Ο κορονοϊός ως καταλύτης για αλλαγή*

Δημοσιεύτηκε από economia 16/07/2020 0 Σχόλια Οικονομική Επιθεώρηση,

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιούλιος 2020, τ. 996

ΠΑΝΔΗΜΙΑ 2020

 

 

 

 

 

 

Τα προβλήματα έχουν συσσωρευτεί στη Δύση εδώ και πολύ καιρό. Ασθενής ανάπτυξη, στασιμότητα εισοδημάτων, αυξανόμενη άνιση κατανομή του πλούτου, αύξηση του χρέους και αυξανόμενη κερδοσκοπία διαμορφώνουν το περιβάλλον. Όλα αυτά είναι οι άμεσες συνέπειες των δύο άλυτων κρίσεων: της χρηματοπιστωτικής και του ευρώ.

 

Η σοβαρή οικονομική κρίση στην οποία βρισκόμαστε (η δεύτερη σε 10 χρόνια) φέρνει στο φως αυτά τα ζητήματα. Λειτουργώντας σαν μεγεθυντικός φακός, αναδεικνύει ότι οι πολιτικοί απέφυγαν άβολες και μη δημοφιλείς αποφάσεις. Οι απαντήσεις σε αυτά τα προβλήματα είναι επίσης πολιτικά μη δημοφιλείς: πρέπει να απομακρυνθούμε από το εθιστικό φθηνό χρήμα και να στραφούμε σε πραγματικές μεταρρυθμίσεις, που αυξάνουν την παραγωγικότητα και μειώνουν το υπερβολικό χρέος. Επιπλέον, στην Ευρώπη το ευρώ οδηγεί όλο και περισσότερο τις οικονομίες να αποκλίνουν αντί να συγκλίνουν.

 

Από πολιτική άποψη, είναι τυχαίο ότι ο ιός, ένα εξωτερικό σοκ, προκάλεσε την κρίση. Είναι η τέλεια δικαιολογία για τους πολιτικούς να διορθώσουν τις συνέπειες της καταστροφικής τους πολιτικής τις τελευταίες δεκαετίες, οι οποίες βασίστηκαν σε ολοένα αυξανόμενο χρέος και υποσχέσεις χωρίς χρηματοδότηση.

 

Μέχρι πρόσφατα φαινόταν αδιανόητο ότι οι κεντρικές τράπεζες θα χρηματοδοτούσαν κράτη στον ίδιο βαθμό που το έκαναν κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ότι το χρέος στην ευρωζώνη θα κοινωνικοποιηθεί. Πλέον είναι –ή σύντομα θα γίνει– πραγματικότητα.

 

 

 

 

Ιός αντί πολέμου

 

Οι ομοιότητες με τη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930 είναι προφανείς. Προς το τέλος της δεκαετίας του ‘20, ο κόσμος αντιμετώπιζε επίσης υψηλά επίπεδα χρέους, αυξανόμενη κερδοσκοπία και διεθνείς ανισορροπίες. Το κραχ βύθισε τον κόσμο σε μια αποπληθωριστική ύφεση, που ξεπεράστηκε μόνο μέσω της αυξανόμενης στρατιωτικοποίησης των εθνών και τελικά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου – όλα χρηματοδοτούμενα από τις κεντρικές τράπεζες.

 

Και οι περιορισμοί δεν περιορίζονται εδώ. Τότε, όπως τώρα, βρισκόμασταν σε μια φάση θεμελιωδών τεχνολογικών αλλαγών. Νέες βιομηχανίες (αυτοκινητοβιομηχανία, χημικά, αεροπορία, για να αναφέρουμε μόνο μερικές) άλλαξαν ριζικά την οικονομία και τη ζωή των ανθρώπων. Οι φάσεις της τεχνολογικής αλλαγής συνοδεύονται, επίσης, από σημαντική αναταραχή στις χρηματοπιστωτικές αγορές και την πραγματική οικονομία. Οι εδραιωμένες βιομηχανίες αγωνίζονται για επιβίωση και προσπαθούν να μεταμορφωθούν στον νέο κόσμο. Οι νέες βιομηχανίες αρχίζουν να αναδύονται δυναμικά. Ως παρενέργεια, δεν είναι ασυνήθιστο για τις παλαιές βιομηχανίες να προσπαθούν να βελτιώσουν τα κέρδη τους μέσω χρηματοοικονομικής μηχανικής, αντί να επενδύσουν σε νέες τεχνολογίες. Ένα φαινόμενο που παρατηρήσαμε επίσης τα τελευταία χρόνια.

