Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2021, τ.1012

ΕΛΛΆΔΑ 1821 – 2021 • ΚΎΠΡΟΣ του Αντώνη Κεφαλά

Το χθες ως μάθημα

 

Όταν ξέσπασε η πρώτη πετρελαϊκή κρίση, η άμεση αντίδραση ήταν διπλή. Πρώτον, ο φόβος για τις επιπτώσεις στην οικονομία της Δύσης και, δεύτερον, η εκτίμηση ότι η Μέση Ανατολή αποκτούσε νέα γεωπολιτική σημασία.

Αυτό το 1973/4. Στη δεύτερη πετρελαϊκή κρίση, το 1978/9, η αντίδραση ήταν πιο ήπια. Το γεωπολιτικό σκέλος πέρασε σε δεύτερη μοίρα. Ο φόβος για τις οικονομικές επιπτώσεις παρέμεινε.

Η αντίδραση ήταν δικαιολογημένη. Στον οικονομικό τομέα, οι αυξήσεις του 1973/4 ισοδυναμούσαν με τη μονομερή μεταβίβαση πόρων από τη Δύση στη Μέση Ανατολή της τάξης του 2% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ). Οι δύο πετρελαϊκές κρίσεις ήταν τουλάχιστον η αφορμή –πολλοί δικαιολογημένα υποστήριξαν ότι ήταν η αιτία– για την εμφάνιση πρώτα υψηλού πληθωρισμού και, στο κατόπιν, του πρωτοφανούς φαινομένου του στασιμοπληθωρισμού.

Η συνέχεια είναι γνωστή. Σταδιακά οι τιμές του πετρελαίου πήραν την κατιούσα. Από εκεί και πέρα οι απότομες αυξήσεις ελαχιστοποιήθηκαν. Εμφανίζονταν με αφορμή μεγάλα γεγονότα, όπως ο πόλεμος του Ιράκ. Η αγορά είχε βρει την ισορροπία της.

Παρά ταύτα, το σοκ ήταν μεγάλο. Και έφερε την αντίδραση. Η επανάσταση Ρέιγκαν-Θάτσερ ήταν μερικώς –πολλοί υποστηρίζουν σε μεγάλο βαθμό– προϊόν του στασιμοπληθωρισμού. Η περίοδος 1945-1975 χαρακτηρίστηκε από το γεγονός ότι ο κρατικός παρεμβατισμός μπορούσε να φέρει την ανάπτυξη και η ανάπτυξη να χρηματοδοτήσει, ανάμεσα σε άλλα, το κοινωνικό κράτος.

Ο στασιμοπληθωρισμός ερμηνεύτηκε ως αδυναμία του κράτους να φέρνει ανάπτυξη – ήταν η αποκήρυξη του Κέινς. Από εκεί και πέρα, ήταν ένα εύκολο βήμα πνευματικά να προωθηθεί ο ισχυρισμός ότι το κράτος δεν ήταν η λύση. Αντίθετα, το κράτος αποτελούσε μέρος του προβλήματος.

Γεωπολιτικά, οι δύο κρίσεις του πετρελαίου δεν άλλαξαν και πολλά πράγματα. Η διαμάχη για τον έλεγχο των πηγών του ήταν παλιά και δεν σταμάτησε. Μόνο που τώρα, οι νέοι ιδιοκτήτες ήταν αυτοί που συγκέντρωναν την προσοχή. Η μάχη δεν ήταν πλέον άμεσα για τις πετρελαιοπηγές αλλά για την προσέγγιση και τη φιλία των νέων ιδιοκτητών.

Έχοντας δείξει την ισχύ τους με τη δημιουργία του ΟΠΕΚ και έχοντας επιδείξει στρατηγική σκέψη, με τη Σαουδική Αραβία να παίζει τον ρόλο του swing producer, αυτού δηλαδή που με την αυξομείωση της παραγωγής του επηρέαζε καθοριστικά τις τιμές και ουσιαστικά υποχρέωνε τους άλλους παραγωγούς να ακολουθούν, η γεωπολιτική εικόνα βρήκε την ισορροπία της μαζί με την οικονομική.

Το σήμερα ως φόβος

Η σημερινή εικόνα έχει μερικά κοινά σημεία με αυτήν της δεκαετίας του 1970: τον φόβο για τον πληθωρισμό.

Η αύξηση της τιμής της ενέργειας έρχεται σε μια στιγμή όπου στην παγκόσμια οικονομία ρέει άφθονο χρήμα. Όπου μεγάλο μέρος του δεν πήγε για να αντιμετωπίσει τις οικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας αλλά για να γεμίσουν τα θησαυροφυλάκια εταιρειών και οι τσέπες πλουσίων. Ποτέ άλλοτε δεν είχε γνωρίσει ο επιχειρηματικός κόσμος τόσες εξαγορές ιδίων μετοχών και τέτοιες εκδόσεις ομολόγων.

Παράλληλα, ήρθε η αναστάτωση στις αλυσίδες εφοδιασμού, τη στιγμή όπου η λογική του just in time delivery έχει δημιουργήσει ένα επιχειρησιακό επιχειρηματικό καθεστώς με πολύ μικρά αποθέματα και μεγάλη εξάρτηση από τη γρήγορη και έγκαιρη μεταφορά πρώτων υλών, υποπροϊόντων και εξαρτημάτων.

Ήρθε, τέλος, τη στιγμή όπου η πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής αποτυπώνεται ανάγλυφα στο μυαλό και τη συνείδηση – με τις φυσικές καταστροφές να πολλαπλασιάζονται και τα ακραία καιρικά φαινόμενα να αποτελούν καθημερινότητα. Η αποανθρακοποίηση αποτελεί το νέα μάντρα. Λίγοι δίνουν σημασία, όμως, στην απλή πραγματικότητα ότι η μετατροπή από τον άνθρακα στην πράσινη ενέργεια απαιτεί χρόνο.

