Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2020, τ. 1001

Του Αντώνη Κεφαλά

Η ώρα της Ευρώπης

Η Γηραιά Ήπειρος κουβαλά πολλά βαρίδια: αμέτρητους πολέμους, σφαγές, γενοκτονίες, ξεκληρίσματα οικογενειών, αιματηρές θρησκευτικές συγκρούσεις και επαναστάσεις. Υπήρξε πηγή μεγαλειωδών εμπνεύσεων αλλά και ιδεολογιών εκμετάλλευσης και θανάτου. Είναι η ήπειρος που έδωσε τα ανθρώπινα δικαιώματα και την αποικιοκρατία. Τον Περικλή και τον Μιχαήλ Άγγελο, αλλά και τον Στάλιν και τον Χίτλερ. Γνώρισε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, πέρασε στον Μεσαίωνα, έφερε την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, τη Γαλλική και τη Βιομηχανική Επανάσταση.

Η ιστορία της είναι η ιστορία του σύγχρονου κόσμου. Για μισή χιλιετία η Ευρώπη ήταν η κυρίαρχη παγκόσμια δύναμη. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος την αποδυνάμωσε. Ο Β΄ την εξάντλησε. Τα σκήπτρα πέρασαν από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό Ωκεανό, από την Ευρώπη στην Αμερική και την Ασία.

Οι συγκρούσεις, όμως, δημιουργούν ανισορροπίες. Και οι ανισορροπίες ανοίγματα για νέες ευκαιρίες, νέες ιδέες, νέους προσανατολισμούς. Το ξέσπασμα της ιδεολογικής διαμάχης μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας δίνει στην Ευρώπη τη δυνατότητα να αναζητήσει έναν νέο ρόλο για τον εαυτό της. Ο Μακρόν της Γαλλίας έδειξε την κατεύθυνση. Στην Ευρώπη απομένει να αποφασίσει.

Ο νέος παλιός κόσμος

Το παγκόσμιο γεωπολιτικό σκηνικό ανατριχιάζει. Η φτωχή Αφρική οδηγείται στην κατάρρευση του ήδη αδύναμου κοινωνικού της ιστού. Η Ασία βρίσκεται σε μεταβατική περίοδο, με την Κίνα επιθετική και ορισμένα κράτη (π.χ. Φιλιππίνες) να αντιγράφουν τον αυταρχισμό της. Η Ιαπωνία είναι χωρίς ικμάδα, σχεδόν αδιάφορη. Η Ν. Κορέα ζει με το φάσμα του βόρειου μισού της. Η Αμερική είναι ακέφαλη και δακτυλοδεικτούμενη – ο νέος πρόεδρος θα χρειαστεί χρόνο για να περιορίσει την καταστροφή που έκανε ο Τραμπ. Η Λατινική Αμερική αντιμετωπίζει μία ακόμη κρίση εθνικών χρεοκοπιών. Η κλεπτοκρατική Ρωσία επιχειρεί να ανακτήσει τη θέση της ως μεγάλη δύναμη, με στρατιωτική ισχύ και την άνομη χρήση του κυβερνοχώρου. Το θεοκρατικό Ιράν θέλει να εξαγάγει τον ριζοσπαστικό ισλαμισμό. Το Ιράκ παραμένει διαλυμένο, η Τουρκία αποτελεί αστάθμιστο παράγοντα, στο Αφγανιστάν οι Ταλιμπάν επανέρχονται. Η Μέση Ανατολή είναι –όπως πάντα– σε βαθιά αναταραχή, τα Βαλκάνια παραμένουν εγκλωβισμένα στον διχαστικό εθνικισμό τους.

Η λυκοφιλία Τουρκίας-Ρωσίας μπορεί συγκυριακά μόνο να εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους, αλλά έχει οδηγήσει στην αποδυνάμωση της νότιας πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Οι ΗΠΑ έχουν ζητήσει και πετύχει τη μεγαλύτερη συμμετοχή της Ευρώπης στις αμυντικές δαπάνες της Συμμαχίας, επιδιώκουν μερική απεμπλοκή από την Ευρώπη. Η προσοχή τους έχει ήδη στραφεί δυτικά. Σε εξέλιξη βρίσκεται το μεγαλύτερο εξοπλιστικό τους πρόγραμμα των τελευταίων 40 ετών.

Η διαμάχη Αγγλίας-Γερμανίας για ιδεολογική και στρατηγική επιρροή οδήγησε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αναδυόμενη σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνας έχει στρατηγικό χαρακτήρα και ιδεολογικό υπόβαθρο. Ο παραλληλισμός είναι αναπόφευκτος. Το ίδιο και η πιθανή κατάληξή του.

