Οι τρεις διαστάσεις του πολέμου στην Ουκρανία

Οικονομική Επιθεώρηση, Απρίλιος 2022, τ.1017, ANAΛΥΣΗ

 

του Αντώνη Κεφαλά

 

Κατά μία έννοια, η τελική έκβαση του πολέμου στην Ουκρανία δεν έχει πλέον σημασία. Τα σκυλιά του πολέμου εξαπολύθηκαν και στο κατόπι τους έρχονται τρεις κρίσεις. Από αυτές θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό τι μορφή θα πάρει το άμεσο μέλλον της ανθρωπότητας.

Είναι σαφές, καταρχάς, ότι ο Πούτιν επεδίωκε τον πόλεμο. Άρχισε να προετοιμάζεται από το 2010, με εκτεταμένο εξοπλιστικό πρόγραμμα. Δοκίμασε την τύχη του το 2014 στην Κριμαία και θεώρησε πως δικαιώθηκε. Γι’ αυτό δεν δίστασε να στείλει τελεσίγραφο στη Δύση αντί να επιλέξει τη μυστική διπλωματία. Ήταν λανθασμένη εκτίμηση. Ίδιο λάθος εκτίμησης, η αξιολόγηση της ουκρανικής θέλησης, της Δυτικής ενότητας, της επιχειρηματικής αντίδρασης, της ισχύος των κυρώσεων, του ρωσικού αξιοπόλεμου. Αυτοπαγιδευμένος, βομβαρδίζει αμάχους και απειλεί με πυρηνικά.

Το κακό, όμως, έγινε και επιστροφή δεν υπάρχει. Μετά την πανδημία, η εισβολή στην Ουκρανία αλλάζει οριστικά το περιβάλλον. Ο κορυφαίος ιστορικός Έρικ Χομπσμπάουμ σε βιβλίο του με τον τίτλο «The Age of Extremes» χρησιμοποίησε τον χαρακτηρισμό «the short 20th century (ο βραχύς 20ός αιώνας) υποστηρίζοντας ότι η αρχή του ήταν το 1914 και το τέλος του το 1991.

Θεωρώ ότι ήταν ακριβής ως προς το ξεκίνημα του αιώνα το 1914, διότι όντως ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε οριστικά το σκηνικό που είχε επικρατήσει την περίοδο 1789-1914, που με την ίδια λογική θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ο μακρύς 19ος αιώνας. Το ίδιο, όμως, συμβαίνει και τώρα. Ο 20ός αιώνας δεν τελείωσε το 1991– όπως δεν τελείωσε και η Ιστορία, κι ας έγραφε το αντίθετο ο Φουκουγιάμα. Τώρα τελείωσε με την Ουκρανία. Κανονικός, λοιπόν, αιώνας ο 20ός: 1914-2022.

Οι 3 αλλαγές

Τι αλλάζει ριζικά, όμως, και τι μας επιφυλάσσουν οι αλλαγές;

Και οι τρεις μεγάλες κρίσεις έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό, ως έναυσμα, την ενέργεια. Αυτή είναι στο επίκεντρο της πρώτης κρίσης. Οδηγεί νομοτελειακά στη μεγάλη επιβράδυνση –αν όχι στην ανατροπή– της παγκοσμιοποίησης. Η συγκεκριμένη τάση είχε ήδη την πηγή της στην πανδημία και στην επιθυμία πολλών κρατών να ανακτήσουν τη δική τους παραγωγική ικανότητα σε ορισμένους τομείς που θεώρησαν κρίσιμους.

Η χρήση της ενέργειας ως όπλο πολέμου δεν είναι βέβαια καινοτομία. Όμως, έρχεται σε εποχή μεγάλης παγκόσμιας οικονομικής εξάρτησης και εντείνει τα προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες και στα κόστη των επιχειρήσεων που είχαν ήδη παρουσιαστεί την εποχή του κορονοϊού Covid-19. Σήμερα, η απεξάρτηση από τη ρωσική ενέργεια και αύριο η ανάγκη να ενισχυθεί στην πράξη η αίσθηση της εθνικής ασφάλειας παγιώνουν την ενεργειακή κρίση, καθώς οι ανακατατάξεις που θα ακολουθήσουν θα είναι γεωγραφικά εκτεταμένες, πολιτικά βαθιές και κοινωνικά επώδυνες και επικίνδυνες.

Απόρροια της ενεργειακής κρίσης είναι η επισιτιστική που θα την ακολουθήσει. Ο Πούτιν έχει καταστρέψει με τα τανκς του τον σιτοβολώνα της Ευρώπης και έχει ανατρέψει την ισορροπία της αλυσίδας τροφίμων.

