Η Ελλάδα στο νέο παγκόσμιο σκηνικό

Δημοσιεύτηκε από economia 16/06/2020 0 Σχόλια άρθρα,

Οικονομική Επιθεώρηση, Ioύνιος 2020, τ. 995

ΑΝΑΛΥΣΗ του Αντώνη Kεφαλά

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο διπολικός κόσμος των ΗΠΑ και της Κίνας σείεται συθέμελα και η Ευρώπη αναζητά όραμα και πυξίδα. Στην έλλειψη ηγεσίας μόνο η Γαλλία μπορεί να απαντήσει και στην εθνική δυσπιστία η Ελλάδα είναι πλέον μέρος της λύσης. Αν η κυβέρνηση Μητσοτάκη επεκτείνει την διαχειριστική επάρκεια της στον θεσμικό τομέα και ταυτόχρονα καταφέρει να περιορίσει την ένταση και διάρκεια της ύφεσης, θα κερδίσει ηγετική θέση στις εξελίξεις για το ευρωπαϊκό μέλλον.

 

 

 

 

Η σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας

 

Ο καπιταλισμός μπορεί να είναι σήμερα το μόνο οικονομικό σύστημα αλλά οι ΗΠΑ δεν αποτελούν τον μοναδικό πολιτικό πόλο. Η άνοδος της Κίνας είναι μετεωρική και μοναδική.

 

Οι δύο μεγάλες δυνάμεις οδεύουν πιθανώς προς ένα νέο ψυχρό πόλεμο, ενώ η Ρωσία η Τουρκία και το Ιράν, παίζουν τον ρόλο του απείθαρχου παίκτη (rogue player). Η πανδημία της covid-19 επιτάχυνε την απομάκρυνση (decoupling) μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας: το 2018, οι επενδύσεις της Κίνας στις ΗΠΑ μειώθηκαν στα $8 δισ. από  $45 δισ. το 2016 και ήταν μόλις $200 εκατ. στο α΄ τρίμηνο του 2020.

 

 Η νέα ισορροπία δυνάμεων είναι ασταθής. Οι παγκόσμιες προκλήσεις των κορωνοϊών, της τεχνολογίας και τεχνητής νοημοσύνης, της φτώχειας, της κοινωνικής αναταραχής και της κλιματικής αλλαγής απαιτούν παγκόσμια συνεργασία και ηγεσία. Μπορούν οι ΗΠΑ ή η Κίνα είναι σε θέση να την προσφέρουν;

 

Με τον Xi Jinping η Κίνα πέρασε σε νέο αυταρχικό μοντέλο διακυβέρνησης. Το καθεστώς που ίδρυσε ο Deng Xiaoping μετά τον Mao, διακρινόταν για τον ιδεολογικό και πολιτικό ρεαλισμό του, την συλλογική ηγεσία του και την αποφυγή εξωτερικών παρεμβάσεων. Το ΚΚΚ διατήρησε την πολιτική κυριαρχία του και εισήγαγε τον καπιταλισμό εφαρμόζοντας τις αρχές του και διαδικασίες του στον υπάρχων σύστημα και περιορίζοντάς τον, τοπικά και περιφερειακά, στην ενδιάμεση γραφειοκρατία. Η απόκτηση πλούτου συνδυάστηκε με την διαφθορά και την γρήγορη ανάπτυξη, τα οφέλη της κοινωνικά διαδεδομένα και η σταθερότητα του συστήματος ισχυρή.

 

Η έλευση του Xi ανέτρεψε το σκηνικό. Η Κίνα επανήλθε στην αρχή «εξουσία ενός ανδρός» και μάλιστα χωρίς τα περιοριστικά χρονικά όρια που είχε οικειοθελώς εφαρμόσει ο Deng. Ο Xi  ξεκίνησε καταδιώξεις εθνικών μειονοτήτων και αντιφρονούντων, άνοιξε ξανά στρατόπεδα επανεκπαίδευσης, ενέτεινε την παρακολούθηση των πολιτών και την επιθετική προώθηση των γεωπολιτικών συμφερόντων σε παραβίαση του διεθνούς δικαίου – όπως π.χ. στην Νότια Θάλασσα της Κίνας. Η χώρα σήμερα χαρακτηρίζεται από εκτεταμένη διαφθορά, αρνητικές δημογραφικές τάσεις, μείωση των επενδύσεων, αύξηση του χρέους, επιβράδυνση της ανάπτυξης, δημόσιες επιχειρήσεις που καταρρέουν οικονομικά, ευάλωτο τραπεζικό σύστημα, καταστρατήγηση των ατομικών δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου. Το καθεστώς, πάντως δεν κινδυνεύει άμεσα.  

