Το τέλος μίας σχέσης

Posted by economia 11/12/2019 0 Comment(s) Οικονομική Επιθεώρηση,

Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2019, τ. 989

του Χάρη Σαββίδη

 

Brexit: Είναι τρελοί αυτοί οι Βρετανοί;

 

Ένα οδοιπορικό στο Λονδίνο, παραμονές των κρίσιμων εκλογών

 

Ήταν προδιαγεγραμμένο το διαζύγιο Βρετανίας-ΕΕ; Γιατί μέρος του Citi στηρίζει το Brexit, αφού αποδεδειγμένα θα βλάψει την οικονομία; Πώς γίνεται όλοι να βρίζουν τον Τζόνσον κι αυτός να θριαμβεύει; Ποιος ο ρόλος του… αμερικανικού παράγοντα; Ποιες οι συνέπειες για τη Βρετανία και ποιες για την ΕΕ;

 

Έχοντας αυτά τα ερωτήματα κατά νου έφτασα, αρχές Νοέμβρη, στο Λονδίνο για μια σειρά συζητήσεων με δημοσιογράφους, ακαδημαϊκούς, στελέχη του Citi κ.ά. Ξεκίνησα από μια φίλη από τα χρόνια του πανεπιστημίου, που ζει στο Λονδίνο από το 2015 και εργάζεται σε τράπεζα: «Η κατάσταση με τις δημόσιες υπηρεσίες πάει από το κακό στο χειρότερο. Η εγκληματικότητα αυξάνεται – την προηγούμενη εβδομάδα, στο εμπορικό κέντρο της γειτονιάς, είχαμε δύο μαχαιρώματα από 16χρονα, που με αυτό τον τρόπο περνούσαν δοκιμασία για να μπουν σε συμμορία. Στο δημοτικό οι δάσκαλοι των παιδιών τούς δίνουν παραδείγματα με χονδροειδή λάθη. Στα νοσοκομεία πρέπει να περιμένεις σχεδόν πάντα 4 ώρες για να λάβεις υπηρεσίες χαμηλότατου επιπέδου».

 

Φταίνε οι Βρυξέλλες

Η πλέον πολυσυζητημένη διαφήμιση την περίοδο πριν από το δημοψήφισμα υπήρξε αυτή στο λεωφορείο με το οποίο ο Μπόρις Τζόνσον ταξίδευε ανά τη χώρα: «Στέλνουμε 350 εκατ. λίρες στην ΕΕ. Καλύτερα ας χρηματοδοτήσουμε το ΕΣΥ». Η οργή των πολιτών για την υποχρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών, ήδη από τα χρόνια της Θάτσερ και του Μπλερ, κατευθύνθηκε προς τις Βρυξέλλες.

«Πρωτίστως, ο κόσμος στον Βορρά ένιωθε παρατημένος», εξηγεί η Χίλαρι Γουεϊνράιτ, κοινωνιολόγος και διευθύντρια του αριστερού περιοδικού Red Pepper, που το 2015 στήριξε την υποψηφιότητα Κόρμπιν για την ηγεσία των Εργατικών. «Η μορφή του δημοψηφίσματος ήταν τέτοια ώστε έδωσε σε όλους μια ευκαιρία να κλωτσήσουν το κατεστημένο». Και στον Νότο; «Εκεί ήταν κυρίως οι δεξιοί υποστηρικτές του Brexit, που έχουν αναπτύξει μια εχθρότητα σε κάθε μορφής παρεμβατισμού και κρατικών ρυθμίσεων – αυτοί δεν ήθελαν τη γραφειοκρατία των Βρυξελλών».