Συνδυασμένα, η ενεργειακή και η επισιτιστική κρίση επηρεάζουν τον τομέα των πρώτων υλών, καθώς διαταράσσουν την ομαλότητα της αγοράς και, ενισχυόμενες από τον οικονομικό εθνικισμό, οδηγούν τις τιμές τους σε έντονη ανοδική πορεία. Τα συμβάντα με το νικέλιο (απαραίτητη πρώτη ύλη στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα) μας δίνουν μία πικρή γεύση για τι θα ακολουθήσει στο μέλλον.

Γεωπολιτική κρίση

Ενέργεια, τρόφιμα, πρώτες ύλες συνθέτουν λοιπόν την πρώτη κρίση – με προέκταση τη δραματική επιβράδυνση της παγκοσμιοποίησης. Η δεύτερη, εξίσου βαθιά, κρίση είναι η γεωπολιτική.

Δεν έχει καμία σημασία αν ο Πούτιν θα μείνει ή θα φύγει. Όποιος και να αναλάβει στη Ρωσία –αν υπάρξει κάποιος– θα αντιμετωπίσει τη μόνιμη καχυποψία της Δύσης. Το Σιδηρούν Παραπέτασμα του Τσόρτσιλ μπορεί να μην έχει την ίδια μορφή, αλλά είναι ήδη γεγονός. Μόνιμο στο άμεσο μέλλον. Υποχρεωτικά η Ευρωπαϊκή Ένωση θα ισχυροποιήσει την αμυντική της σχέση με το νεκροαναστηθέν ΝΑΤΟ. Υποχρεωτικά θα αποκτήσει ως έναν βαθμό ενιαία εξωτερική και αμυντική πολιτική. Υποχρεωτικά θα βλέπει τη Ρωσία και τους συμμάχους της ως αντίπαλο δέος. Μπορεί η μύθος του ανίκητου ρωσικού στρατού να έχει καταρρεύσει, αλλά η Ευρώπη θα αργήσει πολύ να ησυχάσει. Στο παγκόσμιο γεωπολιτικό προσκήνιο η Ευρώπη θα στέκεται φύλακας απέναντι στη Ρωσία. Κι αυτό γιατί η κοινωνία της απέδειξε πως δεν έχει το σθένος και την πίστη να αντιδράσει στα καμώματα ενός δικτάτορα, στα συμφέροντα μίας ολιγαρχικής κλεπτοκρατίας.

Κίνα

Παράλληλα, σ’ αυτή τη φάση, οι ΗΠΑ και η Κίνα μπορεί να έχουν κοινό συμφέρον να αποφύγουν τον πόλεμο, αλλά η αντιπαλότητά τους δεν θα μειωθεί. Ο Σι Τζινπίνγκ δεν θα κάνει τα λάθη του Πούτιν, διότι η ταπείνωση της Ρωσίας στην Ουκρανία και η ταχύτατη και αποτελεσματική ενότητα της Δύσης δεν έχουν βέβαια περάσει απαρατήρητες στο Πεκίνο. Η Κίνα, όμως, δεν εγκαταλείπει τους στόχους της για παγκόσμια κυριαρχία.

Η γεωπολιτική κρίση, λοιπόν, βάζει την Ευρώπη απέναντι στη Ρωσία και την Κίνα απέναντι στις ΗΠΑ, κι έτσι ξεκινά η νέα αποχή του νέου Ψυχρού Πολέμου. Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα οδηγεί στην τρίτη και σοβαρά καθοριστική κρίση που χαρακτηρίζει το ουσιαστικό ξεκίνημα του 21ου αιώνα: την κρίση της δημοκρατίας.

Οι Δυτικές φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι σε κίνδυνο. Η εξάπλωσή τους μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ είναι ένα από τα αίτια του πολέμου στην Ουκρανία. Ο Πούτιν δεν φοβήθηκε την εγκατάσταση πυραύλων του ΝΑΤΟ στην Ουκρανία. Τους έχει, εξάλλου, στην πόρτα του από την πλευρά της Πολωνίας. Το πρόβλημα δεν ήταν ότι τον περικύκλωνε το ΝΑΤΟ. Ήταν ότι οι ιδέες της δημοκρατίας είχαν φτάσει στο κατώφλι του. Χωρίς δικές του ιδέες, δεν είχε λόγια να πει. Κατέφυγε, λοιπόν, στα τανκς και στις βόμβες.

