Ο ακαδημαϊκός Σταμάτης Κριμιζής μιλάει για το πρόσφατο επιτυχημένο εγχείρημα της NASA να εκτρέψει την τροχιά αστεροειδούς, για τον ερευνητικό ανταγωνισμό ΗΠΑ – Κίνας, για το παγκόσμιο συνέδριο διαστημικής έρευνας και τεχνολογίας που διοργανώθηκε στην Αθήνα καθώς και για το μέλλον της έρευνας στην Ελλάδα

Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2022, τ.1024

ΕΡΕΥΝΑ

συνέντευξη στον Απόστολο Λακασά

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Οικονομική Επιθεώρηση συναντά τον Σταμάτη Κριμιζή. Ο ακαδημαϊκός και πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Ερευνών του Διαστήματος της Ακαδημίας Αθηνών έχει, προφανώς, κορυφαίο επιστημονικό έργο διεθνώς αλλά και σημαντικό πολιτικό λόγο. Οι τοποθετήσεις του σε δημόσια αξιώματα της Ελλάδας προσφέρουν το κύρος και την αξιοπιστία για την επιτυχία του εγχειρήματος. Όμως, ο Στ. Κριμιζής, ως βαθύς γνώστης των θεμάτων που τον απασχολούν, έχει και ένα άλλο –γοητευτικό– χαρακτηριστικό. Εκπλήσσει τον συνομιλητή του με τον μεστό, σαφή για έναν μη εξειδικευμένο συνομιλητή –μην νομίζετε ότι είναι εύκολο αυτό– επιστημονικό του λόγο, καθώς και την ευρύτητα των θεμάτων που τον απασχολούν. Ενδεικτικό είναι ότι στην τωρινή μας κουβέντα μίλησε για το πώς ένα διαστημόπλοιο κατάφερε να συγκρουστεί με έναν αστεροειδή ώστε να του αλλάξει την τροχιά, ένα τεστ για την εκτροπή αστεροειδούς που δυνητικά στο μέλλον θα βρισκόταν σε τροχιά σύγκρουσης με τη Γη, αλλά και για τις ελλείψεις της Ελλάδας στον συνεδριακό τουρισμό. Πρόσφατα η χώρα μας έγινε το επίκεντρο των επιστημόνων από τους κλάδους της επιστήμης του διαστήματος. Η προσέλευση άνω των 2.000 συνέδρων ανέδειξε την απουσία μεγάλου συνεδριακού κέντρου. Ο Στ. Κριμιζής μιλά επίσης για το πώς ο πόλεμος στην Ουκρανία θα καθυστερήσει τη λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.

Πώς ανοίξατε τον δρόμο για το πείραμα DART (Double Asteroid Redirection Test) της NASA, κατά το οποίο ένα διαστημόπλοιο θα συγκρουστεί με δορυφόρο αστεροειδούς με σκοπό να αλλάξει την τροχιά του;

Όταν από το 1989 μέχρι το 2004 διοικούσα το διαστημικό πρόγραμμα της NASA στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins και η ομάδα μας κατασκεύασε και εκτόξευσε το 1996 το πρώτο διαστημόπλοιο που λειτούργησε ως δορυφόρος ενός αστεροειδούς, με την ονομασία Eros. Φτάσαμε στο 2000 και, επειδή το 2001 υπήρχαν ακόμη αρκετά καύσιμα μετά από έναν χρόνο εξερεύνησης του Eros, σκεφτήκαμε να προσεδαφίσουμε το διαστημόπλοιο στον αστεροειδή για να αποδείξουμε ότι στο μέλλον θα ήταν δυνατό να εκτρέψουμε την τροχιά αστεροειδούς με κατάλληλη μέθοδο. Η NASA τελικά ίδρυσε Γραφείο Πλανητικής Άμυνας και 20 χρόνια αργότερα μπορέσαμε να το κάνουμε, δηλαδή να γίνει η διπλή ανακατεύθυνση. Έτσι άλλωστε λειτουργεί η έρευνα, με αργά αλλά σταθερά βήματα.

Πώς έγινε το πείραμα;

Ένα διαστημόπλοιο βάρους 600 κιλών συγκρούστηκε με τον Δίμορφο, έναν δορυφόρο του αστεροειδούς Δίδυμου, και άλλαξε την τροχιά του, δηλαδή την περίοδό του γύρω από τον Δίδυμο, περί τα 32 λεπτά, πολύ περισσότερο από ό,τι είχε υπολογιστεί.