 

Φταίνε οι μετανάστες

Ο Κέβιν Φέδερστοουν, καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο London School of Economics, προσθέτει μια διαφορετική παράμετρο: «Μετά το δημοψήφισμα του 2016 έγιναν πολλές έρευνες ανοικτού ερωτηματολογίου σε ψηφοφόρους υπέρ του Brexit. Στις απαντήσεις εμφανιζόταν με μεγάλη συχνότητα μία λέξη: μετανάστευση». Μα είναι δυνατόν να ενοχλούν οι μετανάστες τους πολίτες στην κατεξοχήν πολυεθνική ευρωπαϊκή μητρόπολη; «Στο Λονδίνο όχι – άλλωστε εδώ το Brexit ηττήθηκε εμφατικά στο δημοψήφισμα. Βορειότερα, όμως, κυριαρχούν πολύ διαφορετικές συμπεριφορές», εξηγεί ο καθηγητής του LSE. «Σε μικρές πόλεις και ημιαστικές κοινότητες, που παραδοσιακά ήταν εξαιρετικά ομοιογενείς, μετά το 2004 άρχισαν να εμφανίζονται μετανάστες από την κεντρική και ανατολική Ευρώπη, που συχνά έρχονταν για εποχιακές, αγροτικές δουλειές. Άνθρωποι που σπάνια έβλεπαν μη Βρετανούς νόμισαν ότι γέμισαν από μετανάστες».

Μετανάστες, όμως, υπήρχαν επί δεκαετίες, από τις πρώην αποικίες. «Αυτοί θεωρούνται κάτι διαφορετικό – το εντυπωσιακό είναι ότι συχνά και οι ίδιοι οι μετανάστες, πρώτης ή δεύτερης γενιάς, δυσανασχετούν», συνεχίζει ο Φέδερστοουν. «Άνθρωποι από την Ινδία, το Πακιστάν ή το Μπαγκλαντές λένε δεν πρέπει να έχουμε Βούλγαρους, Ρουμάνους ή Πολωνούς, καθώς δεν είναι σαν κι εμάς. Άλλωστε, γι’ αυτούς η Ευρώπη δεν είναι παρά ο χώρος ανάμεσα σε αυτούς και τον τόπο τους. Η αφήγηση ότι πρέπει να χτίσουμε την ενωμένη Ευρώπη δεν έχει ιδιαίτερο νόημα γι’ αυτούς».

Οι Συντηρητικοί, όμως, πώς μετατοπίστηκαν από το κόμμα που έβαλε τη Βρετανία στην ΕΟΚ σε ευρωσκεπτιστικές; «Πάντα είχαμε δύο βασικές ανησυχίες: την πρόσβαση σε αγορές και τη διατήρηση της ανεξαρτησίας», υποστηρίζει ο καθηγητής. «Τα χρόνια της ΕΟΚ μπορούσαν να δίνουν προτεραιότητα στο εμπόριο και η ανεξαρτησία δεν έδειχνε να απειλείται. Μετά το Μάαστριχτ η ΕΕ φάνηκε να έχει ευρύτερους στόχους και σταδιακά όλο και περισσότεροι στο Συντηρητικό Κόμμα άρχισαν να δίνουν προτεραιότητα στο θέμα της ανεξαρτησίας».

 

Ενωμένοι κατά της απειλής

Κάπως έτσι η ατζέντα έχει πλέον αλλάξει και στη θέση της οικονομίας βρίσκεται η έννοια της «ταυτότητας» του βρετανικού χαρακτήρα, που απειλείται. Χαρακτηριστικό είναι ότι, σύμφωνα με τις έρευνες κοινής γνώμης, οι 3 στους 4 που ψήφισαν Brexit το 2016 δηλώνουν ότι θα ξαναψήφιζαν ακόμα κι αν γνώριζαν ότι η απόφασή τους λειτουργεί αρνητικά για την οικονομική τους κατάσταση.

Η ανησυχία για τη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας έχει κυριαρχήσει, προσλαμβάνοντας διαταξικά χαρακτηριστικά: «Σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο ο βασικός δείκτης που μπορούσε να προβλέψει την εκλογική συμπεριφορά των ανθρώπων ήταν το σχετικό τους εισόδημα, δηλαδή η κοινωνική τους τάξη», επισημαίνει ο Φέδερστοουν. «Αυτό άρχισε να αλλάζει μετά τη δεκαετία του ‘70 και μετά το Brexit δεν έχει κανένα νόημα. Πλέον οι βασικές διαχωριστικές γραμμές αφορούν την ηλικία, την περιοχή, τη διάκριση πόλης-υπαίθρου και το επίπεδο μόρφωσης».

