Αέναη αναζήτηση

Δημοσιεύτηκε από economia 24/04/2020 0 Σχόλια Βιβλιοπαρουσίαση,

του Καρλ Πόππερ
Μετάφραση: Κική Αλατζόγλου – Θέμελη
Εκδόσεις: Ακαδημία Αθηνών
Σελίδες: 247


Του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Ως φιλόσοφος και επιστημολόγος αναγνωρίζεται σήμερα ομόφωνα ως ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές του εικοστού αιώνα, ενώ κατάφερε να δώσει μια νέα, εντυπωσιακή και ιδιαίτερα ελκυστική ερμηνεία της κριτικής του ορθού λόγου σε σχέση -πρώτα απ' όλα- με την ίδια την επιστήμη και την ανάπτυξή της. Ο σπουδαίος Αυστριακός φιλόσοφος Καρλ Πόππερ (1902- 1994) ήταν γιος ενός φιλελεύθερου δικηγόρου, εβραϊκού θρησκεύματος που είχε ευρεία μόρφωση και κοινωνική δραστηριότητα. Στην οικογένειά του υπήρχε μία βαθιά μουσική παράδοση και ο ίδιος αισθανόταν μια έντονη έλξη για τη μουσική.

 

Αλλά από πολύ νωρίς ο Πόππερ έδειξε ότι πρόκειται για μία ασυνήθιστη περίπτωση. Έτσι, ενάντια στην απαισιοδοξία που ακολούθησε την κατάρρευση της αυστρο-ουγγρικής αυτοκρατορίας και για να διαφοροποιήσει τον εαυτό του από τους μάλλον αλαζονικούς διανοούμενους της εποχής, αποφάσισε να γίνει εργάτης και να μάθει ένα χειρονακτικό επάγγελμα. Ακολούθως, παράλληλα με τις σπουδές τού εκπαιδευτικού θετικών επιστημών, έγινε και μαραγκός. Στη συνέχεια, δίδαξε σε Γυμνάσια της Βιέννης, μαθηματικά και φυσική. Ήδη, από εκείνα τα χρόνια, άρχισε να πιστεύει ότι δεν υπάρχει κάποια οριστική και αμετάβλητη αλήθεια και ότι ο δογματισμός πρέπει να απορρίπτεται.

 

Και, βέβαια, οι φιλοσοφικές και επιστημονικές ανησυχίες του Πόππερ και οι πνευματικές του ικανότητες δεν του επέτρεψαν να επαναπαυτεί στο επάγγελμα του εκπαιδευτικού και τον οδήγησαν σε συμπληρωματικές σπουδές και μελέτες, με έργο που καλύπτει τη φιλοσοφία των επιστημών, τη λογική, τη φιλοσοφία των μαθηματικών, της φυσικής και της βιολογίας, τη φιλοσοφία του νου, την πολιτική και την κοινωνική φιλοσοφία, τη φιλοσοφία της τέχνης, την ηθική φιλοσοφία και τη φιλοσοφία του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Δηλαδή, σχεδόν όλα τα φιλοσοφικά γνωστικά πεδία!

 

Στα χρόνια 1935-1936 ο Πόππερ πραγματοποίησε αρκετά ταξίδια: Στην Αγγλία συναντήθηκε -μεταξύ άλλων- με τον Ράσσελ και τον Γκόμπριχ, με τους οποίους είχε σημαντικές συζητήσεις για τη σύγχρονη φυσική της εποχής. Επισκέφτηκε επίσης την Κοπεγχάγη, όπου εντυπωσιάστηκε από το επίπεδο ανάπτυξης της κβαντικής φυσικής στον κύκλο του, αν και ο ίδιος ο Πόππερ υποστήριζε μια διαφορετική εκδοχή αυτού του επιστημονικού τομέα. Λίγο μετά, κατέφυγε στο εξωτερικό, αρχικά στη Νέα Ζηλανδία, για να αποφύγει τις μεγάλες διώξεις που ετοίμαζε το ναζιστικό κόμμα, ενώ δεκαέξι από τους συγγενείς του που έμειναν στη Βιέννη, εξοντώθηκαν από τους Ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Από το 1946 μέχρι το θάνατό του θα έμενε στην Αγγλία, όπου δίδασκε ως καθηγητής στο London School of Economics γνωρίζοντας τεράστια φήμη και αποδοχή μέσα από το έργο του.

