Η κοινωνία και η γενετική στα χρόνια των νέων ιών

Posted by economia 10/04/2020 0 Comment(s) Οικονομική Επιθεώρηση,

Οικονομική Επιθεώρηση, Aπρίλιος 2020, τ. 993

Συνέντευξη στον Κώστα Δ. Μπλιάτκα

 

 

 

 

Μιλά ο Κωνσταντίνος Τριανταφυλλίδης, ομότιμος καθηγητής Γενετικής και Γενετικής του Ανθρώπου του ΑΠΘ

 

 

 

 

 

 

 

Γιατί τα παιδιά παρουσιάζουν σχετικά ήπια συμπτώματα από μόλυνση με τον κορονοϊό SARS-CoV-2, ενώ με τους ηλικιωμένους συμβαίνει το αντίθετο; Τι ρίσκα παίρνουμε ταξιδεύοντας με αεροπλάνο ή παίρνοντας τρένο, λεωφορείο ή μετρό; Στην ουσία, θα επιβεβαιωθεί ακόμα μία φορά ο Δαρβίνος και θα επικρατήσει όχι ο δυνατότερος, ούτε ο εξυπνότερος, αλλά εκείνος που θα προσαρμοστεί αποτελεσματικότερα; Τι έχουμε κερδίσει μέχρι τώρα μέσω των ερευνητικών προσπαθειών στην αέναη μάχη κατά των ιών;

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ερευνητικές ομάδες σε όλο τον κόσμο κατάφεραν να απομονώσουν και να διαβάσουν τον γενετικό κώδικα στελεχών του κορονοϊού SARS-CoV-2, που έχει προκαλέσει την πανδημία. Πρόκειται για το πρώτο αλλά σημαντικό βήμα στην προσπάθεια κατανόησης των μηχανισμών του και της ανάπτυξης αποτελεσματικών θεραπειών και εμβολίων εναντίον του;

 

Διαπιστώθηκε, μέσα σε έναν μήνα από την εμφάνισή του, ότι το γενετικό υλικό του κορονοϊού είναι το RNA και αποτελείται από περίπου 30.000 νουκλεοτίδια. Είναι σημαντικό βήμα, γιατί η πληροφορία αυτή επέτρεψε: (α) να αναπτυχθεί γρήγορο τεστ διάγνωσής του, διάρκειας μόνο 45 λεπτών· (β) να εντοπιστούν δύο στελέχη του κορονοϊού, από τα οποία το ένα είναι πιο επιθετικό από το άλλο, πράγμα που υποδηλώνει ότι ο ιός έχει μεταλλαχθεί τουλάχιστον μία φορά. Ο άνθρωπος είναι δυνατόν να μολυνθεί και από τα δύο στελέχη. Το επιθετικό στέλεχος βρέθηκε να επικρατεί στο ξέσπασμα της επιδημίας στη Γιουχάν, αλλά στις αρχές Ιανουαρίου άρχισε να χάνει έδαφος και να γίνεται συχνότερο το ηπιότερο στέλεχος. Αυτό είναι καλό και κακό: καλό γιατί τα κλινικά συμπτώματα είναι ήπια και κακό γιατί άτομα-φορείς μεταδίδουν τον ιό χωρίς να το γνωρίζουν. Υπολογίζεται ότι περισσότερο από το 10% των ανθρώπων μολύνονται από κάποιον που έχει τον ιό, αλλά δεν έχει ακόμα εκδηλώσει συμπτώματα.

 