Χαρακτηριστικό είναι ότι στο ταξί, πηγαίνοντας στη συνάντηση με τον καθηγητή του LSE, ο οδηγός μού έλεγε: «Μην ακούς τι λένε οι τραπεζίτες για το οικονομικό χάος που θα φέρει το Brexit. Ακόμα κι αν στην αρχή αυτό υπάρξει, τελικά θα τα καταφέρουμε. Εδώ τα βγάλαμε πέρα με τον Χίτλερ…» Λίγη ώρα αργότερα, ο Φέδερστοουν μου διηγήθηκε την εμπειρία του σε ένα γεύμα με κορυφαία στελέχη του City. Ο οικοδεσπότης, δισεκατομμυριούχος με hedge fund, είχε ακριβώς την ίδια αφοπλιστική απάντηση για τα πιθανά δεινά που θα φέρει το Brexit: «Εδώ αντέξαμε επί Χίτλερ!»

 

Η απειλή για το City

Μήπως, όμως, είναι υπερβολικοί οι φόβοι για τις οικονομικές συνέπειες του Brexit; Γεγονός είναι ότι οι προβλέψεις της Τράπεζας της Αγγλίας πριν από το δημοψήφισμα, για επιβράδυνση της ανάπτυξης, έχουν αποδειχθεί ακριβείς την τριετία που μεσολάβησε. Πλην όμως, την ίδια περίοδο, ούτε οι άλλες ευρωπαϊκές οικονομίες τα κατάφεραν καλύτερα. Άρα, ίσως τελικά δεν φταίει το Brexit. Απευθύνθηκα σε στελέχη του City αναζητώντας απαντήσεις. Έλαβα αρκετές, αλλά δυστυχώς όλες υπό την προϋπόθεση της ανωνυμίας, καθώς τόσο τα μεγάλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα όσο και τα διαφόρων ειδών επενδυτικά fund υιοθετούν εξαιρετικά αυστηρή πολιτική ως προς τη δημοσιότητα.

«Αν το διαζύγιο δεν είναι συναινετικό, θα πρέπει απότομα να αναπροσδιορίσουμε τις αλυσίδες τροφοδοσίας της αγοράς», προειδοποιεί ο Κ.Μ., απόφοιτος του Cambridge, με πλούσιο βιογραφικό στο City και θητεία στην Goldman Sachs. «Ειδικά για το City οι επιπτώσεις διαφέρουν, ανάλογα με τον κλάδο για τον οποίο μιλάμε. Οι συναλλαγές σταθερού εισοδήματος έχουν παραμείνει εδώ, σε αντίθεση με τη διαχείριση χαρτοφυλακίων μετοχών. Επιπλέον, αρκετές μεγάλες τράπεζες έχουν μεταφέρει δραστηριότητες σε θυγατρικές με έδρα στην ΕΕ, για να συνεχίσουν να έχουν πελάτες τις μεγάλες επιχειρήσεις της ΕΕ».

«Εργαζόμαστε από το καλοκαίρι του 2016 για να μεταφέρουμε στη θυγατρική μας στο Δουβλίνο τα χαρτοφυλάκια πελατών από την ΕΕ», εξηγεί ο Τζ.Κ., επικεφαλής του τμήματος διαχείρισης κινδύνου μίας από τις μεγάλες βρετανικές τράπεζες. «Καθώς χρειάστηκε να αφιερώσουμε σημαντικά ποσά και χιλιάδες εργατοώρες, αρχικά την τράπεζα δεν τη συνέφερε το Brexit. Πλέον, όμως, οι απαραίτητες εργασίες έχουν ολοκληρωθεί κι εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι να τελειώνουμε με την αβεβαιότητα».