 

Παρά τις τεράστιες επενδύσεις που είχε κάνει για την αντιμετώπιση του SARS, η Κίνα απέτυχε στην αντιμετώπιση του νέου κορωνοϊού. Η εκστρατεία δημοσίων σχέσεων που ξεκίνησε προκειμένου να καλύψει τα αρχικά λάθη της δεν αποδίδει. Και η στάση της να μην δίνει αναβολή στην καταβολή των τόκων για τα δάνεια που χορήγησε στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας ΒRI (Belt & Road  Initiative) έδειξε ηθική αναλγησία προς τις αναδυόμενες αγορές. Θα περίμενε κανείς πως αυτή θα ήταν η ευκαιρία για τις ΗΠΑ να αναλάβουν την ηγεσία.

 

Δυστυχώς στη χώρα αυτή ηγείται ένα αμαθές, επαρμένο, παρορμητικό και εκδικητικό άτομο.  Ο Tramp εξελέγη με 2,8 εκατ. ψήφους λιγότερους από την Clinton. Το σύνθημα του «America First» είχε απήχηση στους πολίτες της κατεστραμμένης από την παγκοσμιοποίηση αμερικανικής βιομηχανίας (rust belt), καθώς έδινε την υπόσχεση πως θα επέστρεφαν στην χώρα εργοστάσια και δουλειές—που δεν συνέβη βέβαια.  Κυβερνά με απολυταρχικό τρόπο, προσπαθεί να αποδυναμώσει το Κογκρέσο και να διορίσει δικαστές που είναι κατά των δικαιωμάτων των γυναικών, των αιτούντων ασύλου, του σεξουαλικού προσδιορισμού. Κυνηγά τους κριτές του.

 

Το μεγάλο πρόβλημα, όμως, είναι η επίθεση που έχει εξαπολύσει ο Tramp κατά του διεθνούς συστήματος που ιδρύθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με την πρωτοβουλία της Αμερικής  και των Συμμάχων (multilateralism). O Tramp έχει στραφεί κατά των περισσότερων διεθνών οργανισμών στους οποίου συμμετέχουν οι ΗΠΑ (π.χ. του Διεθνούς Οργανισμού Υγείας), συμβάσεων που έχει υπογράψει η χώρα του (π.χ. με το Ιράν), διεθνών οικονομικών συμφωνιών (π.χ. με Καναδά και Μεξικό) και συμμαχιών (π.χ. το ΝΑΤΟ). Έχει υπονομεύσει ένα διεθνές σύστημα συνεργασίας που η παγκόσμια κοινότητα χρειάζεται τώρα περισσότερο από ποτέ, καθώς  μόνο έτσι μπορεί να αντιμετωπίσει τα παγκόσμια προβλήματα.

 

Σήμερα, ούτε οι ΗΠΑ ούτε η Κίνα μπορούν να ηγηθούν της παγκόσμιας κοινότητας. Ο Tramp δεν μπορεί να λύσει τα εσωτερικά προβλήματα και ο Xi δεν έχει την διεθνή αξιοπιστία. Απομένει η Ευρώπη;

 

 

 

Η Ευρώπη σε σταυροδρόμι

 

Η απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της Γερμανίας κινδυνεύει να γκρεμίσει το ευάλωτο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Ως μόνη λύση φαντάζει η επαναφορά του θέματος στην Καρλσρούη με την ΕΚΤ να πείθει πως ακολουθεί την αρχή της αναλογικότητας και το δικαστήριο να δέχεται ότι δεν υπάρχουν σαφή όρια ανάμεσα στη νομισματική και την ευρύτερη οικονομική πολιτική. Διαφορετικά, η αποχώρηση της Bundesbank από τα προγράμματα της ΕΚΤ ισοδυναμεί με κατάργηση του ευρώ. Επιπλέον, αν υπερισχύσει του ευρωπαϊκού δικαστηρίου το εθνικό τότε ανατρέπονται οι ευρωπαϊκές συνθήκες και η κάθε χώρα μπορεί να κάνει κατά το εθνικό δοκούν.

 

Η Ευρώπη υποφέρει από την ταχεία διεύρυνση της (που έγινε για γεωπολιτικούς λόγους) και την ρηχή εμβάθυνση της (που γίνεται για εθνικιστικούς λόγους). Παράλληλα, έχοντας χάσει το αρχικό όραμα της ενοποίησης στο όνομα της ειρήνης, ευημερίας και κοινωνικής συνοχής, η Ευρώπη αντιμετωπίζει έλλειμμα δημοκρατίας στην λήψη αποφάσεων, λαϊκισμό με ακροδεξιά χαρακτηριστικά, κοινωνική αναταραχή, ξενοφοβία και τεχνολογική υστέρηση.