Επίσης: (γ) Τα γενετικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι οι χώρες μολύνονται από πολλαπλές εισαγωγές του ιού· (δ) Αποκωδικοποιήθηκε η τριδιάστατη αρχιτεκτονική δομή της πρωτεΐνης που είναι υπεύθυνη για τον πολλαπλασιασμό του ιού. Η ανακάλυψη αυτή επιτρέπει την ανάπτυξη φαρμάκων που αναστέλλουν τον πολλαπλασιασμό του κορονοϊού· (ε) Θα δημιουργηθούν εμβόλια, που βρίσκονται στο στάδιο αξιολόγησής τους· (στ) Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η ΕΕ ανακοίνωσαν μεγαλεπήβολο πρόγραμμα κλινικών δοκιμών σε όλο τον κόσμο, που ονομάζεται «Αλληλεγγύη» (Solidarity), για να διαπιστωθεί ποιο από τα ακόλουθα 4 ελπιδοφόρα θεραπευτικά πρωτόκολλα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία της ιογενούς πνευμονίας COVID-19: (i) χρήση αντιιικής ένωσης ρεμδεσιβίρης, (ii) χρήση ανθελονοσιακών φαρμάκων (χλωροκίνης και υδροξυχλωροκίνης), (iii) χρήση συνδυασμού δύο φαρμάκων (λοπιναβίρης και ριτοναβίρης), που χρησιμοποιούνται κατά του ιού HIV, και (iv) ο ίδιος συνδυασμός συν ιντερφερόνη-βήτα. Μερικά από αυτά τα πειραματικά βρίσκονται σε πιλοτικό στάδιο αξιολόγησης και στην Ελλάδα· και (ζ) Ο νέος κορονοϊός έχει μικρότερη (~1%) θνησιμότητα (ή είναι λιγότερο θανατογόνος) σε σχέση με προηγούμενους κορονοϊούς, όπως ο SARS-1 (~10%) και ο MERS. Αλλά ο νέος ιός είναι πιο μολυσματογόνος, μια και εξαπλώνεται πιο εύκολα από άλλους ιούς, συμπεριλαμβανομένου του ιού που προκαλεί εποχική γρίπη.

 

 

 

Γιατί τα παιδιά παρουσιάζουν σχετικά ήπια συμπτώματα από μόλυνση με τον κορονοϊό SARS-CoV-2, ενώ με τους ηλικιωμένους συμβαίνει το αντίθετο;

 

Πειραματικά στοιχεία έδειξαν ότι τα μολυσμένα παιδιά έχουν υψηλές συγκεντρώσεις κορονοϊών, παρόλο που πολλά από αυτά δεν παρουσιάζουν σοβαρά κλινικά συμπτώματα. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρήθηκε και στα ποντίκια. Αν και ο ιός SARS-CoV-2 μπορεί να αναπαραχθεί αρκετά καλά, τα νεότερα ζώα είναι ανθεκτικά σε λοίμωξη από την άποψη της ασθένειας, κάτι που δεν συνέβαινε στα μεγαλύτερης ηλικίας ζώα.

 

Μια πιθανή βιολογική εξήγηση: Με την πάροδο της ηλικίας, το ανοσοποιητικό μας σύστημα υφίσταται γήρανση και χάνει την ικανότητά του να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά ή να ρυθμίζεται αποτελεσματικά. Στα νεαρά άτομα, τα Τ κύτταρα κυριαρχούν, οπότε απορρίπτουν καλύτερα τον ιό. Τα πειράματα στα ποντίκια έδειξαν ότι τα Τ κύτταρα, μαζί με τα CD4+, διεγείρουν τα Β-λεμφοκύτταρα να παράγουν αντισώματα κατά των παθογόνων, στον έλεγχο της μόλυνσης από τον SARS-CoV. Αντίθετα, η έμφυτη ανοσοαπόκριση γίνεται καθυστερημένα στους ηλικιωμένους, με δυσάρεστα αποτελέσματα στη ζωή τους.

 

 

 

Είναι αλήθεια πως κάθε φορά που ένας ιός μολύνει κάποιο άτομο προσπαθεί να δημιουργήσει αντίγραφα του εαυτού του στο σώμα, π.χ. στο αναπνευστικό σύστημα του ασθενούς;

 

Ο κορονοϊός δεν έχει οργανίδια για τον πολλαπλασιασμό του, αλλά ούτε και για τη βιοσύνθεση πρωτεϊνών, και ως εκ τούτου χρησιμοποιεί οργανίδια (τα ριβοσώματα) του ανθρώπινου κυττάρου. Με απλά λόγια, συμπεριφέρεται σαν σύγχρονος πειρατής ή κατοχική δύναμη· δηλαδή, από τη στιγμή που εισβάλλει, όλο το πλήρωμα του πλοίου (τα οργανίδια του κυττάρου) λειτουργούν για τον πολλαπλασιασμό του μέχρις εξαντλήσεως του κυττάρου/ανθρώπου.