Όσο για τις μεσοπρόθεσμες συνέπειες, το μεγαλύτερο πρόβλημα κατά τον Κ.Μ. είναι «η φυγή του ταλέντου: κάποιοι πάνε στη Γενεύη, άλλοι στη Φρανκφούρτη και άλλοι στη Σιγκαπούρη. Όλοι αυτοί αποτελούσαν τον πλούτο του City, που πλέον κινδυνεύει να μείνει γυμνό. Σε μια περίοδο όπου οι μεγάλοι επενδυτές αναζητούν ασφαλείς τοποθετήσεις στα κρυπτονομίσματα, ψάχνονται για να φύγουν εκείνοι που έχουν την τεχνογνωσία να τα διαχειριστούν και να τα αναπτύξουν». «Αυτό δεν είναι ακριβώς πρόβλημα για τους υποστηρικτές του Brexit», απαντά ο Φέδερστοουν. «Πείτε στον ψηφοφόρο του Νιούκαστλ ότι το Brexit είναι κακό για το City και θα αναρωτηθεί: “και γιατί αυτό είναι πρόβλημα;” Μετά την κρίση του 2008 οι τράπεζες δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς…»

 

Τα funds του Brexit

Υπάρχει, όμως, κι ένα ισχυρό κομμάτι στο City που βλέπει εξαιρετικά θετικά το Brexit: «Προσωπικά το Brexit με ανησυχεί έντονα και σκέφτομαι να μετακινηθούμε με την οικογένεια προς την αραβική χερσόνησο ή κάπου αλλού στην Ασία», λέει ο Α.Κ., επί 20 χρόνια διαχειριστής επενδυτικών κεφαλαίων στο Λονδίνο. «Για τη δουλειά μου, όμως, το Brexit είναι καταπληκτική προοπτική. Ήδη μεγάλο μέρος των κεφαλαίων που διαχειριζόμαστε προέρχεται από τη Ρωσία και τον αραβικό κόσμο. Για πολλούς από αυτούς τους επενδυτές οι κανονισμοί της ΕΕ στα χρηματοοικονομικά αποτελούν εμπόδιο. Αν καταργήσουμε τους περιορισμούς, θα προσελκύσουμε περισσότερα κεφάλαια. Μπορεί ο αγγλικός καιρός να συνεχίζει να μην δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό “παράδεισος”, αλλά στα τραπεζικά και φορολογικά δεν θα απέχουμε και πολύ».

 

Με θετικό μάτι βλέπουν την προοπτική χαλάρωσης του ρυθμιστικού πλαισίου και σημαντικοί παράγοντες στον χώρο της ναυτιλίας. Ακριβώς όπως το χρήμα, έτσι και τα καράβια έχουν εξαιρετικά υψηλή… κινητικότητα και μπορούν να επιλέγουν τη σημαία με το χαμηλότερο κόστος αλλά και τους λιγότερους περιορισμούς. Εάν αυτό καταφέρει να το προσφέρει ένα ισχυρό διεθνές κέντρο, όπως το Λονδίνο, τόσο το καλύτερο!

Εκείνο, όμως, που πρωτίστως απασχολεί τόσο τους διαχειριστές επενδυτικών κεφαλαίων του City όσο και την εφοπλιστική κοινότητα είναι το ενδεχόμενο εκλογικής νίκης του Τζέρεμι Κόρμπιν. «Θα είναι χειρότερα από τις μέρες του Χάουαρντ Γουίλσον», δηλώνει έντρομος έμπειρος εφοπλιστής που έζησε στο Λονδίνο τη δεκαετία του ‘70. «Θα γίνει πραγματικότητα ο χειρότερος εφιάλτης μου», παραδέχεται ο Α.Κ. και απαριθμεί τις φορολογικές επιβαρύνσεις που “υπόσχονται” να επιβάλουν στους πλουσίους οι Εργατικοί, εφόσον εκλεγούν.