Το διεθνικό σύστημα

Το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είδε το κτίσιμο ενός συστήματος διεθνούς συνεργασίας: το ΝΑΤΟ στον αμυντικό τομέα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τη Γενική Συμφωνία για το Εμπόριο και τους Δασμούς (GATT) και την Παγκόσμια Τράπεζα στον οικονομικό, τα Ηνωμένα Έθνη στον πολιτικό. Το σύστημα εξελίχθηκε με το ξεκίνημα της δημιουργίας της ενωμένης Ευρώπης (The Iron & Steel Community), την ίδρυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, καθώς και μιας σειράς παγκόσμιων οργανισμών – π.χ. για την πνευματική ιδιοκτησία, τη μετεωρολογία, τη μετανάστευση, τον τουρισμό, ακόμη και τη γαστρεντερολογία.

Στο δεύτερο μέρος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, το σύστημα αυτό άρχισε να καταρρέει. Η ευθύνη ανήκει πρωταρχικά στις ΗΠΑ – του Τραμπ. Αλλά οι προκλήσεις ήταν ευρύτερες και προηγήθηκαν της τετραετίας του: η πολιτικοποίηση των οργανισμών με τις μάχες για την ηγεσία τους, οι διαφωνίες για την κλιματική αλλαγή, ο προστατευτισμός, ο λαϊκισμός, η οικονομική κρίση του 2008, η άνοδος των ανισοτήτων – ακόμη και το Brexit. Η πανδημία ήταν το… κερασάκι στην τούρτα.

Ο κόσμος σήμερα ρέπει, πλέον, προς τον εθνικισμό, την ξενοφοβία και τον αυταρχισμό.

Η Ευρώπη;

Για περίπου 20 χρόνια τώρα η ΕΕ υποφέρει από έλλειψη νομιμότητας (legitimacy). Η αναφορά δεν είναι στο γράμμα του νόμου αλλά στη νομιμότητα που έρχεται από την εμπιστοσύνη των λαών στην αποτελεσματικότητα και ακεραιότητα της ηγεσίας τους. Την περίοδο 1990-2008 η ΕΕ ασχολήθηκε με την πολιτική της επέκταση, σε βάρος της εμβάθυνσης των σχέσεων μεταξύ των μελών της και της ενδυνάμωσης των θεσμών της.

Η χρηματοπιστωτική κρίση την βρήκε έτσι θεσμικά αδύναμη, πολιτικά ανομοιογενή και οικονομικά ανίσχυρη να αντιμετωπίσει τα προβλήματα των φτωχότερων μελών της. Το αποτέλεσμα ήταν η ενίσχυση του ευρωσκεπτικισμού, η άνοδος των πολιτικών άκρων, η ανάσταση φαντασμάτων από το παρελθόν και η εγκαθίδρυση της εντύπωσης ότι Ευρώπη είναι ένα σύνολο απόμακρων τεχνοκρατών που διοικούν χωρίς λαϊκή εντολή.

Η πρόκληση για την ΕΕ ήταν μεγάλη. Η Γαλλική Επανάσταση άφησε μια βασική κληρονομιά: η εξουσία δεν πήγαζε πλέον από τον Θεό αλλά από τον λαό. Για τους Ευρωπαίους πολίτες, οι τεχνοκράτες της ΕΕ αποτελούσαν μια μορφή επιστροφής στην προεπαναστατική περίοδο.

Την ευρωπαϊκή παρτίδα έσωσε προσωρινά το 2012 ο Μάριο Ντράγκι και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα χρειάστηκε μία μόνο φράση: «Θα κάνουμε ό,τι χρειαστεί». Όταν ο Ντράγκι τη διατύπωνε, κανένας –ίσως ούτε και ο ίδιος– δεν μπορούσε να φανταστεί το πόσο καίρια ήταν χρονικά, την εγκυρότητα της στιγμής, την ιστορικότητά της.

Όπως όμως χαρακτηριστικά έγραψε η καθηγήτρια Vivien Schmidt (σε μια φράση που δύσκολα μεταφράζεται), η Ευρώπη εξακολούθησε to govern by rules and rule by numbers – να κυβερνά με κανόνες και να διοικεί με νούμερα. Μια φράση που ερμηνεύεται ως «μπηχτή» κατά της Γερμανίας. Πολύ απλά, η Ευρώπη δεν είχε ακόμη βρει την ψυχή που είχε χάσει.