 

 

 

Η δομή και οι αλλαγές του ιού δυσκολεύουν την οριστική παρασκευή εμβολίων;

 

Η δομή του ιού ήδη έχει μελετηθεί – και κυρίως η πρωτεϊνική σύνθεση των ακτίνων με τις οποίες εισέρχεται στα κύτταρά μας. Λόγω του γεγονότος ότι ο ιός μεταλλάσσεται και έχει πολλαπλά πρόσωπα, η ανάπτυξη εμβολίου φαινόταν δύσκολη. Η εμπειρία όμως από την παρασκευή εμβολίων εναντίον της γρίπης, που το γενετικό υλικό του ιού της είναι επίσης RNA, βοήθησε ήδη στην παρασκευή εμβολίων για τον κορονοϊό, που βρίσκονται σε αξιολόγηση. Το λυπηρό είναι ότι εταιρείες, αλλά και κράτη, βρίσκονται σε πόλεμο προκειμένου να καταχωρήσουν την πατέντα παραγωγής και εμπορίας του εμβολίου, αντί να συνεργαστούν μεταξύ τους. Ας ελπίσουμε ότι η μελλοντική συνεργασία θα επιτρέψει να έλθει το εμβόλιο στην κλινική πράξη σε 6 μήνες.

 

 

 

Τι ρίσκα παίρνουμε ταξιδεύοντας με αεροπλάνο ή παίρνοντας τρένο, λεωφορείο ή μετρό;

Διαπιστώθηκε ότι ο ιός ήταν ανιχνεύσιμος σε αερολύματα έως και τρεις ώρες, έως τέσσερις ώρες σε επιφάνειες χαλκού, έως 24 ώρες σε χαρτόνι και από δύο έως τρεις μέρες σε πλαστικό και ανοξείδωτο ατσάλι.

 

Σύμφωνα με τον λοιμωξιολόγο Σωτήρη Τσιόδρα, ο κύριος τρόπος μετάδοσης του ιού είναι μέσω αεροσταγονιδίων. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, πρέπει να υπάρχει αποφυγή στενής επαφής, εφόσον τον ιό μπορούν να τον μεταδώσουν ακόμη και ασυμπτωματικά άτομα. Στα μέσα μαζικής μεταφοράς ενδέχεται να μην υπάρχει απόσταση ασφάλειας 2 μέτρων ή να εισπνεύσουμε αεροσταγονίδια με φορτίο του ιού ή, τέλος, να ακουμπήσουμε με τα χέρια μας σταγονίδια που βρίσκονται σε διάφορες επιφάνειες.

 

 

 

Γιατί η κρίση με τον κορονοϊό είναι μια καλή ευκαιρία για να ωθήσουμε τη νεολαία σε διαδικτυακά μαθήματα εξ αποστάσεως;

 

Είναι σημαντικό ότι στο πλαίσιο προγραμμάτων σπουδών αρχίζει και στη χώρα μας να διενεργείται εκπαίδευση με μεθόδους και μέσα εξ αποστάσεως. Μάλιστα, η εκπαίδευση με αυτόν τον τρόπο κερδίζει ολοένα και περισσότερο έδαφος. Βασική όμως προϋπόθεση είναι όλοι (φοιτητές, μαθητές) να μπορούν να εξασφαλίσουν σύνδεση στο διαδίκτυο, μια και πολλά νοικοκυριά δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα (αγορά Η/Υ και κόστος παγίου). Επιπρόσθετα, υπάρχουν προβληματισμοί για το αν το υφιστάμενο δίκτυο θα μπορέσει να αντέξει αξιόπιστα την πολλαπλή χρήση τους και να μην έχουμε φαινόμενα του taxisnet.

