Παραθυράκια

Δημοσιεύτηκε από economia 14/07/2020 0 Σχόλια Οικονομική Επιθεώρηση,

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιούλιος 2020, τ. 996

 

Ο επικεφαλής του γραφείου του ΔΝΤ στην Ελλάδα την περίοδο 2010-2013 σε υπό έκδοση βιβλίο του εντοπίζει σειρά από αβελτηρίες (εγχώριας αλλά και εισαγόμενης προέλευσης) που δεν επέτρεψαν να υπάρξουν τα προσδοκώμενα αποτελέσματα από τις πολιτικές που προωθήθηκαν στο πλαίσιο των δύο πρώτων Μνημονίων. Ακολουθούν αποσπάσματα που αφορούν σε πρακτικές που αδρανοποιούν μεταρρυθμίσεις, με βασική συνέπεια κυβερνήσεις αλλά και κοινωνία να υποστούν το κόστος αλλά όχι και τα οφέλη τους. Αν αυτές δεν αντιμετωπιστούν, κάθε προσπάθεια μοιάζει καταδικασμένη.

 

«Παραθυράκια»1

 

Ο όρος «παραθυράκια» στα ελληνικά περιγράφουν «τρύπες» στο νομικό πλαίσιο. Συνηθίζεται κάθε νομοθεσία να γράφεται με τέτοιο τρόπο ώστε ένας στρατός δικηγόρων να μπορεί να βρει κενά σε αυτήν. Θα τολμούσα να πω ότι η νομοθετική κουλτούρα είναι πολύ έξυπνη, αλλά όχι πολύ πρακτική ή ακόμη και χρήσιμη για την αποτελεσματική λειτουργία της κοινωνίας. […]

 

Εάν όμως θέλετε να ξεγελάσετε κάποιον, βεβαιωθείτε ότι δεν ξεγελάτε κατά λάθος τον εαυτό σας! Τα «παραθυράκια» συνδέονται με αυτή την ιδέα, γιατί στην Ελλάδα οι νόμοι έχουν τόσο πολλές τρύπες που μπορούν να κάνουν το ελβετικό τυρί να ζηλέψει. Αυτό έχει τελικά ως αποτέλεσμα επί της ουσίας να μην υπάρχει κανένας νόμος. Ένας νόμος είναι στην ουσία ένας κώδικας συμπεριφοράς ή ηθικής. Όταν κάποιος γίνεται ειδικός στη δημιουργία τρυπών ή «μικρών παραθύρων» στους νόμους, ώστε πάντα να υπάρχει τρόπος να παρακάμπτεται, ουσιαστικά ξεγελάει τον εαυτό του. Με αυτό τον τρόπο, δεν υπάρχουν κανόνες, δεν υπάρχει κώδικας ηθικής συμπεριφοράς, κι όλα μπορούν να γίνουν. Αυτά είναι τα «παραθυράκια».

 

Στα προγράμματα οικονομικής προσαρμογής συνηθίζεται η ύπαρξη όρων στη βάση των οποίων η κυβέρνηση καλείται να κάνει κάτι, ας πούμε να ψηφίσει έναν νόμο, και στη συνέχεια, ως ανταμοιβή, η χώρα παίρνει ένα δάνειο – δηλαδή παίρνει περισσότερο χρέος. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στην Ελλάδα ήταν πάρα πολύ περήφανοι για την ψήφιση ενός νόμου και, στη συνέχεια, την εκταμίευση της δόσης του δανείου, χωρίς να αλλάξουν πραγματικά τίποτα στο έδαφος της οικονομίας. Οι “insiders”, οι Έλληνες δικηγόροι και νομοθέτες, είχαν ήδη εντοπίσει πού βρίσκονταν τα «παραθυράκια» και στη συνέχεια παρέκαμπταν εύκολα τις βασικές προβλέψεις του νόμου. […] Στις αίθουσες εξουσίας στην Αθήνα κυριαρχεί, λοιπόν, η λογική ότι δήθεν γίνεται κάτι, ενώ στην πραγματικότητα δεν συμβαίνει. Για τους πολίτες, αυτό είναι ένα κοινό μυστικό.

 

Μια δυσάρεστη παρενέργεια αυτής της εξαιρετικά συνηθισμένης ικανότητας είναι ότι στην ελληνική κοινωνία κανένας δεν εμπιστεύεται κανέναν. Και γιατί να υπάρχει εμπιστοσύνη, εάν είναι διάχυτη η υποψία ότι σε κάθε συμφωνία υπάρχει ένα σύνολο από παραθυράκια, τα οποία την κρίσιμη στιγμή θα αποκαλυφθούν ακυρώνοντας εκείνο που προηγουμένως υποτίθεται ότι είχε συμφωνηθεί; Αυτή σίγουρα δεν είναι μέθοδος ενός νομοθετικού σώματος που λειτουργεί σωστά. Έτσι, κατά κάποιο τρόπο η ελληνική κουλτούρα είναι να ξεγελάς τον εαυτό σου. Οι Έλληνες έχουν μια ωραία λέξη και γι’ αυτό: κουτοπονηρíα.