 

Πάντως, η ευρεία καθιέρωση ήρθε το 1945 με το βιβλίο του «Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της»:  Στο δίτομο αυτό έργο, ο Πόππερ άσκησε σκληρή κριτική στην φιλοσοφία του ολοκληρωτισμού και υπερασπίστηκε την δημοκρατία και την κοινωνική δικαιοσύνη, τα θεμέλια της οποίας πίστευε ότι βρίσκονται στην ατομική ελευθερία. Αλλά, πάνω απ’ όλα, ο Πόππερ υπήρξε ένας εξαιρετικός ερευνητής στον τομέα της επιστημολογίας, με σημαντική συμβολή στην αντίστοιχη μεθοδολογία - ιδιαίτερα στον τομέα των προβλημάτων λογικής της επιστήμης και της επιστημονικής ανακάλυψης.

 

Κατά τον Αυστριακό διανοητή, κριτήριο για το βαθμό επιστημονικότητας μιας θεωρίας δεν είναι -όπως νομίζουν οι περισσότεροι- η δυνατότητά της να επαληθευτεί, αλλά αντιθέτως να διαψευστεί. Και αυτό γιατί, η επιστημονική πρόοδος στηρίζεται -εν τέλει- στη διάψευση κάποιων θεωριών: Σε μια εξελικτική, δηλαδή,  διεργασία επιλογής επικρατούν εκείνες οι θεωρίες, οι οποίες δεν έχουν διαψευστεί και είναι πλησιέστερες στην αλήθεια. Αφού, λέει ο Πόππερ, απόλυτη βεβαιότητα για τη γνώση δεν υπάρχει, κάθε γνώση είναι προσωρινή. Το πρόβλημα, εντούτοις, με τη θεωρία της διαψευσιμότητας, είναι ότι παγιδεύεται στα ίδια της τα θεσπίσματα:  διότι αν για καμία επιστημονική θεωρία δεν μπορεί να ειπωθεί ότι είναι ορθή ή σωστή, αυτό ισχύει και για την αρχή της διαψευσιμότητας.

 

Σε κάθε περίπτωση, η συνεισφορά του Πόππερ στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο προχωράει η επιστήμη είναι ανεκτίμητη. Άλλωστε, πρώτος εκείνος προσπάθησε να συγκεράσει το πάθος για την απόλυτη επιστημονική γνώση με τη διαίσθηση της ματαιότητας μιας τέτοιας επίμονης προσπάθειας. Όσο για την «Αέναη αναζήτηση – αυτοβιογραφία» δεν είναι μόνο μια αυτοβιογραφία, αλλά και μια διεξοδική ανάπτυξη των ιδεών και των θεωριών του Καρλ Πόππερ.Παράλληλα, θίγει όλα τα μεγάλα προβλήματα του εικοστού αιώνα, αφού ο Αυστριακός φιλόσοφος τον διήνυσε από την αρχή μέχρι το τέλος του. Εκτός α ό τη διανοητική και επαγγελματική του εξέλιξη, περιγράφει μοναδικά και την εποχή του: Μιλάει για τα δύσκολα -λόγω του Α' παγκοσμίου πολέμου- παιδικά του χρόνια, για την πείνα και τη δυστυχία στη Βιέννη των νεανικών του χρόνων, μιλάει για τις συναναστροφές του, τις ιδεολογικές ζυμώσεις, για εκείνους που τον επηρέασαν, τους ανθρώπους με τους οποίους ταυτίστηκε ή συγκρούστηκε και γενικά για το πώς διαμορφώθηκε ο ιδεολογικός και φιλοσοφικός προσανατολισμός του.

 

Επιπλέον, αποτελεί μία πρώτης τάξεως εισαγωγή στο έργο του και στα θέματα που τον απασχολούσαν πεισματικά μέχρι τέλους: Ζητήματα σχετικά με τη γνώση, το ρόλο και τους περιορισμούς της επιστήμης, το πρόβλημα σώματος και ψυχής, την ειρήνη, την ελευθερία, το νόημα της Ιστορίας, την ευθύνη των διανοουμένων, τη δημοκρατία και, φυσικά, την ανοιχτή κοινωνία και τους εχθρούς της. Ένα βιβλίο που σε συμπαρασύρει στη δίνη της σκέψης ενός υπέροχου μυαλού που -με την καθαρότητα της σκέψης του και την εύληπτη γλώσσα του- ήξερε να σε κάνει να βλέπεις μέσα από τις ρωγμές των κάθε λογής βεβαιοτήτων… 

Αφήστε ένα σχόλιο