 

 

 

Μήπως ο νέος κορονοϊός κατασκευάστηκε στο εργαστήριο;

 

 

Στο διαδίκτυο υπάρχουν αντικρουόμενες απόψεις για το θέμα: Κινέζοι και Ιρανός στρατηγός υποστηρίζουν ότι είναι δημιούργημα των Αμερικανών προκειμένου να καταστρέψουν το Ιράν και την Κίνα. Αντίθετα, Αμερικανοί υποστηρίζουν ότι δημιουργήθηκε σε υπάρχον Εργαστήριο Βιομηχανίας Βιολογικών Όπλων στη Γιουχάν και προτείνουν δύο εκδοχές. Στη μία, ο ιός σχεδιάστηκε στο εργαστήριο από τον άνθρωπο ως βιολογικό όπλο. Στην άλλη εκδοχή, το εργαστήριο απομόνωσε τον ιό από ζώα και τον μελετούσε, και στη συνέχεια αυτός «διέφυγε» ή «διέρρευσε» λόγω μη αυστηρών μέτρων ασφάλειας.

 

Αρχικά, θα πρέπει να τονιστεί ότι με την πρόοδο της γενετικής μπορεί να γίνει σύνθεση του γενετικού υλικού, του RNA, του κορονοϊού στο εργαστήριο. Ατύχημα σε εργοστάσιο παρασκευής βιολογικών όπλων (βακτηρίου άνθρακα) σημειώθηκε στη Σιβηρία πριν από μερικά χρόνια, με αποτέλεσμα τον θάνατο ανθρώπου και ζώων. Η αντιμετώπιση της επιδημίας άνθρακα έγινε με τη βοήθεια και Αμερικανών επιστημόνων.

 

Σε πολλά εργαστήρια οι επιστήμονες διερευνούν τη γενετική σύσταση ανθρώπινων πληθυσμών, αναλύοντας εκατοντάδες γονίδιά τους, προκειμένου να περιγραφούν οι γενετικές διαφορές ανάμεσα σε πληθυσμούς, αλλά και άτομα. Μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιευτεί εργασία που να δείχνει απόλυτη διάκριση των ανθρώπινων πληθυσμών με βάση τη γενετική τους σύσταση. Συμπερασματικά, τα αποτελέσματα της ανάλυσης του γενετικού υλικού δείχνουν ότι, παρόλο που ο καθένας μας έχει μοναδική γενετική σύσταση, δεν τακτοποιήθηκαν ακόμη απόλυτα χαρακτηριστικές γενετικές διαφορές που να διακρίνουν τη γενετική σύσταση ανθρώπινων πληθυσμιακών ομάδων. Αν λοιπόν χρησιμοποιηθούν γενετικές βόμβες, θα πρέπει ο επιτιθέμενος να γνωρίζει τη γενετική σύσταση των στρατιωτών του για να μην πληγούν και αυτοί. Από τα αποτελέσματα προκύπτει ότι η καταγραφή των γενετικών διαφορών ανάμεσα στον πληθυσμό-στόχο και στον επιτιθέμενο, ώστε η βιολογική βόμβα των φτωχών (ιός ή βακτήριο) να πλήττει μόνο άτομα με συγκεκριμένη γενετική σύσταση, έχει αποτύχει. Ως εκ τούτου, ο κορονοϊός δεν μπορεί να είναι βιολογικό όπλο των Αμερικανών, γιατί δεν ισχύει η προηγούμενη συνθήκη και γιατί, επιπρόσθετα, η επιδημία εξαπλώνεται με ταχύτατους ρυθμούς και στις ΗΠΑ.

 

Η γενετική έχει αναπτύξει ταχείες και αξιόπιστες μεθοδολογίες ιχνηλάτησης της πηγής προέλευσης του κορονοϊού. Κινέζοι ερευνητές παρουσίασαν την πλήρη αλληλούχηση του γονιδιώματος του ιού 2019-nCoV που απομόνωσαν από ασθενείς. Διαπίστωσαν ότι τα γονιδιώματα των απομονωμένων ιών είναι σχεδόν πανομοιότυπα μεταξύ τους. Επιπρόσθετα, ο ιός 2019-nCoV έχει γενετική ομοιότητα με τον ιό SARS-CoV σε ποσοστό 79,5%. Επιπλέον, ο ιός 2019-nCoV είναι σε ποσοστό 96% ταυτόσημος σε επίπεδο ολόκληρου-γονιδιώματος με τον κορονοϊό που προσβάλλει νυχτερίδες. Άρα, το πιθανότερο σενάριο είναι ότι ο ιός δημιουργήθηκε στη φύση. Μάλιστα, Κινέζοι ερευνητές ανακοίνωσαν ότι ο ιός σχηματίστηκε από ανασυνδυασμό κορονοϊού που ζει στις νυχτερίδες και άλλου κορονοϊού άγνωστης προέλευσης, με ενδιάμεσο ξενιστή κάποιο ζώο, από όπου και μεταδόθηκε στον άνθρωπο.