 

Το σχέδιο των Εργατικών

«Όσοι πιστεύουν ότι οι εκλογές θα έχουν ως μοναδικό θέμα το Brexit κάνουν λάθος», υποστηρίζει η Γουεϊνράιτ. «Τα ακραία επίπεδα ανισοτήτων, φτώχιας και ανασφάλειας επιβάλλουν την παρουσία τέτοιων θεμάτων στην προεκλογική αντιπαράθεση». Πρόσφατα οι Financial Times ανέφεραν ότι δεν πρέπει να υποτιμάται ο Κόρμπιν, καθώς οι πολίτες βιώνουν στην καθημερινότητά τους τις ανισότητες. «Οι άνθρωποι βιώνουν τη λιτότητα και ελάχιστα πείθουν οι υποσχέσεις για αλλαγή πορείας από έναν τόσο αναξιόπιστο πολιτικό όπως ο Μπόρις Τζόνσον».

Ως αποτέλεσμα, το Εργατικό Κόμμα προτιμά να προτάσσει αυτά και τις πολιτικές αντιμετώπισής τους. Ακόμα κι έτσι, όμως, η δημόσια αντιπαράθεση εστιάζει στους φόρους που θα επιβάλει μια ενδεχόμενη κυβέρνηση Κόρμπιν και όχι στον τρόπο με τον οποίο θα διαθέσει τα έσοδα. Οι Εργατικοί προσπαθούν, επίσης, να ενεργοποιήσουν τα φιλελεύθερα αντανακλαστικά των ψηφοφόρων: Προεκλογική τους διαφήμιση εμφανίζει έναν πολιτικό να απαντά σε πολίτες που διαμαρτύρονται για την κατάσταση του συστήματος παιδείας, υγείας και τα ακριβά ενοίκια, υποστηρίζοντας ότι για όλα φταίει ο… Άλι, ένας μετανάστης. «Όταν οι πολιτικοί κατηγορούν τους μετανάστες, ξέρετε ότι έχουν ξεμείνει από επιχειρήματα», καταλήγει η διαφήμιση.

Όντως, τα αυξανόμενα κρούσματα ρατσιστικών συμπεριφορών προβληματίζουν ψηφοφόρους πέραν των Εργατικών. Υποστηρικτής των Φιλελευθέρων με μεσογειακή καταγωγή και σύζυγο από την Ινδία μού διηγήθηκε περιστατικό φραστικής επίθεσης κατά της οικιακής βοηθού του από το Μπαγκλαντές. «Αυτά δεν συνέβαιναν εδώ και δεκαετίες στο Λονδίνο», υποστηρίζει.

 

 

 

Το εκλογικό σύστημα

Για να μην θριαμβεύσει ο Μπόρις Τζόνσον θα χρειαστεί να μετακινηθούν ψηφοφόροι των Φιλελευθέρων στους Εργατικούς και αντιστρόφως, δεδομένου του πλειοψηφικού εκλογικού συστήματος: Η χώρα είναι διαιρεμένη σε 650 μονοεδρικές περιφέρειες και βουλευτής εκλέγεται όποιος λάβει τις περισσότερες ψήφους.

Για τους ψηφοφόρους που πρωτίστως επιθυμούν να υλοποιηθεί το Brexit υπάρχει μόνο μία επιλογή: ο Μπόρις Τζόνσον (το UKIP δεν κατεβάζει υποψηφίους στις περισσότερες περιφέρειες). Αντιθέτως, όσοι επιθυμούν την παραμονή έχουν να διαλέξουν ανάμεσα σε Εργατικούς και Φιλελευθέρους. Έτσι, ακόμα και σε περιφέρειες που μόνο το 40% επιθυμεί Brexit, ο υποψήφιος των Συντηρητικών θα κυριαρχήσει εάν το υπόλοιπο 60% μοιραστεί περίπου στη μέση.

Εξαίρεση αποτελούν η Σκωτία και η Β. Ιρλανδία, όπου πιθανότατα θα επικρατήσουν τα τοπικά κόμματα. Διαφορετικό θα είναι επίσης το αποτέλεσμα στην περίπτωση που τελικά οι ψηφοφόροι επιλέξουν με άλλα κριτήρια ή την τελευταία στιγμή επικρατήσει ο κομματικός πατριωτισμός στους Εργατικούς υποστηρικτές του Brexit ή Συντηρητικοί υποστηρικτές της παραμονής προτιμήσουν τους Φιλελευθέρους.

