26ος economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

3o βραβείο ομαδικής εργασίας

Σπηλιώτης Ιωάννης

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Ιατρική Σχολή

Ζιώγα Δήμητρα

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Ιατρική Σχολή

 

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ: ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΛΑΔΑ

    I.         ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ως ιατρικός τουρισμός ορίζεται η διασυνοριακή μετακίνηση ανθρώπων με προβλήματα υγείας, προκειμένου να λάβουν συγκεκριμένη ιατρική υπηρεσία, παρακινούμενοι από διάφορους παράγοντες: χαμηλότερο κόστος υπηρεσίας, ποιότητα της υπηρεσίας και συνολικά της υγειονομικής περίθαλψης, μικρότερος χρόνος αναμονής στη χώρα προέλευσης για την παροχή παρόμοιας υπηρεσίας ή ακόμη και η ευκαιρία που δίνεται στον ασθενή-τουρίστα να συνδυάσει την ιατρική φροντίδα με την ψυχαγωγία του, μέσω των διακοπών.

Η οικονομική δραστηριότητα που αναπτύσσουν οι πιο δημοφιλείς χώρες παγκοσμίως στηρίζοντας το θεσμό του ιατρικού τουρισμού, είναι άξια αναφοράς. Συγκεκριμένα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, επιβεβαιώνει κέρδη για την κολοσσιαία αμερικανική αγορά διεθνών ασθενών 36 δις δολάρια για τα έτη 2000-2017. Η Γαλλία ξόδεψε 0,8 δις δολάρια για ιατρικούς σκοπούς το 2017, ποσό που αντιστοιχεί στο 1,3% των συνολικών εισερχόμενων τουριστικών δαπανών στη χώρα. Για το Ηνωμένο Βασίλειο, το 2009 το 2,4% των 5δις. προερχόταν από εισόδημα ξένων ασθενών (ήτοι 120 εκατ. ιατρικοί τουρίστες). Έρευνα του παγκόσμιου οργανισμού Υγείας, επιβεβαιώνει ότι για τα έτη 2004-2008, ο ιατρικός τουρισμός έφερε στην Ταϊλάνδη έσοδα ύψους 7,5 δις δολαρίων. Τέλος, η Τουρκία το 2018 προσέλκυσε 500.000 ιατρικούς τουρίστες.

Εγειρόμενος προβληματισμός: μειωμένο θετικό πρόσημο και έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού

Η Ελλάδα θα ήταν άκρως ανταγωνιστική μέσα από τον ιατρικό τουρισμό, εάν αξιοποιούσε προς όφελός της την ανταγωνιστικότητα των τιμών και την ποιότητα των θεραπειών της. Συγκεκριμένα, ο ταξιδιώτης, φιλτράροντας πληροφορίες σχετικά με αξιοπιστία και την τιμολογιακή πολιτική των θεραπειών που επιδιώκει να πραγματοποιήσει ή που μπορεί να προκύψουν, δύναται να διαπιστώσει, ότι η χώρα μας τον υπέρ-καλύπτει. Ξεχωρίζουμε τη δυνατότητα της IVF για την αντιμετώπιση της υπογονιμότητας, με κόστος θεραπείας στην Ελλάδα από 3.000 έως 5.000 ευρώ, ενώ στις ΗΠΑ κοστίζει περίπου 20.000 ευρώ και στην Αγγλία 8.000 ευρώ.