Η πανδημία αρχικά ανέδειξε τις διαφορές μέσα στην Ευρώπη – με τις διαμάχες για το ιατρικό υλικό. Σύντομα, όμως, αυτές παραμερίστηκαν. Και η μεγάλη ανατροπή έγινε όταν η Γερμανία εγκατέλειψε την άκαμπτη οικονομική ορθοδοξία της, συντάχθηκε με την οραματική Γαλλία και δέχτηκε την έκδοση κοινού χρέους. Τελικά, ίσως η ψυχή να περνά από το στομάχι.

Νέα προοπτική-νέος ρόλος

Στη μάχη για τον κορονοϊό, η Ευρώπη έδειξε πως δεν υστερεί σε τίποτα σε σύγκριση με τις άλλες περιφέρειες. Το βασικό της πρόβλημα είναι η αδυναμία της στη διαμόρφωση κοινής εξωτερικής πολιτικής με… δόντια. Που μεταφράζεται στην ανάληψη στρατηγικού ρόλου με στρατιωτική ισχύ που τον στηρίζει.

Αυτή η στιγμή είναι ακόμη μακριά. Θα πρέπει πρώτα να ολοκληρωθεί η οικονομική ένωση και μετά να ακολουθήσει η κοινή αμυντική πολιτική. Η Ευρώπη, όμως, έχει τη δυνατότητα να κινηθεί προς αυτήν την κατεύθυνση, έστω και χωρίς τον δικό της ενιαίο στρατό.

Δύο είναι οι παράγοντες. Αντίθετα με τις ΗΠΑ, που λόγω Τραμπ έχασαν το ηθικό πλεονέκτημα της δημοκρατίας, η Ευρώπη μπορεί πλέον να προσφέρει τον εαυτό της ως παράδειγμα προς μίμηση στον τομέα της κοινωνικής ανοχής και πολιτισμικής ενσωμάτωσης, της λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών, της πρωτοκαθεδρίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Οι ΗΠΑ επιχείρησαν να εξαγάγουν το δικό τους πρότυπο ελευθερίας. Ο Τραμπ το υπονόμευσε με την αδιαλλαξία του, τον εθνικισμό του, τα ψέματά του, τον ναρκισσισμό του. Η Αμερική του Τραμπ, σε πλήρη αντίθεση με την Αμερική των Κένεντι, δεν μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για κανέναν.

Παρά τα πολλά μειονεκτήματα της, η ΕΕ μπορεί. Αρκεί, αρχίζοντας από τώρα, να δώσει προτεραιότητα στην αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων: της κλιματικής αλλαγής, της μετανάστευσης, των ανισοτήτων. Θα ενισχύσει τότε το ηθικό οπλοστάσιό της και θα μπορεί να αποτελεί πρότυπο προς εξαγωγή, κόντρα στην εξάπλωση του αυταρχισμού. Κι αν αυτό συνεπάγεται την ουσιαστική απομόνωση της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, η Ευρώπη πρέπει να το κάνει. Μια Ευρώπη που δεν φοβήθηκε το Brexit μπορεί κάλλιστα να αντιμετωπίσει τις δύο αυτές χώρες, που εξακολουθούν να ζουν στο παρελθόν.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι στρατηγικός. Με την Κίνα να επεκτείνεται στην Άπω Ανατολή και τις ΗΠΑ να τη μάχονται, είναι καιρός να προσέξει η Ευρώπη τη δική της περιοχή. Η Ρωσία δεν έχει χώρο να επεκταθεί παρά στον Καύκασο, τα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη. Έστω και με τα σημερινά στρατιωτικά δεδομένα της, η Ευρώπη είναι σε θέση να εμποδίσει τη ρωσική επέκταση και να αφήσει τις ΗΠΑ ελεύθερες να ασχοληθούν με την Κίνα.

Το παιγνίδι δεν είναι πλέον οικονομικό. Ο καπιταλισμός είναι το κυρίαρχο σύστημα παντού. Το παιγνίδι είναι ιδεολογικό – ανάμεσα στον αυταρχικό και τον φιλελεύθερο καπιταλισμό. Στον τομέα αυτόν, η Ευρώπη έχει τη δυνατότητα να κρατήσει τα σκήπτρα. Να δείξει ότι μπορεί να μειώσει τις ανισότητες – όπως το έκανε την περίοδο 1945-1975. Και να αποδείξει ότι μπορεί να σταθεί εμπόδιο στον ρωσικό επεκτατισμό – όπως το έκανε με τη βοήθεια των ΗΠΑ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και μόνη της τον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Η Γηραιά Ήπειρος δεν είναι ξεγραμμένη, όπως πιστεύουν αρκετοί. Στο χέρι της είναι να αποδείξει το αντίθετο.