 

 

 

 

Κρίση θεσμών

Εάν όμως επαληθευτούν οι δημοσκοπήσεις και ο Μπόρις Τζόνσον θριαμβεύσει, εξασφαλίζοντας μια άνετη πλειοψηφία και μια πιστή σε αυτόν κοινοβουλευτική ομάδα, τότε ενδέχεται να υπάρξουν σημαντικές αλλαγές στο βρετανικό πολιτικό σκηνικό. Οι πληγές της προηγούμενης περιόδου στους παραδοσιακούς θεσμούς είναι βαθιές.

Σε μια χώρα χωρίς γραπτό Σύνταγμα αλλά με τους παλαιότερους θεσμούς αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, θα είναι δύσκολο να ξεπεραστεί η καχυποψία απέναντι στη δικαστική εξουσία (που εμπόδισε τον Τζόνσον να παρακάμψει τη Βουλή), το κοινοβούλιο (που οι εφημερίδες παρουσίασαν ως «εχθρό του λαού») ή ακόμα και τον πολιτειακό άρχοντα (για πρώτη φορά η Βασίλισσα κινδύνεψε να εμπλακεί στην πολιτική αντιπαράθεση).

Σε αυτό το περιβάλλον, ένας ηγέτης με νωπή και ισχυρή λαϊκή εντολή μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά επικίνδυνος. «Επειδή ακριβώς οι θεσμικές ισορροπίες του βρετανικού συστήματος είναι σε μεγάλο βαθμό άρρητες, είναι ασθενή τα θεσμικά εχέγγυα απέναντι σε έναν λαϊκιστή ή ακραίο πρωθυπουργό», προειδοποιεί ο Φέδερστοουν.

Σκεπτόμενος αυτά στο αεροπλάνο της επιστροφής, θυμήθηκα τη συζήτηση λίγο πριν φύγω από την Αθήνα με τον επίκουρο καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης στο Πάντειο, Λουδοβίκο Κωτσονόπουλο: «Ο Τζόνσον επιλέγει μια ακραία στρατηγική ρήξης με όσους διαφωνεί. Οι θεσμοί υπάρχουν για να επιτυγχάνονται συμβιβασμοί. Αυτός, όμως, προτιμά να τους παρακάμπτει: Δεν μου αρέσει η ΕΕ και γι’ αυτό αποχωρώ. Δεν μου αρέσει το κοινοβούλιο και γι’ αυτό το κλείνω ή το διαλύω και πάω σε εκλογές. Όταν όμως εγκαταλείπεται η αναζήτηση συναινέσεων, μοιραία οδηγούμαστε στη μετωπική σύγκρουση».

Το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης ξεκίνησε ακριβώς για να δημιουργηθούν θεσμικές οδοί διευθέτησης των αντιθέσεων, για να αποφευχθούν νέοι πόλεμοι. Τώρα η Βρετανία επιλέγει άλλο δρόμο και δεν είναι καθόλου απίθανο να τα καταφέρει. Μπορεί να υπάρξουν σοβαρές οικονομικές δυσχέρειες, αλλά πρόκειται για μια μεγάλη και ισχυρή χώρα. Ο λαός είναι πιθανό να πεισμώσει στην υλοποίηση ενός εθνικού στόχου, πιστεύοντας έναν ηγέτη που θα χρεώνει τις αντιξοότητες στους άλλους. Εάν ύστερα από μερικά χρόνια φανεί ότι τα κατάφερε, τότε γιατί να μην ακολουθήσουν το παράδειγμα και άλλοι λαοί; Με την άνοδο του AfD στη Γερμανία, πόσο απίθανο είναι σύντομα να μιλάμε για το Dexit; Κάτω, από το παράθυρο του αεροπλάνου, τα σύννεφα πάνω από την Ευρώπη μού φαίνονταν όλο και πιο πυκνά.

Leave a Comment