Ωστόσο, η Ελλάδα δε χρησιμοποιεί στην τουριστική ατζέντα τα πλεονεκτήματά της, με αποτέλεσμα να παρατηρείται έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού σε σύγκριση με άλλες χώρες. Επίσης, δεν υφίσταται συντονισμένη-στοχευμένη πολιτειακή δράση που να ενισχύει την διεθνή εικόνα των ελληνικών νοσοκομείων και ξενοδοχείων στη βάση του ιατρικού τουρισμού. Σε μία περίοδο που η διαμόρφωση ενιαίας στρατηγικής είναι πιο απαραίτητη από ποτέ και που η αναγκαιότητα σύμπραξης ιδιωτικού και δημόσιου φορέα είναι προφανής, ο ιατρικός τουρισμός τροφοδοτείται μόνον από την ιδιωτική πρωτοβουλία. Μέχρι και σήμερα, η δυναμικότητα του ιδιωτικού τομέα μέσα από τη σύσταση του Elitour δεν αξιοποιείται πλήρως, καθώς αποτελείται μόνον από ιδιώτες, όπερ σημαίνει, ότι η συμμετοχή των αρμόδιων φορέων της πολιτείας και εκπροσώπων των παρόχων είναι ανύπαρκτη. Άρα πώς να ληφθούν υπόψιν τα στοιχεία του Elitour για το Cluster για τον ιατρικού τουρισμού, όταν δεν πραγματοποιούνται δημόσιες επενδύσεις για την επίτευξη του στόχου κι όταν η κρατική δαπάνη στην υγεία είναι χαμηλότατη;

Συνοψίζοντας, δεν έχει δημιουργηθεί θεσμικό πλαίσιο για την πιστοποίηση των νοσηλευτικών μονάδων, την ενημέρωση ιατρικού και παραϊατρικού προσωπικού αλλά και του κοινού που αναμένεται να ανταποκριθεί. Αντ’ αυτών, συναντώνται ανεπάρκεια ενημέρωσης των επιχειρηματιών και ξενοδοχειακών μονάδων, ελλείψεις σε δυναμικό- ιατρικό, νοσηλευτικό, προσωπικό καθαριότητας, γραμματειακή υποστήριξη- και μεγάλες λίστες αναμονής.

  1. ΚΥΡΙΟ ΜΕΡΟΣ

 Με το παρόν υποστηρίζουμε, ότι η Ελλάδα μπορεί να πετύχει scale up στον τουρισμό και να διεκδικήσει το μερίδιό της από την αναδυόμενη αγορά που δημιουργεί ειδικότερα ο ιατρικός τουρισμός, μέσα από 4 βήματα.

1.    (Re)Branding & Marketing

Σε πρώτο στάδιο, ως branding ορίζεται: το όνομα, ο όρος, το σημάδι, το σύμβολο, το σχέδιο, ο λογότυπος, το σύνθημα ή ο συνδυασμός αυτών που προσδιορίζει τα αγαθά ή τις υπηρεσίες και τα διακρίνει από εκείνα των ανταγωνιστών (Hem & Iversen, 2004). Ενδεικτικά, αναφέρουμε το επιτυχημένο παράδειγμα της Ν. Ζηλανδίας με σύνθημα «100% Pure Zealand» που υποστηρίζει τα όσα διατείνεται, ήτοι βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη, από το οποίο μπορεί κάλλιστα να παραδειγματιστεί η χώρα μας. Αναντίρρητα, η παγκόσμια κοινή γνώμη επηρεάζεται από το branding αλλά και το επηρεάζει, κάτι που αποδεικνύεται τόσο στις πωλήσεις όσο και στο ROI. Αντίστοιχα, το re-branding αποβλέπει στο επαναπροσανατολισμένο μοντέλο ανάπτυξης του ελληνικού τουριστικού προϊόντος. Η σύσταση ομάδας εργασίας Branding του ελληνικού τουρισμού αποτελεί ενθαρρυντική κίνηση ακόμα κι αν συγκυριακά δεν ευνοείται. Η κατεύθυνση λοιπόν στην οποία θα στραφεί η συσταθείσα ομάδα, πρέπει να φέρει στο επίκεντρό της την «εμπειρική» σημασία της μετακίνησης, ότι δηλαδή πράγματι η χώρα φέρει έναν σημαντικό σκοπό: να εξασφαλίσει την ποιοτικότερη ταξιδιωτική εμπειρία σε επίπεδο ανθρώπινης επαφής, από τον αεροσυνοδό και τον επιχειρηματία ξενοδόχο, μέχρι τον ιατρό χωρίς να εστιάζει στην κερδοφορία. Για την ανανέωση της επίσημης ιστοσελίδας visitgreece που άλλωστε εμπίπτει στο πλαίσιο αρμοδιοτήτων της νέας ομάδας, προτείνουμε την δημιουργία ξεχωριστής στήλης «explore Greece by medical tourism».