 

 

 

 

«Αντίστροφα παραθυράκια» - Πώς να δέσεις ένα συμβόλαιο2

 

 

Τι συμβαίνει, όμως, εάν κάποια συμφέροντα θέλουν ένας νόμος να είναι αποτελεσματικός για τους δικούς τους σκοπούς; Μπορεί να γίνει αυτό; Η απάντηση είναι ναι, υπό ορισμένες συνθήκες. Το αποκαλώ αυτό το φαινόμενο με τα «αντίστροφα παραθυράκια». Είναι σαν να εγκαθιστά κανείς ένα μικρό παράθυρο στον νόμο, το οποίο ανοίγει από την αντίθετη κατεύθυνση. Η ιδέα είναι ότι αυτό το μικρό παράθυρο δίνει πρόσβαση στο σπίτι σας μόνον έτσι ώστε η κυβέρνηση να μπορεί να έρθει και να σας δώσει κάτι που κανένας άλλος δεν μπορεί να λάβει. Τον μηχανισμό μού τον εξήγησε ένας καθηγητής μηχανικής, ο οποίος είχε πολυετή πείρα σε αυτό τον τομέα. Η εμπειρογνωμοσύνη του περιελάμβανε πώς να αναθέτει δημόσιες συμβάσεις σε ορισμένες εταιρείες σε φαινομενικά ανοιχτούς διαγωνισμούς. Καθώς ο νικητής του διαγωνισμού ήταν προκαθορισμένος εξαρχής, αποκαλούσε τέτοιες συμβάσεις δημοσίων έργων «περιφραγμένα συμβόλαια». Ο μηχανισμός είναι απλός και λειτουργεί ως εξής:

 

Ας πούμε ότι η κυβέρνηση θέλει να οικοδομήσει μια νέα δομή κάπου, για συγκεκριμένο σκοπό – είτε πρόκειται για χημική εγκατάσταση, για αεροδρόμιο, γέφυρα ή εργαστήριο πανεπιστημίου. Μπορεί να είναι οτιδήποτε. Για τον εκπρόσωπο μίας από τις μηχανικές εταιρείες που επιθυμούν να αναλάβουν το έργο, ζητούμενο είναι να έρθει σε επαφή με το άτομο ή τα άτομα που έχουν αναλάβει να συντάξουν τη σύμβαση και να καταλήξουν σε συμφωνία που θα αφορά κάποιο υλικό, χημική φόρμουλα ή διαδικασία, που μόνο αυτή η εταιρεία διαθέτει στη χώρα. Μπορεί να πρόκειται για μια πατενταρισμένη διαδικασία ή κάτι παρόμοιο, που όμως θα πρέπει να μπορεί να κάνει μόνο αυτή η εταιρεία. Στη συνέχεια, οι συντάκτες της σύμβασης βάζουν μια μικρή πρόταση, η οποία προβλέπει ότι η εταιρεία που θα κερδίσει τον διαγωνισμό θα πρέπει να χρησιμοποιήσει το συγκεκριμένο υλικό, χημική φόρμουλα ή διαδικασία. Στη συνέχεια, κάποιος ενσωματώνει στη σύμβαση το κατάλληλο επίπεδο ανταμοιβής, που την καθιστά ελκυστική στις διαγωνιζόμενες εταιρείες αλλά αφήνει και ένα περιθώριο αποζημίωσης των συντακτών της σύμβασης.

 

Με αυτό τον τρόπο, οι συμβάσεις για δημόσια έργα που θα μπορούσαν να γίνουν, για παράδειγμα, με 5 εκατ. ευρώ, καταλήγουν να ανατίθενται για διπλάσια χρήματα. Στο τέλος, υπάρχει μόνο μία εταιρία που μπορεί να ικανοποιήσει τις συγκεκριμένες απαιτήσεις του έργου, επειδή οι συγκεκριμένες απαιτήσεις ενσωματώθηκαν εξαρχής σκόπιμα στο έργο. Αυτά είναι τα «αντίστροφα παραθυράκια».