Ποιες είναι οι πιθανότητες να συγκρουστεί ένας αστεροειδής με τη Γη και σε ποιο βάθος χρόνου;

Η σύγκρουση θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Η τελευταία, σχεδόν, σύγκρουση που κατεγράφη ήταν η έκρηξη ενός αστεροειδούς στην ατμόσφαιρα σε ύψος 29 χλμ στις 15 Φεβρουαρίου του 2013, πάνω από το Τσελιαμπίνσκ της Ρωσίας. Η έκρηξη που ακολούθησε ήταν ισοδύναμη με 400-500 χιλιοτόνους ΤΝΤ, περίπου 30 φορές μεγαλύτερη από την ατομική βόμβα της Χιροσίμα. Με δεδομένο ότι υπάρχουν τουλάχιστον 10.000 αστεροειδείς που διασχίζουν την τροχιά της Γης με διάμετρο μεγαλύτερη από 140 μέτρα και άλλοι 20.000 που δεν έχουν παρατηρηθεί ακόμη, υπάρχουν πάνω από 30.000 αστεροειδείς κοντά στην τροχιά της Γης.

Είναι επικίνδυνοι για τον πλανήτη;

Αυτοί που έχουν διάμετρο πάνω από ένα χιλιόμετρο μπορούν να καταστρέψουν όλη τη Γη. Ωστόσο, η στατιστική αναλογία είναι μία σύγκρουση για 500.000 χρόνια. Μία σύγκρουση με έναν αστεροειδή 60 μέτρων υπολογίζεται ότι γίνεται κάθε 1.300 χρόνια. Με το πείραμά μας, που στέφθηκε με επιτυχία, η ανθρωπότητα θα έχει εργαλεία άμυνας για την περίπτωση που θα βρεθεί ένας αστεροειδής σε συγκρουσιακή τροχιά με τη Γη.

Τι σας ώθησε να ανακαλύψετε αυτό τον κόσμο έξω από τη Γη;

Περιέργεια χρειάζεται για να κατανοήσει κάποιος αυτό που γίνεται στο διάστημα. Όπως είπε ο Αριστοτέλης, «πάντες άνθρωποι του ειδέναι ορέγονται φύσει». Η περιέργεια πυροδότησε τον ανθρώπινο πολιτισμό. Το μεγάλο άλμα της διαστημικής εποχής έγινε στις 4 Οκτωβρίου του 1957, όταν εκτοξεύθηκε ο Σπούτνικ, ο οποίος ήταν ο πρώτος τεχνητός δορυφόρος που τέθηκε σε ελλειπτική τροχιά γύρω από τη Γη από την τότε Σοβιετική Ένωση.

Ξεκινήσατε τις σπουδές σας στις ΗΠΑ. Πώς βρεθήκατε εκεί;

Ο πατέρας μου, όταν βγήκε στη σύνταξη, μου είπε ότι είχε συγκεντρώσει ένα μικρό ποσό για να σπουδάσω στις ΗΠΑ. Τότε μου εξήγησε ότι οι ΗΠΑ ήταν «η αρχαία Αθήνα της εποχής μας».

Σήμερα δεν ισχύει αυτό; Μήπως η Κίνα έχει αντικαταστήσει τις ΗΠΑ;

Όχι, η Κίνα αντιγράφει, παράγει προϊόντα απομιμήσεως, ως επί το πλείστον. Η ανεξάρτητη σκέψη και η καινοτομία είναι σπάνια στην κουλτούρα της Κίνας. Τώρα βέβαια αυτό αρχίζει να αλλάζει διότι το καθεστώς της Κίνας κινείται προς την εξωστρέφεια. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι περισσότεροι μεταπτυχιακοί φοιτητές σε πολλά αμερικανικά Πανεπιστήμια είναι Κινέζοι που επιστρέφουν στην Κίνα. Τις επόμενες δεκαετίες θα αλλάξουν την τεχνολογική κουλτούρα της Κίνας και θα αρχίσουν να καινοτομούν σοβαρά.

Παρατηρούμε να δίνονται κονδύλια για διαστημική έρευνα αλλά όχι για την αντιμετώπιση των προβλημάτων λόγω της κλιματικής αλλαγής. Ποιος ο λόγος;

Αρχικά, να σημειώσω ότι το ύψος των απαιτούμενων κονδυλίων για την κλιματική αλλαγή είναι πολύ μεγάλο σε σχέση με όσα δίνονται για τη διαστημική έρευνα. Οι επενδύσεις για να σώσουμε τον πλανήτη ανέρχονται σε τρισεκατομμύρια δολάρια. Μάλιστα, να σας πω ότι η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής είναι πολύ σύνθετο ζήτημα. Για παράδειγμα, πλέον λόγω του πολέμου στην Ουκρανία ο στόχος της συγκράτησης της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη απομακρύνεται. Και αυτό διότι ο κόσμος χρειάζεται ενέργεια για να ζήσει και να αναπτυχθεί, και τώρα ξαναρχίζουν οι μονάδες παραγωγής λιγνίτη, που θα έπρεπε να σταματήσουν και να περάσουμε σε τρόπους παραγωγής ενέργειας φιλικούς προς το περιβάλλον. Πρόκειται για οπισθοδρόμηση. Δυστυχώς, ο χειρότερος εχθρός της ανθρωπότητας είναι ο άνθρωπος.