Σίγουρα το moto «ήλιος & θάλασσα» από μόνο του δεν αρκεί. Διαπιστώνοντας ότι, στην Ελλάδα γίνεται μεν επίκληση στην αξία των πλεονεκτημάτων που προνομιακά κατέχει, όχι όμως στην εξεύρεση νέων, αναλογικά πρέπει να σφυρηλατήσουμε την εικόνα του ιατρικού τουρισμού: εύκρατο κλίμα, ανταγωνιστικότητα τιμών σε κάθε τομέα του τουρισμού (φαγητό, διαμονή, αξιοθέατα, σύστημα υγείας), υψηλό επίπεδο παρεχόμενων ιατρικών υπηρεσιών, βιώσιμες νοσοκομειακές και ξενοδοχειακές μονάδες. Για την παρακίνηση του κοινού, επιβάλλεται ο συνδυασμός στρατηγικού marketing για την προβολή της Ελλάδας ως ενδεδειγμένου προορισμού για μια απαίτηση «health-related personal travel» όπως την ορίζει το IMF και πρόσκλησης του κοινού σε πολιτισμικές εκθέσεις «Greece Week», ως της χώρας του πατέρα της ιατρικής, Ιπποκράτη, κερδίζοντας τέλος στην μοναδικότητα της ελληνικής ανάμειξης, αρχαίας κληρονομιάς με σύγχρονα στοιχεία.

2.     Destination Management Guide: πώς μπορεί να ανταπεξέλθει ο προορισμός στις απαιτήσεις του επισκέπτη;

Σε δεύτερο στάδιο, το ζήτημα προσεγγίζεται από την οπτική του ταξιδιώτη. Απροπό δε, θεωρούμε de facto την αρχή, ότι ο ταξιδιώτης είναι ταυτόχρονα και καταναλωτής, οπότε η αρχή του προσανατολισμού του σχεδιασμού, προέρχεται από την εξέταση των επιθυμιών και των αναγκών του καταναλωτή (Grier & Bryant, 2005).

Στόχος μας είναι, η προώθηση ενός ψηφιακού θεματολογίου, με σκοπό τόσο ο θεματικός επισκέπτης όσο και ο ταξιδιώτης εν γένει, να εξασφαλίσουν την ταχύτερη, ασφαλέστερη και αποτελεσματικότερη επιλογή, μέσα ουσιαστικά από ένα σύστημα αξιολόγησης. Κάτι τέτοιο, απαιτεί IDA έρευνα και κατανόηση των αρχικών δεδομένων. Αυτή η πρωτοβουλία, αποτελεί προϋπόθεση για την έναρξη του σχεδιασμού του DM προγραμματισμού. Η ίδρυση συνεπώς μίας «Επιτροπής Προορισμού» για την υλοποίηση των σχεδιασμών, θα καταλήξει σε well-managed δημιουργία προορισμών, πετυχαίνοντας επιπρόσθετα την ιδανική ισορροπία μεταξύ καλύτερης τουριστικής εμπειρίας (προς όφελος επιχειρηματιών και επισκεπτών) και ανάλογου τοπικού οφέλους, δεδομένου ότι το αυξανόμενο αίσθημα «τουριστοφοβίας», ως δείγμα περιφρόνησης προς τους ταξιδιώτες, το αναχαιτίζει. Στο έργο της προτεινόμενης επιτροπής θα συμβάλλουν οι ρυθμιστικές ψηφιακές προεργασίες και επιγενόμενες προτάσεις των περιφερειών, αναφορικά με το ποια αξιοθέατα μπορούν συμπληρωματικά να αποφορτίσουν το συνωστισμό από άλλα, ποιες δραστηριότητες είναι οικονομικές και μη δημοφιλείς, πού υπάρχουν hidden gems πχ. τοπία κλπ. Σημαντική είναι η εικονική περιήγηση (virtual tours) σε κλινικές ειδικά στην περίπτωση του ιατρικού τουρισμού, αεροδρόμια, ξενοδοχεία, αξιοθέατα κυρίως με εργαλεία direct booking. Εν ολίγοις, ο επισκέπτης θα στραφεί στην κατεύθυνση που ανταποκρίνεται στις προτιμήσεις-ανάγκες του, εξοικονομώντας χρόνο και χρήμα. Τοιουτοτρόπως, δε θα «αδικηθεί» καμία περιοχή, την αίγλη της οποίας διατηρεί πχ. ένα δημοφιλές ελληνικό νησί, θα επιβιώσουν κι άλλοι ελληνικοί προορισμοί και θα αναδειχθούν τουριστικά, ανεξαρτήτως high season ή δημοτικότητας.

