάσταση που υπονομεύει τον ισχυρισμό της Ευρώπης ότι διαθέτει ηθικό πλεονέκτημα. Αν είναι όμως να αποφευχθεί μια νέα προσφυγική κρίση, αυτό είναι το τίμημα – και οι ηγέτες της ΕΕ φαίνονται πρόθυμοι να το καταλάβουν.

Αφήστε ένα σχόλιο