Η Τουρκική πρόκληση

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Εκείνο που εμείς ζήσαμε – εδώ και μήνες – ως επιδείνωση των ΕλληνοΤουρκικών σχέσεων ως περιφερειακή εν εξελίξει απειλή, ως συνεχιζόμενη πρόκληση της Άγκυρας για την Ευρώπη, έχει αρχίσει να απασχολεί όλο και ευρύτερα την διεθνή, πάντως την Ευρωπαϊκή δημόσια συζήτηση. Υλικό για μια προσέγγιση της διάστασης αυτής έδωσε μια διαδικτυακή συζήτηση που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Δημοκρατίας «Κωνσταντίνος Καραμανλής» με πρωτοβουλία του ομότιμου καθηγητή Γεωπολιτικής στην Σορβόννη, μέλους του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΙΔΚΚ και ήδη Μόνιμου Αντιπροσώπου της Ελλάδας στον ΟΟΣΑ Γιώργου Πρεβελάκη. Η πιο συγκεκριμένη στόχευση της συζήτησης αυτής ήταν να αναδείξει την «Τουρκική πρόκληση για την Γαλλία και την Ευρώπη» – δηλαδή ήταν μια προσέγγιση που υπό πλείονες έννοιες επεξηγεί αυτό που εμείς ζήσαμε ως ΓαλλοΕλληνική εγγύτητα πολιτικής, μια πορεία προς ενδεχόμενη συμφωνία αμοιβαίας συνδρομής κοκ. Πάντως η συγκεκριμένη συζήτηση έμεινε στην Γαλλική/Ευρωπαϊκή ματιά – άλλωστε και λόγω των συμμετεχόντων της.

Έτσι, ο Michel Foucher, γεωγράφος (γνώριμος στην Ελλάδα από την «Μάχη των Χαρτών», με έμφαση στο πώς οι αναπαραστάσεις χωρών και περιοχών στον νου των ανθρώπων «οδηγούν» την γεωπολιτική συζήτηση), πρώην πρέσβης και κάτοχος της έδρας Εφηρμοσμένης Γεωπολιτικής στο FMSH Παρισίων έδινε ένα συνολικό ιστορικό της πορείας της Τουρκίας προς την Ευρώπη και του ρόλου της Γαλλίας στην πορεία αυτή – για να φθάσει στην ψύχρανση των Παρισίων ήδη από την εποχή Σαρκοζί. Αλλά και για να καταλήξει στο πώς, με την Τουρκία της εποχής Ερντογάν, ο διάλογος με την Άγκυρα οδηγεί σε όλο και λιγότερη κατανόηση. Καθώς, δε, η θεσμική λειτουργία της ΕΕ είναι αυτή που είναι, η «Ευρωπαϊκή απάντηση» στην Τουρκία προκύπτει όλο και πιο πολύπλοκη: στην τωρινή φάση της εμπλοκής με Ελλάδα (και Κύπρο), η Γαλλική στάση βρέθηκε σε σαφή απόσταση από την Γερμανική, πράγμα που εξηγεί εντέλει την διστακτικότητα της Κορυφής των τελευταίων μηνών.

Ο ίδιος Michel Foucher, στάθηκε στην εξαιρετικά δυναμική και επίμονη προβολή χαρτών και αναπαραστάσεων από την Τουρκία –  κλασική η περίπτωση της Γαλάζιας Πατρίδας/Mavi Vatan – για να καταλήξει με μια έμμεση συμβουλή προς την Ελλάδα: να αναπτύξει και αυτή δική της δραστηριότητα σ’ αυτόν τον χώρο με διεθνή αναφορά.

Ο Pierre Mirel, που υπήρξε επί χρόνια διευθυντής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα Βαλκάνια και την Τουρκία και είχε άμεση υπηρεσιακή σχέση με την Άγκυρα, στάθηκε στην δύσκολη εμπειρία που είχε η ΕΕ με την Τουρκία στις διαδοχικές φάσεις διαπραγμάτευσης καθώς και στις εκδοχές ΕυρωΤουρκικών σχέσεων που δοκιμάστηκαν. Επεσήμανε ότι ποτέ η Τουρκία δεν δέχθηκε να εκπληρώσει το σύνολο των υποχρεώσεων που είχε αναλάβει απέναντι στην Ευρώπη, αλλά και η ΕΕ ποτέ δεν στάθηκε σταθερά απέναντι σ’ αυτό το φαινόμενο.

Για την Τουρκία, μεγαλύτερη αξία έχουν κατά τον P. Mirel οι σχέσεις ισχύος, παρά οι νομικές υποχρεώσεις που αναλαμβάνονται – κι αυτή είναι μια συνολικότερη νοοτροπία: είναι χαρακτηριστικό ότι, όταν γίνονταν οι διαπραγματεύσεις ενόψει Τουρκικής ένταξης και αναφερόταν το Κοινοτικό κεκτημένο, πάντα η Άγκυρα θεωρούσε ότι οι ιδιαιτερότητες της δικής της κατάστασης όφειλαν να λαμβάνονται καθοριστικά υπόψιν.

Ο Gerard-Francois Dumont, ομότιμος καθηγητής στην Σορβόννη και πρώην κοσμήτορας, τώρα πλέον επικεφαλής της επιθεώρησης Population et Avenir/Πληθυσμοί και μέλλον, στάθηκε περισσότερο στο πώς το φαινόμενο της μετακίνησης πληθυσμών, τόσο με λογική και προσφυγικού ρεύματος όσο και με εκείνην οικονομικής μετανάστευσης, χρησιμοποιήθηκε και εντέλει εργαλειοποιήθηκε από την Άγκυρα στις σχέσεις της με την ΕΕ και τις επιμέρους Ευρωπαϊκές χώρες. Και εδώ, η προσπάθεια να εγκαθιδρυθεί μια σχέση διαλόγου δεν έχει πετύχει. Ο G-F. Dumont, με προσεκτικό αλλά σαφή τρόπο στάθηκε ακόμη στο πώς η Τουρκία επί Ερντογάν βρέθηκε να ενισχύει όλο και πιο μαχητικά εκδηλώσεις ισλαμισμού, φθάνοντας μέχρι σημείου να λειτουργεί και ως δίαυλος δυνητικά τρομοκρατικών παρουσιών στην Ευρώπη.

Κλείνοντας την συζήτηση, ο Γιώργος Πρεβελάκης στάθηκε με έμφαση στο πόσο σημαντικό είναι να συνειδητοποιηθεί ότι εκείνο που θεωρούμε ΕλληνοΤουρκικές σχέσεις αποτελεί ένα μόνο μέρος της πολύπλοκης, δύσκολης σχέσης ΕΕ-Τουρκίας. Καθώς και πόσο σημαντική είναι για την ίδια την ταυτότητα της ΕΕ – και πάντως για την διαμόρφωσή της ως οντότητας με ουσιαστικές εξωτερικές σχέσεις – να αποκτήσει συνεκτική πολιτική απέναντι στην Τουρκία. Διερωτήθηκε δε, ακριβώς επειδή η Άγκυρα έχει αναπτύξει μιαν αίσθηση προβολής ισχύος πέρα από τα εσκαμμένα, μήπως είναι ώρα για μια λογική containment όπως η Δύση είχε εφαρμόσει έναντι της (τότε) σοβιετικής Ένωσης, με την λογική George Kennan, στην αμέσως μεταπολεμική εποχή.