Επίσης, υποστηρίζουμε σθεναρά την προώθηση της αποσυμφόρησης των δημοφιλών δραστηριοτήτων ακόμα και σε πολυσύχναστους προορισμούς (πχ Σαντορίνη), με στόχο, μεταξύ άλλων, την πρόληψη από κινδύνους υγείας. Διότι, ο χαρακτήρας της μαζικότητας, prima facie δημιουργεί ιδανικές για τα οικονομικά τοπικά συμφέροντα συνθήκες, ασφυκτικές όμως για την απορρόφηση και την προστασία των ταξιδιωτών από το κράτος φιλοξενίας. Μακροπρόθεσμα οδηγεί στην περιβαλλοντική απαξίωση και στην αδρανοποίηση της δραστηριότητας λοιπών παραγωγικών τομέων (κυρίως τον αγροδιατροφικό τομέα) εξασθενώντας με αυτόν τον τρόπο τη δυνατότητα μιας οικονομίας να παράγει και να προσφέρει στη διεθνή αγορά διαφοροποιημένα προϊόντα.

3.    Εκσυγχρονισμός της δημόσιας πολιτικής

Μολονότι, σε επίσημη αναφορά του WTTC αναμένεται ότι, με τη σωστή πολιτική, υποστήριξη και ρύθμιση, ο ιατρικός τουρισμός μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται στις ανεπτυγμένες και αναδυόμενες οικονομίες, φρονούμε πως η Ελλάδα έχει μείνει στα πρώτα δειλά βήματα της ΚΥΑ 27217/2013 περί θεσμικής παρέμβασης, ενώ ο ν. 4582/2018 περί θέσπισης ηλεκτρονικού μητρώου τουρισμού υγείας έχει βυθιστεί σε τέλμα.

Σε αυτό το στάδιο, καθίσταται αναγκαίος ο εκσυγχρονισμός της δημόσιας πολιτικής βάσει δύο συντελεστών: λιγότερη γραφειοκρατία για τα ξενοδοχεία και πρόσβαση ιατρών του εξωτερικού στο σύστημα υγείας μας. Και στις 2 περιπτώσεις, απαιτείται ο περιορισμός του κανονιστικού αποτυπώματος του κράτους και της γραφειοκρατίας, ακόμα κι αν φαίνεται δύσκολος για τα ελληνικά δεδομένα. Κάτι τέτοιο αποδεικνύει το ανενεργό μέχρι τώρα ηλεκτρονικό μητρώο ιατρικού τουρισμού, από τον ΕΟΠΥΥ και τους παρόχους υγείας, όπερ συνεπάγεται την ανεπαρκή ενημέρωση των επιχειρήσεων των παρόχων για τις προσφερόμενες ιατρικές υπηρεσίες αλλά και για αεροπορικές συνδέσεις, για τουριστικά γραφεία για τις δυνατότητες διαμονής κλπ. Με λίγα λόγια, δεν έχει εξασφαλισθεί η σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Πιο άμεση κρίνουμε την σύσταση «Εθνικού Συμβουλίου Προώθησης Ιατρικού Τουρισμού» με εκπροσώπους από τον ξενοδοχειακό και ιατρικό κλάδο, με αποτέλεσμα τη δημιουργία Cluster συνεργατικών σχηματισμών ανάμεσα σε νοσοκομεία, ιατρικά κέντρα και ξενοδοχεία, με τη συνεργασία των φορέων και παρόχων του ιδιωτικού τομέα, του ΕΟΠΥΥ και των συναρμόδιων υπουργείων για τη χάραξη εθνικής στρατηγικής και την αποτελεσματικότερη διεθνή προώθηση του Ιατρικού Τουρισμού.

