Jean-Paul Fitoussi: ένας μαχητής εναντίον της μονόδρομης σκέψης

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Στην Ελλάδα, οι Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ έχουν παρουσιάσει ήδη από το 1997 την σκέψη του Jean-Paul Fitoussi, με το «Η απαγορευμένη συζήτηση: Νόμισμα, Ευρώπη, φτώχεια», το οποίο είχε δείξει την τάση του να ξεσκεπάζει τον τρόπο με τον οποίο η μονόδρομη σκέψη που κυριάρχησε στην Ευρώπη. Ήταν τότε που, ακόμη, η προώθηση της ΟΝΕ /η οριστικοποίηση της πορείας προς την Ευρωζώνη βρισκόταν στην πρώτη γραμμή της Δημόσιας συζήτησης… Και περιέστελλε την αληθινή αναζήτηση γύρω από το ποιοι ήταν οι ωφελούμενοι και ποιοι οι ζημιωμένοι των πολιτικών σταθεροποίησης. Οι οποίες πολιτικές είχαν πάρει το πάνω χέρι απέναντι όχι απλώς σε μια αναδιανεμητική λογική, αλλά και στην ευρύτερη Κεϋνσιανή παράδοση.

Από τότε και μέχρι το «Τι μας κρύβουν οι λέξεις;», με το οποίο ο Fitoussi επανήλθε ακόμη πιο δυναμικά (το 2021)  στην πολιτική πραγματικότητα της εξάλειψης εννοιών ολόκληρων από την γλώσσα των Οικονομικών και, συνακόλουθα, από την πολιτική συζήτηση, έφθασε στην προσοχή του Ελληνικού κοινού με το «Για να μπορούμε να επιλέγουμε: για τον δημοκρατικό έλεγχο της Ευρωπαϊκής νομισματικής εξουσίας» (το 2003, δηλαδή όταν πλέον είχε αρχίσει να φαίνεται η λειτουργία της ΕΚΤ – και οι πολιτικότατες επιλογές που αυτή αντιπροσώπευε) πάλι στις Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ. Ενώ το 2010, στα πρώτα στάδια της κρίσης χρέους της Ευρωζώνης, (στις Εκδόσεις Παπαζήση) σε συλλογικό έργο το «Μετά τον σεισμό» και λίγο αργότερα το 2011 (στο Μεταίχμιο) η συνεργασία του με τον Eloi Laurent για την «Νέα Πολιτική Οικολογία», έδωσε μια περιπλάνηση/εισαγωγή στην νέα (τότε) οπτική της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Γεννημένος πριν 80 χρόνια στην Τυνησία, ο (Σεφαραδίτης Εβραίος) Jean-Paul Fitoussi, που πέθανε στις 15 Απριλίου της φετινής χρονιάς υπήρξε κάτι περισσότερο από εκπρόσωπος της Κεϋνσιανής σχολής στην Γαλλία, όπως συχνά μας περιγράφεται. Το βιβλίο του «Τι μας κρύβουν οι λέξεις: Πώς η νεογλώσσα επηρεάζει τις κοινωνίες μας – Διλήμματα της διεθνούς οργάνωσης» (κυκλοφόρησε το 2021, από τις Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) είναι ένα βιβλίο-αναστοχασμός για το πώς η οικονομική, κοινωνική αλλ’ εν τέλει και πολιτική προσέγγιση στις καίριες προκλήσεις της εποχής στρεβλώθηκε και οδηγήθηκε στην μονόδρομη σκέψη/pensée unique μέσα από την διανοητική μάχη της γλώσσας. Λέξεις που κάποτε κυριαρχούσαν στην συζήτηση για την οικονομία – πλήρης απασχόληση, ζήτηση, δημοσιονομικά τροφοδοτούμενη ανάκαμψη, αύξηση μισθών και ημερομισθίων, βιομηχανική πολιτική, δημόσιες επενδύσεις – κυριολεκτικά σβήστηκαν από τον δημόσιο λόγο. Ενώ άλλες λέξεις – ανταγωνιστικότητα, διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, δημοσιονομικός κανόνας, ανταγωνισμός, δημόσιο χρέος, προσφορά – βρέθηκαν να επικρατούν.