 

Στην συγκεκριμένη στιγμή, όπου θα μπορούσε να καλύψει το κενό ηγεσίας που αφήνουν οι ΗΠΑ και Κίνα, η Ευρώπη είναι ανέτοιμη. Ίσως και άβουλη.

 

 

 

Ευρώπη- Γαλλία -Ελλάδα

 

Την εποχή των «κίτρινων γιλέκων», ο Macron βρέθηκε στο ναδίρ της θητείας του. Σήμερα, εμφανίζεται ως ο μόνος ευρωπαίος ηγέτης με όραμα και θέληση. Αλλά, η Γαλλία δεν έχει την στρατιωτική και οικονομική ισχύ να αναλάβει ex officio τα ηνία. Αυτό απαιτεί μία ενωμένη Ευρώπη με διαχειριστική επάρκεια στις κρίσεις, θεσμική στήριξη του διεθνούς συστήματος συνεργασίας και καθαρό όραμα για το μέλλον.

 

Η Γερμανία έχασε πλέον την ευκαιρία να ηγηθεί. Μπορεί, όμως, ακόμη ή να καταστρέψει την Ένωση ή να την βοηθήσει. Στην Μerkel επαφίεται να προσφέρει μία ύστατη υπηρεσία και να ενισχύσει την εξωστρέφεια των εσωστρεφών πολιτών της. Ο Γερμανικό-Γαλλικός άξονας μπορεί να ωθήσει την Ευρώπη στο επόμενο βήμα της ενοποίησης. Βήμα που συνεπάγεται κοινή αμυντική πολιτική και στρατιωτική ισχύ, σαφή ενιαία εξωτερική πολιτική, την αποκατάσταση των σχέσεων με τις ΗΠΑ – τουλάχιστον στην μετά-Tramp εποχή-- την μερική απεξάρτηση από την Ρωσική ενέργεια και την επανεκτίμηση των επιπτώσεων του ΒRI.

 

Στο βιβλίο του, The Last President of Europe, o W. Drozdiak δείχνει ότι ο Μacron έχει τις δυνατότητες να αναλάβει αυτήν την ηγεσία. Εξάλλου, μάλλον είναι ο μόνος.   

 

Στο περιβάλλον αυτό η χώρα μας έχει επίσης τη δυνατότητα να ηγηθεί ξεκινώντας με δύο πλεονεκτήματα: το μέγεθος της και την επιτυχία της στην πανδημία. Το μέγεθος μετρά, διότι τα άλλα κράτη εμπιστεύονται περισσότερο ένα μικρό συνεταίρο—οπότε αποδέχονται πιο εύκολα τις πρωτοβουλίες που στηρίζει. Η διαχείριση της κρίσης έδειξε πως η Ελλάδα έχει τις άυλες ικανότητες και τις υλικές εφεδρείες για να επιτύχει εκεί που οι «μεγάλοι» απέτυχαν.

 

Απαιτείται, όμως, ένα ακόμη κρίσιμο βήμα. Η χώρα ήταν βαθιά πληγωμένη από την υλική και ηθική κρίση της δεκαετίας του 2010. Παραμένει ευάλωτη, διότι πολλές από τις εγγενείς αδυναμίες της δεν έχουν ακόμη θεραπευτεί. Το στοίχημα για την κυβέρνηση δεν είναι απλά η ταχεία επανεκκίνηση της οικονομίας, αλλά η επανεκκίνηση με άλλο μοντέλο ανάπτυξης: με μεγάλη έμφαση στην σύγχρονη γεωργία, την ελαφρά βιομηχανία (π.χ. φάρμακα), τον πολιτισμό και την παιδεία και τον τουρισμό υψηλής προστιθέμενης αξίας (συνταξιοδοτικό, ιατρικό, πολιτιστικό).

 

Τα χρονικά περιθώρια δεν είναι μεγάλα. Η επόμενη πενταετία θα χαρακτηριστεί από ένοπλες τοπικές συγκρούσεις, εμπορικούς πολέμους, έντονες μεταναστευτικές πιέσεις, αναζωπύρωση της τρομοκρατίας, πολιτισμικές αντιπαλότητες, πανδημίες και κοινωνικές αναταραχές. Στο περιβάλλον αυτό η Ευρώπη θα πρέπει να ανασυνταχθεί και να επαναπροσδιοριστεί και η Ελλάδα να βρει τον βηματισμό της ως αναγεννημένη χώρα και οικονομία.

 

Αυτή είναι η εθνική για την Ελλάδα και η παγκόσμια για την Ευρώπη πρόκληση. Στην αποτυχία το καλύτερο σενάριο θα είναι να επιστρέψουμε στην εποχή του παγκόσμιου διχασμού του Ψυχρού Πολέμου. Για το χειρότερο…ας μην μιλήσουμε. 

Αφήστε ένα σχόλιο