Εν συνεχεία, επιτάσσουμε ακόμη τον εκσυγχρονισμό της δημόσιας πολιτικής μέσα από την αναθεώρηση της νομοθεσίας ειδικά για τους Έλληνες ιατρούς του εξωτερικού, κάτι που θα ενισχύσει το εθνικό σύστημα υγείας. Εφόσον πληρούν τα συνήθη κριτήρια θα πρέπει να θεωρηθούν, ευθύς εξαρχής, αδειοδοτημένοι, εάν οι ικανότητές τους έχουν αξιολογηθεί και εγκριθεί από αλλοδαπή αρμόδια αρχή. Άλλωστε, είναι γνωστό ότι η Ελλάδα αποτελεί τη δεύτερη χώρα προέλευσης μεταναστών γιατρών που απασχολούνται στη Γερμανία, όπερ σημαίνει ότι η χώρα πλήττεται σαφώς οικονομικά και αποδυναμώνεται επιστημονικά. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει να αλλάξουμε το καθεστώς που εγκαθίδρυσε το brain drain στον τομέα της υγείας. Στην πράξη αυτό περιλαμβάνει μία σειρά βημάτων που αφορούν ανάλυση και προδιαγραφές εργασίας, αξιοπρεπείς συνθήκες, γενικότερα, και μισθούς σαφώς πιο υψηλούς από άλλους κλάδους της οικονομίας. Οι απόδημοι Έλληνες ιατρικών και παραϊατρικών σχολών, θα καλύψουν θέσεις εργασίας στον τομέα του ιατρικού τουρισμού και δεδομένης της ήδη τριβής τους με διεθνείς ασθενείς, θα παρουσιάσουν μεγαλύτερη εξοικείωση στον συγκεκριμένο κλάδο. Ακολούθως, θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί ο τομέας της έρευνας, δίδοντας την ευκαιρία στους επιστήμονες να ειδικευθούν σε πειραματικές μεθόδους και σε νέα ιατρικά επιτεύγματα. Φυσικά, χωρίς την αναθεώρηση της νομοθεσίας, θα ήταν δύσκολο να ενσωματωθούν οι υπηρεσίες των ιατρών που ζουν στο εξωτερικό στις πρακτικές των τοπικών παρόχων. Τέλος, στόχος του εκσυγχρονισμού, είναι το ελληνικό δημόσιο να καταστεί το ίδιο ισχυρό και ανταγωνιστικό brand.

4.    Βιώσιμες κτηριακές και εργασιακές αλλαγές

Σε τέταρτο και τελικό στάδιο, η εν λόγω πρωτοβουλία αποτελεί μια μορφή πολυτέλειας και συν τω χρόνω οικολογικής ταυτότητας που προσελκύει ένα νέο κι αυξανόμενο συνεχώς πελατολόγιο: τον επισκέπτη που επιλέγει να ζήσει μία περιβαλλοντικά φιλική ταξιδιωτική και θεραπευτική εμπειρία παράλληλα με την οικογένειά του. Δεδομένης της πληθώρας καταλυμάτων και μάλιστα αξιόλογων στη χώρα μας, προτείνουμε την αναδιαμόρφωση των μικρότερων ξενοδοχειακών μονάδων, στη βάση ενός σύγχρονου αλλά και βιώσιμου σχεδιασμού «green clinic hotels». Απαραίτητοι είναι οι μεγάλοι άξονες κίνησης για διευκόλυνση του προσωπικού, χώροι αναμονής με πρόσβαση σε προαύλιους χώρους. Σε μία χώρα με έντονη ηλιοφάνεια, όπως η Ελλάδα, η χρήση παθητικών συστημάτων (φυσικός αερισμός, φωτισμός) συνεισφέρει στην υγιεινή των χώρων και στον περιορισμό της ενεργειακής κατανάλωσης, δημιουργώντας συνθήκες θερμικής άνεσης. Προσέτι, μπορεί να αποτελέσει ένα καθοριστικό στοιχείο για την αισθητική του κτιρίου, με τη δημιουργία μικρών και μεγάλων ημιυπαίθριων και υπαίθριων χώρων, συνδράμοντας στην καλύτερη ψυχολογία του ασθενούς και στην εκμετάλλευση των κλιματικών συνθηκών. Άλλωστε, δημοσιευμένη έρευνα, αποδεικνύει πως το φυσικό περιβάλλον των νοσοκομείων μπορεί να επηρεάσει την υγεία και την άνεση των υποκειμένων (προσωπικό, ασθενείς και επισκέπτες) με αποτέλεσμα την επιτυχή θεραπεία.

