Καταλύτης η μεταρρύθμιση του ΕΝΦΙΑ

Posted by economia 08/02/2019 0 Comment(s) Οικονομική Επιθεώρηση,

Oικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2019, τ. 978

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ του Γιώργου Πρεβελάκη

 

 

Ο ΕΝΦΙΑ, ιδιαίτερα με τη διπλή του μορφή (πρόσθετος "συμπληρωματικός φόρος"), υπήρξε μια ιδιαίτερα ατυχής νομοθετική πρωτοβουλία, καθώς συνέβαλε αποφασιστικά σε σειρά από πολιτικά και οικονομικά προβλήματα, το σημαντικότερο ίσως από τα οποία είναι τα κόκκινα δάνεια και η σημερινή κατάσταση των τραπεζών. Ενδέχεται όμως να αποδειχθεί και πάλι ότι "ουδέν κακόν αμιγές καλού".

 

Η προοπτική να μετατεθεί η ευθύνη για τον καθορισμό της φορολογίας της ακίνητης περιουσίας από το κράτος στην τοπική αυτοδιοίκηση και να της παρασχεθούν οι πόροι οι οποίοι θα προκύπτουν από αυτήν μπορεί να αποδειχθεί ιστορικής σημασίας. Για πρώτη φορά από την ίδρυση του ελληνικού κράτους θα έχει ληφθεί ένα μέτρο για την ουσιαστική πολιτική αυτονόμηση της τοπικής κλίμακας.

 

Η διάσταση αυτή δεν γίνεται κατανοητή χωρίς ιστορική προσέγγιση. Ο ελληνικός πολιτικός πολιτισμός, από την αρχαιότητα ως σήμερα, εδράζεται στην τοπική εμπειρία. Από τις αρχαίες πόλεις ως τον κοινοτισμό στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Έλληνες ασκούσαν αποτελεσματική πολιτική και διοίκηση μέσα στα απτά και ανθρώπινα πλαίσια του τόπου,της πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνίας. Οι τόποι ανοίγονταν κατόπιν στην οικουμένη, δημιουργώντας άλλες πόλεις ή παροικίες, συγκροτώντας διασπορικά δίκτυα. Αντιθέτως, η εθνική κλίμακα είναι δημιούργημα των συνθηκών της δυτικοευρωπαϊκής εμπειρίας. Αρκεί να αναλογιστούμε τις διαφορές στον γεωγραφικό χώρο: ο ελληνισμός ανδρώθηκε στο αρχιπέλαγος διασπασμένων ενοτήτων (νησιά ή απομονωμένες μεταξύ τους πεδιάδες), οι οποίες επικοινωνούσαν μέσω θαλάσσης, η Δύση ανέπτυξε τους πολιτικούς της θεσμούς στη μεγάλη ευρωπαϊκή πεδιάδα, η οποία απλώνεται χωρίς διακοπή από τη Γαλλία ως τα Ουράλια και πέραν αυτών. Είναι λοιπόν φυσικό ο ελληνισμός να εντάσσεται δύσκολα σε μια κλίμακα για την οποία δεν τον προετοιμάζει η ιστορική του εμπειρία. Αντιθέτως, όποτε έχει τη δυνατότητα, αποκαθιστά την τοπική κλίμακα, η οποία του είναι οικεία. Το διαπιστώνουμε στη διασπορά, όπου οι Έλληνες οργανώνονται σύμφωνα με την τοπική τους καταγωγή.

 

Η τοπική οργάνωση καταπολεμήθηκε βίαια από τη βαυαροκρατία, η οποία εισήγαγε το αθηνοκεντρικό συγκεντρωτικό σύστημα. Ο συγκεντρωτισμός δεν έπαυσε να ενισχύεται έκτοτε, με διάφορα προσχήματα, από τα καθεστώτα τα οποία διαδέχθηκαν το ένα το άλλο. Οι βαλκανικές συγκρούσεις, οι πόλεμοι, ο εμφύλιος και η κομμουνιστική απειλή χρησιμοποιήθηκαν για να αυξηθεί η συγκέντρωση εξουσίας στο κέντρο. Από ένα σημείο και ύστερα, τα ισχυρά διαπλεκόμενα οικονομικά και πολιτικά δίκτυα λειτούργησαν επίσης προς την ίδια κατεύθυνση. Έτσι, έφθασε η Ελλάδα στον σημερινό υπερσυγκεντρωτισμό, ο οποίος είναι η κύρια πηγή των περισσότερων από τα δεινά της. Οι όποιες αποκεντρωτικές προσπάθειες, ενδογενείς ή επιβαλλόμενες από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ακυρώθηκαν μέσα από τη διείσδυση των συγκεντρωτικών δομών στους νέους θεσμούς οι οποίοι δημιουργήθηκαν. Όταν οι τοπικοί και περιφερειακοί άρχοντες καθορίζονται από τους συγκεντρωτικούς κομματικούς μηχανισμούς αντί να αναδεικνύονται από τις τοπικές κοινωνίες, όταν οι επικεφαλής των αποκεντρωμένων φορέων περνούν τον περισσότερο χρόνο τους στις κρατικές υπηρεσίες στην Αθήνα, όπου λαμβάνονται όλες οι αποφάσεις, για τι αποκέντρωση μπορεί να γίνει λόγος;

