Το παλίμψηστο της Αριστοτέλους

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2022, τ.1014

ΒΟΡΕΙΟ ΒΑΡΟΜΕΤΡΟ

του Kώστα Δ. Μπλιάτκα

 

Είναι κοινό μυστικό πως η Θεσσαλονίκη του 20ού αιώνα απέκτησε κτήρια, δρόμους και πλατείες ατάκτως ερριμμένα, απρογραμμάτιστα και ευκαιριακά κατασκευασμένα ως αποτέλεσμα μιας άναρχης ανάπτυξης, κυρίως μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, που κατέστρεψε το κέντρο της πόλης.

Όλα αυτά αντανακλούν τις ταραγμένες πολιτικοκοινωνικές συνθήκες και τις εντάσεις που σημάδεψαν την πόλη, συμπεριλαμβανομένων ενός εθνικού ξεριζωμού και της έλευσης των προσφύγων (1922), δύο παγκοσμίων πολέμων και βέβαια του Εμφυλίου.

Οπτικό και αρχιτεκτονικό ευφημισμό όλης αυτής της μακράς περιόδου χωρίς άλλο αποτελεί η Πλατεία Αριστοτέλους, η ομορφότερη επικοινωνία της πόλης με τη θάλασσα και εμβληματικός δημόσιος χώρος της βορειοελλαδικής πρωτεύουσας, με τις καμάρες, τις στοές και τις κιονοστοιχίες που αναδεικνύουν ιστορικά κτήρια τα οποία απόλαυσαν, θαύμασαν και φωτογράφισαν εκατομμύρια επισκέπτες στο διάβα των δεκαετιών.

Τι είναι όμως και τι μηνύματα στέλνει ένα κτίσμα, μια γειτονιά, ένας δρόμος από τον οποίο περνάμε κάθε μέρα;

Αυτές οι σκέψεις και αυτά τα ερωτήματα γεννήθηκαν μέσα μας όταν ήρθε στα χέρια μας ένα βαρυσήμαντο βιβλίο του ομότιμου καθηγητή Αρχιτεκτονικής του ΑΠΘ Νίκου Καλογήρου (σε συνεργασία με τους Μαρία Δούση, Δημήτριο Κονταξάκη και Σοφοκλή Κωτσόπουλο) με τίτλο Το Παλίμψηστο της Αριστοτέλους και πλαγιότιτλο: «Βυζαντινά οράματα και εκλεκτικός τοπικισμός» (University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2021).

Το σύγγραμμα, που με τα στοιχεία του, την τεκμηρίωση και τις εικόνες και φωτογραφίες του απευθύνεται από τους πιο απαιτητικούς αρχιτέκτονες και ιστορικούς μέχρι τον απλό πολίτη, παρουσιάζει την αρχιτεκτονική και πολεοδομική διαδρομή του εμβληματικού άξονα της Αριστοτέλους, που συνιστά το χαρακτηριστικότερο αστικό τοπίο της ανοικοδομημένης Θεσσαλονίκης μετά το 1917.

Συνδυάζοντας την ιστορική και την κοινωνική έρευνα, το έργο περιλαμβάνει την παρουσίαση του εμβληματικού άξονα της Πλατείας Αριστοτέλους και επιχειρεί την κριτική αποτίμηση του εκλεκτικού τοπικισμού της «νεοβυζαντινής» αρχιτεκτονικής της πόλης.

Αναλυτικότερα, στο έργο εξετάζονται οι ρόλοι των πρωταγωνιστών της ανοικοδόμησης της Θεσσαλονίκης μετά το 1917. Δίνεται έμφαση στη συμβολή των Γάλλων Ερνέστ Εμπράρ και Ζοζέφ Πλεμπέρ στις αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές επιλογές του ανασχεδιασμού. Παράλληλα παρουσιάζεται ο κρίσιμος ρόλος των Ελλήνων τεχνικών πρωταγωνιστών. Ο Κώστας Κιτσίκης επηρέασε γενικότερα την εξέλιξη της σύγχρονης νεοελληνικής πόλης, ενώ η προσέγγιση του Αριστοτέλη Ζάχου εξελίχθηκε προς ένα άρτιο «νεοβυζαντινό» αρχιτεκτονικό ιδίωμα με βάση τις εμπειρίες του στη Θεσσαλονίκη.

Στο περιεχόμενο του βιβλίου στηρίχθηκε η εκπροσώπηση της Ελλάδας στη 17η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας 2021, με τίτλο «Η Λεωφόρος της Κοινωνίας των Εθνών – Ο Γνωστός Άξονας της Αριστοτέλους στη Θεσσαλονίκη».

Το βιβλίο, όπως επεσήμανε ο ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτονικής Πάνος Τζώνος στην παρουσίασή του στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου, «μπορεί να διαβαστεί, από την αρχή μέχρι το τέλος, σαν ένα σύγχρονο μυθιστόρημα, ακόμη και αστυνομικό, όπου, μέσα στα δεδομένα και ζητούμενα που έντεχνα και πονηρά ενσωμάτωσε ο συγγραφέας, καλείται ο αναγνώστης να ορίσει ποιο είναι το, κατά την κρίση του, επίκεντρο του σασπένς – αλλά μπορεί να διαβαστεί επιλεκτικά και σαν συλλογή θεματικών κεφαλαίων, ακόμη και σαν λεξικό».

«Δεν νομίζω ότι μπορούμε εύκολα να βρούμε πολλές τέτοιες μελέτες, οι οποίες να μας επιτρέπουν να αντιληφθούμε και να βιώσουμε συνολικά έναν τόπο μέσα στον ιστορικό του χώρο και χρόνο», πρόσθεσε.

*Στην τραβηγμένη από τη θάλασσα φωτογραφία της δεκαετίας του 1950 (από το βιβλίο του Νίκου Καλογήρου), άποψη της «αδόμητης» ακόμα Πλατείας Αριστοτέλους. Αριστερά βλέπουμε πως δεν είχε χτιστεί το Ηλέκτρα Παλλάς.