 

Προφανώς, συμβαίνει συνέχεια. Οι φορολογούμενοι επιβαρύνονται με εκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο. Ο καθηγητής διαβεβαίωσε ότι πρόκειται για πολύ κοινή πρακτική. Όλες οι συμβάσεις δημοσιεύονται. Όλα γίνονται με διαφανή τρόπο. Όλες οι συμβάσεις δημοσίων έργων προσφέρονται με απόλυτα ανοιχτό, διαφανή και δημοκρατικό τρόπο… όλοι προσκαλούνται και επιτρέπεται να υποβάλουν προσφορά.

 

 

 

Ο Υπουργός ξέχασε να υπογράψει την Υπουργική Απόφαση3

 

 

Κατά το πρώτο πρόγραμμα προσαρμογής για την Ελλάδα, αρκετές αποστολές στελεχών τεχνικής βοήθειας ασχολήθηκαν προκειμένου να αναπτύξουν μορφές φορολόγησης με βάση τεκμήρια. Στη συνέχεια, οι αρχές εκπόνησαν ένα σχέδιο νόμου σε αυτή τη βάση, για να αυξήσουν τους φόρους που προέρχονται από άτομα που δεν αποκαλύπτουν σημαντικό μέρος εισοδημάτων. Αυτός ο νόμος πήγε στο κοινοβούλιο και μετά από αρκετούς μήνες μπρος-πίσω, το κοινοβούλιο αποδέχτηκε τον νόμο και δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ.

Η τρόικα ήταν περίεργη για το πώς θα λειτουργούσε αυτός ο νέος νόμος κι αν θα προκύψουν κάποιες ενδείξεις ότι οι αυτοαπασχολούμενοι μπορούν επίσης να φέρουν μέρος του βάρους της προσαρμογής. Αλλά τίποτα δεν συνέβη καθώς περνούσαν οι μήνες κι αρχίσαμε να αναζητούμε την αιτία.

Η λύση στο παζλ μας αποδείχθηκε απλή: μετά από κάποια έρευνα, φάνηκε ότι ο υπουργός είχε ξεχάσει να υπογράψει την κανονιστική υπουργική απόφαση. Η Υπουργική Απόφαση (ΥΑ) είναι ένα νομικό μέσο που πρέπει να εκδοθεί μετά τους περισσότερους νόμους για την περιγραφή των λειτουργικών διαδικασιών και τη «ρύθμιση» των διατάξεων του νόμου. Χωρίς αυτήν ο νόμος δεν μπορεί πραγματικά να τεθεί σε ισχύ κι επομένως δεν εφαρμόζεται πραγματικά.

Η εφαρμογή της νομοθεσίας με υπογεγραμμένη ΥΑ είναι ένα σημαντικό διοικητικό καθήκον για να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότητα των πολιτικών. Το κόστος αυτής της αποτυχίας είναι τεράστιο. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι η κυβέρνηση ξοδεύει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο για να περάσει τέτοιους δύσκολους νόμους. Πολλοί πολίτες τείνουν να εμφανίζονται στην πλατεία Συντάγματος και μένουν μισή νύχτα εκεί μέχρι να πραγματοποιηθεί η σχετική ψηφοφορία. Τα μέσα ενημέρωσης ανά τον κόσμο αναφέρουν ότι γίνονται σημαντικά βήματα. Εάν στη συνέχεια δεν εφαρμόζονται οι νόμοι, η χώρα έχει υποστεί μεγάλο κόστος και δεν έχει οφέλη. Αυτό είναι πολύ αναποτελεσματικό για ολόκληρη τη χώρα, αλλά βολικό για τους ευτυχισμένους λίγους που κατάφεραν και πάλι να ξεφύγουν από το φορολογικό δίχτυ.

Τέτοια γεγονότα είναι αποδείξεις αδύναμης ηγεσίας και έλλειψης εμπιστοσύνης. Περαιτέρω ζημιά γίνεται όταν οι πολίτες αρχίζουν να υποθέτουν ότι μια τέτοια συμπεριφορά είναι φυσιολογική και αποδεκτή. Γιατί λοιπόν κανείς να πληρώνει φόρους;

 

 

 

 

 

1. Από το κεφ. 8 του βιβλίου του Μπομπ Τραα Capture and Neglect. Ο Μπομπ Τραα έγραψε το βιβλίο Capture and Neglect στα τέλη του 2013, μόλις είχε ολοκληρώσει τη θητεία του (από το 2010) ως επικεφαλής του γραφείου του ΔΝΤ στην Ελλάδα. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο Το σχέδιο του Οδυσσέα: το μεγάλο ταξίδι προς ένα βιώσιμο χρέος από τις εκδόσεις ΚΕΡΚΥΡΑ-economia Publishing.

2. Στο ίδιο, κεφάλαιο 24

3. Στο ίδιο, κεφάλαιο 30

 

Αφήστε ένα σχόλιο