 

Όπως οι κρίσεις στο παρελθόν, έτσι κι αυτή θα αποδειχθεί καταλύτης αλλαγών – και μάλιστα ισχυρότερος. Αυτό θα το παρατηρήσουμε καθώς πολλές τάσεις που υπήρχαν πριν από την κρίση θα επιταχύνονται, ενώ άλλες θα αντιστρέφονται. Μερικές από αυτές είναι:

 

 

·      Η ψηφιοποίηση και οι διαδικτυακές συναλλαγές έχουν λάβει τεράστια ώθηση. Ακόμη και χωρίς την Covid-19 θα έπρεπε να αναμένεται η πτώση των καθιερωμένων παρόχων, τώρα απλώς μειώνονται με πολύ πιο γρήγορο ρυθμό. Λιγότερα καταστήματα θα υπάρχουν στα κέντρα της πόλης.

·      Τα διαδικτυακά συνέδρια είναι μια καλή εναλλακτική των ταξιδιών ανά την υφήλιο. Οι αεροπορικές εταιρείες θα χρειαστούν πολύ χρόνο για να επιστρέψουν στα επίπεδα πριν από την κρίση, εάν καταφέρουν να το επιτύχουν.

·      Έχει αποδειχθεί ότι η εργασία από το σπίτι δεν είναι απαραίτητα λιγότερο παραγωγική από την εργασία στο γραφείο. Το «γραφείο στο σπίτι» είναι ο νικητής του μετά τον κορονοϊό κόσμου.

·      Αυξάνεται η πίεση στην παγκοσμιοποίηση. Είμαστε πρόθυμοι να δεχτούμε υψηλότερο κόστος παραγωγής, αν αυτή συμβαίνει στη χώρα μας.

·      Η τάση αυτοματισμού, ψηφιοποίησης και χρήσης ρομπότ προχωρά πλέον σημαντικά.

·      Οι εταιρείες θα λειτουργούν και πάλι με σύνεση και θα γίνουν πιο ανθεκτικές σε κρίσεις, για παράδειγμα μέσω μεγαλύτερης αυτοχρηματοδότησης και πιο σταθερών αλυσίδων αξίας.

·      Ο πληθωρισμός επιστρέφει. Αυτό ήταν αναμενόμενο ενόψει της δημογραφικής αλλαγής, αλλά τώρα πρόκειται να συμβεί πιο γρήγορα.

 

 

 

Μπορούμε μόνο να ελπίζουμε ότι οι πολιτικοί μας θα συνεχίσουν να παρακολουθούν τα διδάγματα που αντλήθηκαν από τη δεκαετία του 1930. Το έχουν πράξει στους τομείς της νομισματικής πολιτικής και των προγραμμάτων δημοσιονομικής ενίσχυσης. Τα πάντα κινητοποιούνται για την πρόληψη μιας νέας Μεγάλης Ύφεσης, περιορίζοντας έτσι τις οικονομικές συνέπειες για τους ανθρώπους. Εξίσου σημαντικό είναι ότι οι πολιτικοί εξακολουθούν να βασίζονται στη συνεργασία αντί στην αντιπαράθεση. Η Μεγάλη Ύφεση επιδεινώθηκε καθώς οι χώρες συμμετείχαν σε έναν αγώνα για προστατευτισμό. Πριν από τον κορονοϊό υπήρχε ήδη μια τάση προς αυτή την κατεύθυνση, και όχι μόνο λόγω της προστατευτικής στάσης του Ντόναλντ Τραμπ. Οι παρεμβάσεις στο εμπόριο έχουν αυξηθεί σημαντικά μετά τη χρηματοοικονομική κρίση.

 

Οι πολιτικοί μπαίνουν στον πειρασμό να γίνουν ακόμη πιο προστατευτικοί, κάτι στο οποίο πρέπει να αντισταθούμε. Εάν αξιόπιστες εφημερίδες όπως η Washington Post συζητούν το ενδεχόμενο ο ιός να προήλθε από εργαστήριο του κινεζικού στρατού, η πιθανότητα βίαιου εμπορικού πολέμου γίνεται ρεαλιστική απειλή. Αυτό θα εξασθενήσει περαιτέρω την ανάκαμψη.