 

Καθώς όλα περνούν και ελέγχονται από το κέντρο, όλες οι δυνάμεις στρέφονται και προσανατολίζονται προς αυτό. Ο κρατισμός, το πελατειακό σύστημα, η κομματοκρατία είναι συνέπειες του συγκεντρωτισμού. Το κέντρο απλώνει παντού τα πλοκάμια του, ασκώντας αποπνικτικό έλεγχο και νεκρώνοντας κάθε δημιουργική πρωτοβουλία, ιδιωτική ή δημόσια. Οι ξένες δυνάμεις γνωρίζουν ότι προκειμένου να χρησιμοποιήσουν προς ίδιον όφελος τις οικονομικές και στρατηγικές δυνατότητες της χώρας αρκεί να ασκήσουν πιέσεις ή να συναλλαγούν με έναν και μόνο παράγοντα: το κέντρο. Είναι πολύ ευκολότερο απ’ ό,τι αν έπρεπε να επιδιώξουν συμβιβασμούς και συγκλίσεις πολλών παραγόντων. Ο συγκεντρωτισμός διευκολύνει επομένως την εξάρτηση, ωθεί προς τη διαπλοκή, καλλιεργεί την προσοδοθηρία. Στη διάβρωση των οικονομικών και των πολιτικών θεσμών προστίθενται τα χωροταξικά προβλήματα: ο αθηναϊκός γιγαντισμός και η αποδυνάμωση της περιφέρειας. Τέλος, ο αθηνοκεντρισμός δημιουργεί εντάσεις ανάμεσα στον βορρά και τον νότο της χώρας, οι οποίες ενδέχεται να δημιουργήσουν σοβαρά προβλήματα υπό συνθήκες γεωπολιτικής αστάθειας.

 

Δεν είναι μόνον η τεράστια ζημιά από τον συγκεντρωτισμό η οποία επιβάλλει την ουσιαστική αποκέντρωση. Η νέα εποχή της παγκοσμιοποίησης και των νέων τεχνολογιών ευνοεί και απελευθερώνει την τοπική κλίμακα (glocal=global+local), η οποία καθίσταται ταυτοχρόνως το ασφαλέστερο καταφύγιο της δημοκρατίας. Με την τεράστια αύξηση των δεδομένων (big data) και των υπολογιστικών δυνατοτήτων, μόνο η πρόσωπο με πρόσωπο πολιτική επικοινωνία θα μπορεί να αντισταθεί στις χειραγωγήσεις από τον κυβερνοχώρο.

 

Η πλέον σημαντική εθνική μεταρρύθμιση είναι η αποκέντρωση σε τοπική κλίμακα. Οι δυνάμεις που την αντιμάχονται, κατά μέτωπον ή υπογείως, είναι πολλές και ισχυρές. Απαιτείται κάποια μεταρρύθμιση η οποία να ανοίξει ένα ρήγμα στο τείχος της αντίδρασης. Η μεταρρύθμιση του ΕΝΦΙΑ φαίνεται να ανταποκρίνεται σε αυτές τις προϋποθέσεις.

 

Ο ΕΝΦΙΑ άνοιξε έναν σημαντικό δρόμο καθώς κατέστησε αποδεκτή την ιδέα ότι η ακίνητη περιουσία οφείλει κάποιο φόρο κατοχής. Χωρίς τις έκτακτες συνθήκες που τον επέβαλαν είναι αμφίβολο αν οι Έλληνες θα δέχονταν έναν τέτοιο φόρο, ακόμη και αν εμφανιζόταν ως ανταποδοτικός. Τώρα όμως υφίσταται. Μένει μόνο το επόμενο βήμα: ο φόρος αυτός, περνώντας στην τοπική αυτοδιοίκηση, να καταστεί καταλύτης αυτόνομων τοπικών πολιτικών διεργασιών.

 

Γι’ αυτούς τους λόγους οι αντιρρήσεις που προβάλλονται στη μεταρρύθμιση, πολλές από τις οποίες είναι εύλογες, χάνουν το δάσος παρατηρώντας το δένδρο. Η υπόθεση της αποκέντρωσης είναι ασύγκριτα σημαντικότερη από τις διαχειριστικές δυσλειτουργίες ή τις κάποιες ανισότητες που μπορεί να προκύψουν. Εξάλλου, το σημερινό σύστημα χρηματοδότησης της τοπικής αυτοδιοίκησης, το οποίο ενισχύει τον συγκεντρωτισμό, παρουσιάζει και αυτό τεχνικές δυσλειτουργίες και χαρακτηρίζεται από σημαντικές πολιτικές παραμορφώσεις.

 

 

 

 

 

 

 

Ο Γιώργος Πρεβελάκης κατέχει την Έδρα Εφαρμοσμένης Γεωπολιτικής στο Collège d’études mondiales του Fondation de la maison des sciences sociales και είναι ομότιμος καθηγητής στη Σορβόννη

Leave a Comment