 

 

 

Σε πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα, τι έχει επιτευχθεί μέσω των ερευνητικών προσπαθειών στην αέναη μάχη κατά των ιών;

 

Για τις περισσότερες ιογενείς λοιμώξεις, οι θεραπείες μπορούν να βοηθήσουν μόνο με τα συμπτώματα, ενώ περιμένουμε το ανοσοποιητικό μας σύστημα να καταπολεμήσει τον ιό. Τα αντιβιοτικά δεν λειτουργούν για ιογενείς λοιμώξεις. Υπάρχουν πλέον αντιιικά φάρμακα για τη θεραπεία ορισμένων ιικών λοιμώξεων. Επιπρόσθετα, τα εμβόλια μπορούν να μας βοηθήσουν να αποτρέψουμε την εμφάνιση πολλών ιογενών ασθενειών.

 

 

 

Έχει κριθεί η μάχη κατά του κορονοϊού; Ποιοι οι λόγοι της αισιοδοξίας και ανησυχίας αντίστοιχα;

 

Τίποτα δεν έχει κριθεί ακόμα, αλλά οι ελπίδες είναι ζωντανές. Στους λόγους αισιοδοξίας μπορούμε να αναφέρουμε την αποκρυπτογράφηση του γενετικού κώδικα, τη γνώση πλέον της δομής, οργάνωσης και συμπεριφοράς, του τρόπου μετάδοσης, των κλινικών γνωρισμάτων, καθώς και την αξιολόγηση εμβολίων και τεσσάρων πιθανών θεραπευτικών πρωτοκόλλων.

 

Ως προς τους λόγους ανησυχίας, θα περιγράψω δύο. Πρώτον, υποστηρίζεται ότι μερικές χώρες δεν έχουν λάβει τα πρέποντα μέτρα ή δεν δίνουν στον ΠΟΥ τα πραγματικά στοιχεία για να μπορεί να κάνει σωστή εκτίμηση της κατάστασης ο διεθνής οργανισμός· και, δεύτερον, η απουσία ατομικής και κοινωνικής ευθύνης. Βέβαια, τα πολύ αυστηρά μέτρα που ελήφθησαν και στη χώρα μας και αλλού και η πρώτη θετική αντίδραση των πολιτών σε ό,τι αφορά την υπευθυνότητα που πρέπει να δείχνουμε όλοι μπροστά σε μια πολύ κρίσιμη κατάσταση είναι θετικά. Το κύριο χαρακτηριστικό των RNA ιών είναι η μεταλλακτικότητά τους και η συνεχής αλλαγή του τροπισμού τους.

 

 

 

Ο λόγος στον κοινωνιολόγο του μέλλοντος. Τι θα βρει;

 

Εκτός από την καθαρά βιολογική, ιατρική, τεχνική και εργαστηριακή πλευρά της αντιμετώπισής του, υπάρχουν και άλλα πολύ ενδιαφέροντα πράγματα που θα μελετήσει ο κοινωνιολόγος του μέλλοντος και θα βγάλει πολύτιμα συμπεράσματα, μια και ο ιός αλλάζει τον καθιερωμένο τρόπο ζωής μας. Οπότε, κάθε οργανωμένη κοινωνία επιλέγει να τον αντιμετωπίσει. Η επιλογή της μιας ή της άλλης μεθόδου γίνεται (όταν γίνεται...) με βάση τα βασικά χαρακτηριστικά του λαού και της οργάνωσης κάθε κοινωνίας. Στην ουσία, θα επιβεβαιωθεί ακόμα μία φορά ο Δαρβίνος. Θα επικρατήσει όχι ο δυνατότερος, ούτε ο εξυπνότερος, αλλά εκείνος που θα προσαρμοστεί αποτελεσματικότερα!

 

Leave a Comment