 

Εξακολουθώ να είμαι βέβαιος ότι μπορούμε να παραλείψουμε την καταστροφική φάση της δεκαετίας του 1930 και να προχωρήσουμε άμεσα στη φάση της ανοικοδόμησης. Συγκεκριμένα, αυτό θα σήμαινε έναν κόσμο με ενεργές κυβερνητικές πολιτικές και γενναιόδωρη υποστήριξη από τις κεντρικές τράπεζες, με αποτέλεσμα την ευρεία ανάκαμψη της οικονομίας. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι το κράτος πρέπει να ασκεί επιχειρηματική δραστηριότητα. Αυτό θα ήταν λάθος.

 

Παρ’ όλα αυτά, η Πολιτεία μπορεί να καθορίσει το περιβάλλον για τις επιχειρήσεις. Οι νέες τεχνολογίες είναι στα αρχικά βήματα να ξεκινήσουν μια νέα ευρεία βιομηχανική επανάσταση. Οι περισσότερες από αυτές τις τεχνολογίες είναι ήδη ανταγωνιστικές, επομένως δεν χρειάζονται επιδοτήσεις. Αντ’ αυτού, απαιτείται ένα πλαίσιο που δίνει την ώθηση για μετάβαση σε κάτι νέο. Στις εντυπωσιακές παρουσιάσεις του, ο μελλοντολόγος Τόνι Σέμπα δείχνει πόσο μεγάλες είναι οι δυνατότητες αύξησης της ευημερίας μέσω καινοτομιών, με ταυτόχρονη διάσωση του περιβάλλοντος. Σε μια παρουσίαση, δείχνει δύο φωτογραφίες της 5ης Λεωφόρου της Νέας Υόρκης. Όσον αφορά την πρώτη εικόνα, ρωτά: μπορείτε να δείτε το αυτοκίνητο; Είναι ένα ανάμεσα σε εκατοντάδες άλογα. Στη δεύτερη ρωτά: μπορείτε να δείτε το άλογο; Είναι ένα ανάμεσα σε αμέτρητα αυτοκίνητα. Λιγότερα από δέκα χρόνια είχαν περάσει μεταξύ αυτών των εικόνων. Σημειώνει ότι πολλές καινοτομίες όχι μόνο πρόσφεραν στον καταναλωτή περισσότερα οφέλη, αλλά ήταν επίσης σημαντικά φθηνότερες από την υπάρχουσα τεχνολογία. Αυτό αποτελεί έκπληξη μόνο για όσους δεν καταλαβαίνουν πώς λειτουργεί η τεχνολογική πρόοδος.

 

Το ίδιο ισχύει και για το άλλο σημαντικό ζήτημα της εποχής μας: την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Θα επιστρέψει στην πολιτική ατζέντα μόλις ξεπεραστεί η πανδημία και επιλυθούν οι άμεσες οικονομικές της συνέπειες. Εάν είμαστε αισιόδοξοι, θα υπάρχει προθυμία για περισσότερη και όχι λιγότερη διεθνή συνεργασία σε αυτό το θέμα. Και πάλι, η απάντηση στη διάσωση του περιβάλλοντος θα βρεθεί στις τεχνολογικές εξελίξεις. Υπάρχει ήδη ένα ευρύ φάσμα τεχνολογιών που μπορούν να βοηθήσουν στη σημαντική μείωση των εκπομπών CO2. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η πολιτική πρέπει να αντισταθεί στον πειρασμό να καθορίσει τον ακριβή τρόπο μείωσης του CO2. Κανένας δεν ξέρει ποια τεχνολογία θα επικρατήσει γρήγορα. Επομένως, αρκεί να καθοριστεί ένα σαφές πλαίσιο, το οποίο δεν σημαίνει τίποτα άλλο από το να δημιουργήσουμε μια τιμή CO2, ώστε στη συνέχεια να μειωθούν οι εκπομπές. Επιπλέον, τα κρατικά κεφάλαια πρέπει να εισρέουν στην έρευνα και την καινοτομία.

 

Όπως και κατά την ανοικοδόμηση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος θα μπορούσε να προωθήσει τη διάδοση νέων τεχνολογιών και να τονώσει την οικονομική ανάπτυξη. Η αύξηση της παραγωγικότητας θα ήταν επίσης πιθανή, αυξάνοντας έτσι το κατά κεφαλήν εισόδημα.