Η συμμαχία Κίνας-Ρωσίας, εξάλλου, δηλώνει ξεκάθαρα την αντίθεσή της στη δημοκρατία, καθώς στο κοινό ανακοινωθέν των 5.000 λέξεων υποστηρίζουν ότι ο σεβασμός προς τα ανθρώπινα δικαιώματα εξαρτάται από τις ειδικές συνθήκες που διέπουν μια χώρα. Ανθρώπινα δικαιώματα, ναι, αλλά κατά το δοκούν!

Εσωτερικός κίνδυνος

Αυτή είναι η μία πλευρά, του εξωτερικού κινδύνου. Υπάρχει και η δεύτερη, του εσωτερικού.

Από το 1990 και μετά ο ακραίος νεοφιλελευθερισμός έχει λειτουργήσει υπέρ της αύξησης των ανισοτήτων, σχεδόν κάθε μορφής. Οι κυριότερες αφορούν την οικονομία, την υγεία, την κοινωνική ανέλιξη και την τεχνολογία – όπου ήδη αναδύεται ο ψηφιακός διχασμός ανάμεσα στους κατόχους της νέας τεχνολογίας και αυτούς που δεν μπορούν και δεν ξέρουν πώς να τη χρησιμοποιήσουν. Ο καπιταλισμός-καζίνο έχει δημιουργήσει πλασματικά κέρδη, καταστρέψει αξία και εξορύσσει το μέλλον. Αν συνεχιστούν οι σημερινές επιχειρηματικές πρακτικές, ούτε η κλιματική κρίση θα αντιμετωπιστεί, ούτε οι ανισότητες θα μειωθούν, ούτε οι επιπτώσεις από τις πανδημίες και τη μετανάστευση θα είναι ίδιες για όλους τους πολίτες.

Με αυτές τις συνθήκες η κοινωνική συνοχή θα διασπαστεί σε κρίσιμο επίπεδο, τα ακραία πολιτικά σχήματα θα κερδίσουν οπαδούς και εκλογική επιτυχία, ο ανταγωνισμός θα μειωθεί σε όφελος των μονοπωλίων και ολιγοπωλίων και η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας θα αποτελεί το επιχειρηματικό μάντρα – με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την αγορά εργασίας. Με τη συνεχή υποβάθμιση του κοινωνικού κράτους, ο αυταρχικός καπιταλισμός τύπου Κίνας θα αρχίσει να γίνεται ελκυστικός στη μάζα των μη προνομιούχων και η δημοκρατία θα κινδυνεύσει στις ίδιες τις χώρες που επαίρονται γι’ αυτήν.

Ήδη, Κίνα και Ρωσία ζωγραφίζουν κόκκινες γραμμές και βλέπουν τον κόσμο ξανά χωρισμένο ουσιαστικά σε δύο στρατόπεδα. Η προσπάθεια μετακίνησης των πιονιών από το ένα μέρος της γεωπολιτικής σκακιέρας στο άλλο θα είναι έντονη και διαρκής. Αυτό συνέβη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αυτό έχει ισχυρή πιθανότητα να συμβεί ξανά στον 21ο αιώνα, με τη χρήση θεμιτών και αθέμιτων μέσων. Η Ουκρανία είναι μόνο η αρχή.

Για τις φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν υπάρχει μέσος δρόμος: ή την υπερασπίζονται με κάθε μέσο, όπως έκαναν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ή υποχωρούν διαρκώς μπροστά στην εύκολη προσποίηση του αντιπάλου ως προς τη χρήση πυρηνικών όπλων. Κόντρα στις αντιρρήσεις των λεγόμενων ειρηνιστών, στη νέα εποχή η Δύση οφείλει να ξαναγυρίσει στον δρόμο των εξοπλισμών. Σήμερα, πιο πολύ από ποτέ ισχύει το ρητό «μίλα γλυκά και κράτα μεγάλο μπαστούνι». Ο Ρώσος δεν καταλαβαίνει άλλη γλώσσα.

Τρεις κρίσιμες διαστάσεις ενός πολέμου που έχει ήδη δρομολογήσει ριζικές αλλαγές. Το μέλλον είναι τώρα απρόβλεπτο, οι παράγοντες που το επηρεάζουν (και ως έναν βαθμό το καθορίζουν) είναι πολλοί, εμπλέκονται σε πολλούς συνδυασμούς και το σύνολο χαρακτηρίζεται έτσι από μεγάλη αβεβαιότητα. Ο 21ος αιώνας δεν θα είναι «η εποχή της χολέρας» αλλά η εποχή της αβεβαιότητας.