Παράλληλα, η πρωτοβουλία αυτή για να θωρακιστεί και να αναπτυχθεί μακροπρόθεσμα, προϋποθέτει συντονισμό «έξυπνων» ενεργειών. Στην πράξη αυτό σημαίνει συνδυασμός υγείας και τουρισμού, από τη συνεργασία ξενοδοχειακού και νοσηλευτικού προσωπικού μέχρι και την αξιοποίηση λύσεων τεχνητής νοημοσύνης. Ιδανικά, το ένα τμήμα θα εστιάζει στην ξεκούραση μέσω αναψυχής των επισκεπτών και της οικογένειάς τους. Το άλλο, στην ξεκούραση μέσω αποθεραπείας και παρακολούθησης. Στο πλαίσιο της ανταγωνιστικής παροχής φροντίδας, προτείνουμε τη ρομποτική υποστήριξη ασθενών υπό την εποπτεία ανθρώπινου δυναμικού. Επιπλέον, τα νοσηλευτικά ρομπότ θα αναλαμβάνουν τις απλές εργασίες του προσωπικού, όπως στρώσιμο κρεβατιών, υπενθύμιση λήψης φαρμάκων αλλά και απαιτητική σωματική εργασία όπως μεταφορά ή μετακίνηση ανθρώπων. Ειδικά, όταν νοσηλεύονται ασθενείς με σωματικές αναπηρίες, η βοήθεια των ρομπότ θα αποτελέσει ανακούφιση και εξατομίκευση χρόνου για άλλες αναγκαίες ενέργειες για τους νοσηλευτές/ιατρούς. Ως εκ τούτου, σε κάθε μονάδα «green clinic hotel» απαραίτητη είναι η ίδρυση αρμόδιου τμήματος «Διαχείρισης Ρομποτικού Νοσοκόμου και Ρομποτικής Δεοντολογίας σε ηθικά ζητήματα» για αυτό που ορίζει ο ερευνητής Lokhorst ως «computational meta-ethics».

  • ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Η αβεβαιότητα είναι μπροστά μας. Οι αστάθμητοι συστημικοί παράγοντες που επηρεάζουν τον ισχυρότερο κλάδο της οικονομίας, τοποθετούν το μέλλον του σε αληθινή περιδίνηση!

Δέον λεχθεί ότι, η ανάλυσή μας δε σημαίνει ότι αποκλείει άλλες θεματικές του τουρισμού ή ότι δεν ελλοχεύουν κίνδυνοι στην ευδοκίμηση του ιατρικού, όπως είναι η μαύρη αγορά μεταμόσχευσης οργάνων, η υποδεέστερη ποιότητα των παρεχόμενων ιατρικών πράξεων, η μη lege artis διενέργεια ιατρικών πράξεων, η πολυπλοκότητα των συστημάτων υγείας στη μεταβίβαση ιατρικών δεδομένων μέσω συστημάτων EMR σε διεθνείς ανταγωνιστές, το αμφιλεγόμενο σενάριο των robotic nurses κ.ά..

Ολοκληρώνοντας, εκτιμούμε ότι το τρίπτυχο ασφάλεια, υγεία, τουρισμός βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας. Η μοναδική λύση για να κερδίσει αυτή τη στιγμή η Ελλάδα, σε κάθε τομέα ανάπτυξης, είναι η ανάδειξη του ιατρικού τουρισμού μέσα από τα παραπάνω βήματα, ήτοι από την αναθεώρηση του ελληνικού τουριστικού brand, τη δημιουργία ψηφιακού θεματολογίου, τον εκσυγχρονισμό της δημόσιας πρωτοβουλίας και της υλικοτεχνικής υποδομής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βαρβαρέσος Στέλιος, (2005), Τουρισμός: Έννοιες, μεγέθη δομές. Η ελληνική πραγματικότητα, β’ έκδοση, Εκδόσεις Προπομπός, Αθήνα