 

Αυτό θα συμβεί παρά την αναπόφευκτη τάση προς την απο-παγκοσμιοποίηση. Έχουμε ήδη δει την παγκοσμιοποίηση να μειώνεται, αφού η χρηματοπιστωτική κρίση και το παγκόσμιο εμπόριο δεν έχουν ανακάμψει πραγματικά από το σοκ. Οι ανησυχίες για την προστασία του κλίματος και οι αυξανόμενες τιμές του CO2 ενίσχυσαν την τάση, όπως και η τεχνολογική πρόοδος στις διαδικασίες παραγωγής. Το σοκ της πανδημίας μάς έδειξε πόσο ευάλωτες είναι οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, ειδικά για κρίσιμα προϊόντα: φαρμακευτική, ιατρική τεχνολογία και προστατευτικά ρούχα. Αυτό θα επιταχύνει περαιτέρω αυτή την τάση, η οποία είναι μια ευκαιρία για χώρες που προσαρμόζονται νωρίς.

 

Από την άλλη πλευρά, η απο-παγκοσμιοποίηση είναι κακή είδηση για τους ανθρώπους στις αναδυόμενες χώρες, όπου τα ποσοστά φτώχιας μειώθηκαν σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Εκατομμύρια άνθρωποι κατάφεραν να ξεφύγουν από τη φτώχια και το επίπεδο διαβίωσης βελτιώνεται. Αυτό ήταν μια άμεση συνέπεια της παγκοσμιοποίησης, καθώς η παραγωγή μετακινήθηκε σε αναδυόμενες αγορές και δημιούργησε θέσεις εργασίας. Χώρες όπως η Κίνα μπορεί να έχουν φτάσει σε ένα επίπεδο ανάπτυξης όπου μπορούν να συνεχίσουν να αναπτύσσονται με λιγότερη εξάρτηση από τις εξαγωγές. Αυτό δεν ισχύει για πολλούς άλλους. Αυτό δεν είναι μόνο μια ανθρώπινη τραγωδία, αλλά ενέχει σημαντικό κίνδυνο για την πολιτική σταθερότητα και την ειρήνη. Ο δυτικός κόσμος, επομένως, πρέπει να καταλήξει σε ένα πρόγραμμα που θα αντισταθμίζει τις συνέπειες της μειωμένης παγκόσμιας ολοκλήρωσης. Εκτός από τις ήδη συζητηθείσες διαγραφές χρέους, αυτό συνεπάγεται μετατόπιση της παραγωγικής ικανότητας σε αυτές τις περιοχές, δημιουργώντας έτσι πλήρως ανεξάρτητες δομές που εξυπηρετούν τις περιφερειακές αγορές.

 

 

 

 

 

Θα τελειώσει μέχρι τα Χριστούγεννα;

 

Ευτυχώς, η πανδημία κορονοϊού δεν είναι τόσο κακή όσο ένας πόλεμος. Δεν υπάρχει καταστροφή υποδομών και πιθανότατα θα χαθούν πολύ λιγότερες ζωές. Αλλά, όπως και με τους πολέμους, η προσδοκία ότι «θα τελειώσει μέχρι τα Χριστούγεννα» θα μπορούσε να είναι λανθασμένη. Γνωρίζουμε από προηγούμενες πανδημίες, όπως η ισπανική γρίπη του 1918, ότι εμφανίζονται σε κύματα και ότι το δεύτερο και το τρίτο κύμα μπορούν να προκαλέσουν περισσότερα θύματα από το πρώτο. Με τύχη, θα του ξεφύγουμε χάρη στα ριζικά μέτρα που έχουν τεθεί σε εφαρμογή και στην ταχεία ανάπτυξη φαρμάκων και εμβολίων. Εξαρτάται επίσης από το εάν οι πολιτικοί λαμβάνουν τις σωστές αποφάσεις, συμπεριλαμβανομένης της συνειδητοποίησης του πότε η οικονομική ζημία δεν δικαιολογείται πλέον.

 

Πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για το γεγονός ότι ο ιός θα παραμείνει μαζί μας περισσότερο. Αλλά αυτό δεν αλλάζει το γεγονός ότι μπαίνουμε σε μια νέα φάση, τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά. «Η κρίση ως ευκαιρία»: ενώ αυτή η δήλωση έχει χρησιμοποιηθεί υπερβολικά, εξακολουθεί να ισχύει. Coronomics για όλους.

 

 

 

 

* Αποσπάσματα από το κεφάλαιο 11 του bestseller Coronomics, του Daniel Stelter.

Αφήστε ένα σχόλιο