Φέτος η Αθήνα έγινε το επίκεντρο της διαστημικής έρευνας, καθώς οργανώθηκε το παγκόσμιο συνέδριο διαστημικής έρευνας και τεχνολογίας CΟSPAR Athens 2022, προσελκύοντας διεθνείς διαστημικούς οργανισμούς και καταξιωμένους επιστήμονες από ολόκληρο τον κόσμο. Υπήρξατε πρόεδρος της επιστημονικής οργανωτικής επιτροπής του συνεδρίου. Ποιες ήταν οι προκλήσεις της διεκδίκησης και της διοργάνωσης;

Η διαδικασία της διεκδίκησης του συνεδρίου, που οργανώνεται κάθε διετία, μοιάζει με αυτή της διεκδίκησης των Ολυμπιακών Αγώνων. Το 2018 η Αθήνα κέρδισε την Πράγα, τη Λωζάνη και τη Βαρσοβία. Και μάλιστα, η Αθήνα πέτυχε να κερδίσει τη διοργάνωση με την πρώτη φορά που υπέβαλε υποψηφιότητα. Η πρόκληση ήταν διττή. Είχαμε 2.700 συνέδρους, πάνω από 2.000 διά ζώσης και 700 υβριδικά. Είχαμε πάνω από 3.500 παρουσιάσεις και συνοπτικές ομιλίες με 30 συνεδριακές αίθουσες και παράλληλες ομιλίες για 7 ημέρες. Ωστόσο, έγινε σαφές ότι η Ελλάδα δεν διαθέτει ένα συνεδριακό κέντρο που θα μπορεί να φιλοξενήσει έναν μεγάλο αριθμό συνέδρων, που μπορεί να φθάσει έως και τις 6.000 – ένας αριθμός που έχει καταγραφεί σε μεγάλα διεθνή συνέδρια.

Ποιος ο αντίκτυπος της διοργάνωσης στην Ελλάδα;

Έγιναν ειδικές ανακοινώσεις των τελευταίων ανακαλύψεων, καθώς και συζήτηση στρογγυλής τράπεζας από τους ηγέτες των πιο σημαντικών διαστημικών υπηρεσιών, όπως ενδεικτικά η NASA, η ευρωπαϊκή ESA, η γαλλική CNES, η ιαπωνική JAXA. Ήταν μια σπουδαία ευκαιρία για τους νέους κυρίως επιστήμονες της χώρας μας να ακούσουν και να μιλήσουν με διαπρεπείς επιστήμονες από όλο τον κόσμο. Η διοργάνωση έδωσε μήνυμα ελπίδας και προοπτικής, προσελκύοντας τη νέα γενιά στην επιστημονική έρευνα και ενισχύοντας τις διεθνείς συνεργασίες των Ελλήνων επιστημόνων του διαστήματος ανά τον κόσμο. Και ανέδειξε την οικονομική διάσταση των διαστημικών συναλλαγών και επενδύσεων ανά τον κόσμο, που σήμερα βρίσκονται περίπου στα 350 δισ. δολάρια τον χρόνο.

Το πρώτο δεκαπενθήμερο του Νοεμβρίου θα επισκεφθούν την Ελλάδα εκπρόσωποι 30 αμερικανικών ΑΕΙ, όλα πολύ γνωστά διεθνώς, για να διερευνήσουν συνεργασίες με ελληνικά πανεπιστήμια. Δεν λείπουν όσοι κρίνουν το εγχείρημα με δυσπιστία.

Αυτό που λείπει στη χώρα είναι η διασύνδεση των επιστημόνων. Γι’ αυτό λοιπόν η επαφή, η συζήτηση των ελληνικών ΑΕΙ με τους εκπροσώπους των αντίστοιχων 30 αμερικανικών ιδρυμάτων είναι σημαντικό βήμα. Βέβαια, στο τέλος πρέπει να είναι όλοι κερδισμένοι. Στην Ελλάδα διαθέτουμε πολλούς αξιόλογους φοιτητές που είναι καλά καταρτισμένοι και θέλουν να συμπληρώσουν τις γνώσεις τους με μαθήματα σε αμερικανικά πανεπιστήμια. Από την άλλη, τα αμερικανικά ιδρύματα θα έχουν πρόσβαση σε μια νέα δεξαμενή ταλέντου. Το ίδιο συμβαίνει και με τους ερευνητές μας, όπου διαθέτουμε αρκετές νησίδες αριστείας που δυστυχώς δεν είναι πολύ γνωστές, διότι υπάρχει ο φόβος επίθεσης από μπαχαλάκηδες. Ας μην αφήσουμε τις πολιτικές κόντρες –π.χ. με τυχόν αντιδράσεις στα ελληνικά ΑΕΙ από καθηγητές και φοιτητές– να καταστρέψουν αυτή την προσπάθεια.