Ανάλυση και εκτίμηση της τουριστικής εποχικότητας στην Ελλάδα T.Krabokoukis (2019) https://www.academia.edu/39709994/%CE%91%CE%BD%CE%AC%CE%BB%CF%85%CF%83%CE%B7_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%AF%CE%BC%CE%B7%CF%83%CE%B7_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82_%CE%B5%CF%80%CE%BF%CF%87%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B1%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1

«Ο τουρισμός είναι υπόθεση όλων µας» Α. Βασιλικός https://www.fortunegreece.com/article/alexandros-vasilikos-o-touris%C2%B5os-ine-ipothesi-olon-%C2%B5as/ 19/01/2020

Fotis, J., Buhalis, D., Rossides, N.(2011), “Social Media Impact on Holiday Travel Planning: e Case of the Russian and the FSU Markets”, International Journal of Online Marketing

Zeithaml, V.A., Bitner, M.J. and Gremler, D.D.(2006), “Services marketing: Integrating customer focus across the rm”, 4th ed. London: McGraw-Hill

Fotis, J., Buhalis, D., Rossides N.(2012), “Social media use and impact during the holiday travel planning process”, Information and Communication Technologies in Tourism

Turner, L., “Medical tourism” and the global marketplace in health services: U.S. patients,   international hospitals, and the search for affordable health care διατίθεται online https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20799670

  1. Buhalis, Tourism in Greece: Strategic Analysis and Challenges διατίθεται online https://www.academia.edu/164830/Tourism_in_Greece_Strategic_Analysis_and_Challenges

Understanding medical travel from a source country perspective: a cross sectional study of the experiences of medical travelers from the Mal dives διατίθεται online https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6010160/

Blackall, M. (2019). The Briefing: Global tourism hits record highs – but who goes where on holiday? TheGuardian, 1 July. διατίθεται online https://www.theguardian.com/news/2019/jul/01/global-tourism-hits-record-highs-but-who-goes-where-on-holiday

Deloitte Insights. διατίθεται online https://www2.deloitte.com/us/en/insights/economy/spotlight/economics-insights-analysis-07-2019.html

World Travel & Tourism Council (2019). Travel & Tourism Economic Impact 2019 World, March. London: WTTC. διατίθεται online https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/regions-2019/world2019.pdf

Διαδικτυακές πηγές

Turkey’s medical tourism industry boosts visitor numbers (2019), https://www.businessdestinations.com/relax/health-and-fitness/turkeys-medical-tourism-industry-boosts-visitor-numbers/

Greek Medical Tourism Council (ELITOUR), “Destination Greece”. https://www.elitour.org/why-greece/destination-greece

PREPARE FOR THE FUTURE OF MEDICAL TOURISM (2017), https://www.imtj.com/resources/prepare-future-medical-tourism/

World Health Organization (2015) Medical tourism in Thailand: a cross-sectional study https://www.who.int/bulletin/volumes/94/1/14-152165/en/

World Economic Forum, (2017). Greece: Travel and Tourism Competitiveness Index 2017 edition. http://reports.weforum.org/travel-and-tourismcompetitiveness-report-2017/country-profiles/#economy=GRC

Report of world travel & tourism council (2019) https://www.wttc.org/publications/2019/medical-tourism/

Mauritius offers medical care in the midst of pleasure (2018) https://edition.cnn.com/2018/01/29/africa/mauritius-investing-big-medical-tourism/index.html

ΟΔ2011/24/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ περί εφαρμογής των δικαιωμάτων των ασθενών στο πλαίσιο της διασυνοριακής υγειονομικής περίθαλψης (2011) https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:088:0045:0065:EL:PDF

Robots: The Future of Nursing (2017) https://www.activeadvice.eu/news/robots-the-future-of-nursing/

International Labor Organization (2016) https://www.ilo.org/asia/media-centre/multimedia/WCMS_525733/lang–en/index.htm?ssSourceSiteId=global