Όλα αυτά συμβαίνουν ενώ ο νέος γεωπολιτικός ανταγωνισμός αποκτά σάρκα και οστά. Η ξαφνική άνοδος της τιμής του φυσικού αερίου θα μπορούσε να είχε μετριαστεί αν η Ρωσία άνοιγε τους κρουνούς του NordStream 2. Δεν το έκανε, δικαιώνοντας έτσι τις ΗΠΑ, που διαμαρτύρονταν για την εξάρτηση της ΕΕ και δη της Γερμανίας από τον Πούτιν.

Παράλληλα, με την οικονομία της να παραμένει σε φάση ισχυρής ανάπτυξης –καθώς η νέα πολιτική του Σι κατά των μεγάλων εταιρειών και της Δυτικής κουλτούρας δεν έχει προλάβει ακόμη να αφήσει αρνητικό αποτύπωμα– η ζήτηση για ενέργεια από την Κίνα είναι υψηλή.

Στο παιγνίδι του συναγωνισμού μπαίνει τώρα και η Άπω Ανατολή, που ασκεί πίεση στη ζήτηση για φυσικό αέριο των ΗΠΑ, καθώς οι οικονομίες της περιοχής δεν έχουν μεν αναπτύξει ακόμη τους δικούς τους ενεργειακούς πόρους αλλά, ταυτόχρονα, αναπτύσσονται με γοργούς ρυθμούς.

Αν προσθέσουμε τώρα στην εικόνα και τις καταστροφές που έχουν φέρει οι τυφώνες στις ΗΠΑ στην παραγωγή ενέργειας (π.χ. στο Τέξας), βλέπουμε ότι σταδιακά έχει σχηματιστεί περίπου μια τέλεια καταιγίδα.

Γεωπολιτικά το επίκεντρο είναι η Ευρώπη. Η Ρωσία έδειξε με σαφήνεια τις προθέσεις της. Έχει ένα ισχυρό όπλο για να εκβιάζει την ΕΕ και, ταυτόχρονα, να αποκομίζει σημαντικά έσοδα. Γι’ αυτήν, η εποχή των ισχνών αγελάδων δείχνει να έχει υποχωρήσει. Οι ΗΠΑ έχουν στρέψει την προσοχή τους στην Άπω Ανατολή και η Γηραιά Ήπειρος δεν έχει τις προϋποθέσεις (επειδή έτσι το επέλεξε) να καλύψει το στρατηγικό κενό. Για τη Ρωσία υπάρχει, λοιπόν, πεδίο δόξας λαμπρό. Και στο μεταξύ η ΕΕ πληρώνει τις υψηλές τιμές που προσφέρει η Άπω Ανατολή για το αέριο των ΗΠΑ.

Η Κίνα στερείται ενέργειας. Η στροφή της προς το Ιράν είναι έτσι απόλυτα δικαιολογημένη. Το ίδιο και η εμμονή της για τη Νότια Θάλασσα της Κίνας με βάση την περίφημη 9-dashline. Σε αναζήτηση ενέργειας είναι και δεν θα υποχωρήσει. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Δημιουργείται έτσι το υπόβαθρο για μια γεωπολιτική αντιπαλότητα ΗΠΑ-Κίνας, που εγκυμονεί υψηλούς κινδύνους. Δεν είναι δηλαδή μόνο η Ταϊβάν. Είναι η ενέργεια. Είναι η παραγωγή σπάνιων γαιών. Και οι εξοπλισμοί που αποκτούν αυτόνομη δυναμική.

Γεωγραφικά οι ΗΠΑ βρίσκονται σε δυσμενή θέση. Γι’ αυτό και η AUKUS, οι προσπάθειες να αναβιώσουν οι συμμαχίες με τις Ινδίες και την Ιαπωνία και ο προσεταιρισμός των κρατών που θίγονται από την επεκτατική πολιτική της Κίνας στη Νότια Θάλασσα.

Από την εξίσωση δεν λείπει η Μέση Ανατολή. Η στροφή στην πράσινη ανάπτυξη σημαίνει μειωμένη ζήτηση για πετρέλαιο. Η εξέλιξη αυτή εξισορροπείται στον βαθμό που η περιοχή έχει φυσικό αέριο. Η απομείωση, όμως, της αξίας των αποθεμάτων σε βάθος χρόνου είναι γεγονός. Επομένως, η τάση θα είναι να αυξηθεί η αποκόμιση της αξίας σε βραχύτερο χρονικό ορίζοντα.

Αυτή θα είναι μία από τις αντινομίες που αναδύονται με τη στροφή στις εναλλακτικές πηγές ενέργειας.

Συμπερασματικά, η παρούσα κρίση ενδέχεται να καταλαγιάσει σε μερικούς μήνες. Ανέδειξε, όμως, το γεγονός ότι η ανάγκη για ενέργεια καθορίζει μεγάλο μέρος του γεωπολιτικού παιγνιδιού – και στο μέτωπο αυτό η ΕΕ βρίσκεται σε μειονεκτική θέση. Με την έννοια αυτή, η κρίση δεν θα είναι παροδική αλλά δομική. Στις κρίσεις της δεκαετίας του 1970, η Ρωσία έπαιξε μικρό ρόλο και η Μέση Ανατολή…εξημερώθηκε γρήγορα. Σήμερα, τόσο ο Πούτιν όσο και ο ΣιΤζινπίνγκ θα είναι παίκτες με ισχύ, επιρροή, εμμονή και υπομονή.