Εκεί ακριβώς, στην τομή ανάμεσα σε Οικονομικά, Κοινωνιολογία και Πολιτική Επιστήμη, βρισκόταν η πιο σημαντική συνεισφορά του Fitoussi σε μια δημόσια συζήτηση του, τις τελευταίες δεκαετίες, απεμπόλησε αυτάρεσκα τις αποχρώσεις και την ίδια την αμφιβολία. Έχοντας ξεκινήσει την ακαδημαϊκή του πορεία από το Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, αλλά έχοντας διδάξει στις ΗΠΑ (UCLA) και στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας, παράλληλα με την κεντρική διδασκαλία του στις Sciences Po/ΙΕΡ στο Παρίσι, και με την προεδρία του ερευνητικού OFCE στην Γαλλία, ο Fitoussi γνώριζε εκ των ένδον και τους Ευρωπαϊκούς μηχανισμούς και την διεθνή τους διάσταση, παράλληλα με την μελέτη των επιπτώσεών τους σε μια οικονομία σαν την Γαλλική. Παρακολούθησε την σταδιακή εξέλιξη του πώς «χωρίς βέβαια καταναγκασμό, αλλά με την μέθοδο της πειθούς, της κυριαρχίας επί των μέσων ενημέρωσης, της επανάληψης, των κοινωνικών κυρώσεων που ωθούν προς την αυτολογοκρισία», ένα ολόκληρο σώμα οικονομικής σκέψης  ήρθε και εγκαταστάθηκε στο προσκήνιο. Εκτοπίζοντας την Κεϋνσιανή και μετα-Κεϋνσιανή προσέγγιση με νεοκλασικά εργαλεία και επιχειρώντας «να πείσει ότι καταβλήθηκε κάθε προσπάθεια ώστε να επιλυθούν οξύτατα προβλήματα: ανεργία, ανασφάλεια, ανισότητα. Δυστυχώς όμως αυτό δεν συνέβη [και] ποτέ δεν πρόκειται να συμβεί».

Εκεί λοιπόν βρισκόταν η αφήγηση/ανάλυση του J-P. Fitoussi για την συζήτηση σχετικά με την οικονομία, ιδίως στην Ευρώπη, όταν… ενέσκηψε η πανδημία του κορωνοϊού. Και συνειδητά δαιμονοποιημένες έννοιες, όπως δημιουργία ελλειμμάτων ή αύξηση του χρέους (για να μην αγγίξουμε καν την αμοιβαιοποίηση του χρέους!) ήρθαν και επανεγκαταστάθηκαν στο προσκήνιο. Όπου η ίδια η ανάγνωση της Ευρώπης, η οποία «στέρησε, τον εαυτό της από εργαλεία, που διαθέτουν οι άλλες δυνάμεις» υποχρεώθηκε να μεταβληθεί. Για να συνεχίσει να υπάρχει η ίδια η Ευρώπη. Το «Τι μας κρύβουν οι λέξεις» είχε γραφτεί όταν η πανδημία ανέτρεψε τις προηγούμενες βεβαιότητες – χωρίς βέβαια να επιβεβαιωθεί το πρόταγμα του «Να μπορούμε να επιλέγουμε τον δημοκρατικό έλεγχο της Ευρωπαϊκής νομισματικής εξουσίας» –  πλην όμως και νομισματική χαλάρωση, συνειδητή, μας προέκυψε με το ΡΕΡΡ, αλλά και αμοιβαιοποιημένος δανεισμός με το Next Generation EU και δημοσιονομική χαλάρωση με την άρση των περιορισμών του Δημοσιονομικού Συμφώνου.

Αξίζει να διερωτηθεί κανείς τι θάλεγε, τώρα, ο Fitoussi με τις προσπάθειες Ευρωαντιμετώπισης της νέας πληθωριστικής κρίσης και των ενεργειακών αδιεξόδων. Λέτε να επανακάμψουν λέξεις όπως συλλογικότητα ή/και κοινωνική αλληλεγγύη;…