Οι καθηγητές Πέτρος Κουμουτσάκος και Ευθύμιος Καξίρας μιλούν για το όραμα που έκαναν πράξη: το Ελληνικό Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών

Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2022, τ.1025

ΕΡΕΥΝΑ

συνέντευξη στον Απόστολο Λακασά

Πέτρος Κουμουτσάκος

Ο Πέτρος Κουμουτσάκος βρέθηκε στην Αμερική για διδακτορικό, αρχικά στη Ναυπηγική το 1986 στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Και συνέχισε στο Καλτέκ για Αεροναυπηγική, μετά στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και στη NASA. Έζησε 25 χρόνια στην Ελβετία (καθηγητής στο ETHZ) και επέστρεψε προ δύο ετών στις HΠΑ, στο Χάρβαρντ.

Ο Ευθύμιος Καξίρας άρχισε τις σπουδές το 1977 στο ΕΜΠ, αλλά, όπως λέει ο ίδιος, «γρήγορα απογοητεύτηκε γιατί λόγω καταλήψεων ουσιαστικά δεν κάναμε μαθήματα, και μετανάστευσα για να συνεχίσω σπουδές στο ΜΙΤ». Αποφοίτησε με διδακτορικό στη θεωρητική Φυσική το 1987. Ακολούθησαν λίγα χρόνια μεταδιδακτορικής έρευνας, και κατέληξε στο Χάρβαρντ ως καθηγητής το 1991, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα, με σύντομα διαλείμματα σε ελληνικά πανεπιστήμια (Κρήτης, Ιωαννίνων) και ευρωπαϊκά ιδρύματα (EPFL, ETHZ, στην Ελβετία).

Ευθύμιος Καξίρας

Οι δύο επιστήμονες αποφάσισαν να συνδέσουν τη φιλία τους με ένα όραμα: τη δημιουργία ενός φορέα στον οποίο θα μετέχουν Έλληνες επιστήμονες από το εξωτερικό και θα προτείνουν λύσεις διαφόρων προβλημάτων από όποιον τους το ζητήσει στην Ελλάδα (κυβέρνηση, ακαδημαϊκά ιδρύματα, βιομηχανία). Η ιδέα υλοποιήθηκε με την ίδρυση του Ελληνικού Ινστιτούτου Προηγμένων Μελετών (Hellenic Institute of Advanced Study/HIAS), για το οποίο έχουν υπογράψει Έλληνες επιστήμονες που διδάσκουν στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια της Ευρώπης και των ΗΠΑ: ΜΙΤ, Johns Hopkins, UCLA Οξφόρδη, Σορβόννη, Πανεπιστήμιο του Τορόντο, Πρίνστον, Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Ελβετίας κ.ά. Στο πλευρό τους βρίσκονται αρκετοί συνάδελφοί τους στην Ελλάδα, όπως ο πρύτανης του ΕΜΠ, Ανδρέας Μπουντουβής, και η καθηγήτρια στο Πολυτεχνείο Κρήτης Δάφνη Μανουσάκη. «Θέλουμε να κάνουμε το Ελληνικό Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών από τα καλύτερα στον κόσμο. Το πιο διάσημο αντίστοιχο ίδρυμα είναι to Institute of Advanced Study in Princeton. Ο σκοπός μας είναι να το φτάσουμε και να το ξεπεράσουμε. Και αυτό να γίνει σε μια βάση συνεργασίας μεταξύ των Ελλήνων της διασποράς και των επιστημόνων στην Ελλάδα», λένε οι δύο επιστήμονες, μιλώντας στην Οικονομική Επιθεώρηση για το όραμά τους.

Για τους ακαδημαϊκούς, η ύπαρξη δομών για εκλογή και ανέλιξη που να βασίζεται στην αξιοκρατία και διαυγείς διαδικασίες. Πρέπει να απαλλαγούν τα ελληνικά πανεπιστήμια από μια, μοναδική στον κόσμο, εσωστρέφεια (εκλέγονται καθηγητές που δεν έχουν ποτέ υπηρετήσει σε άλλο ίδρυμα από όταν μπήκαν σε αυτό ως φοιτητές!) και να ανοίξουν τις πόρτες τους στην εντυπωσιακή για το μέγεθος της χώρας μας δεξαμενή ταλέντου της ελληνικής διασποράς. Για μη ακαδημαϊκούς, να υπάρχουν ευκαιρίες σε δημιουργικές εταιρείες· και για νέες εταιρείες, ελάττωση της γραφειοκρατίας και σύνδεση με τα πανεπιστήμια για την εξασφάλιση ταλέντων.

Η επιστροφή των επιστημόνων που μετανάστευσαν είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορούν να βοηθήσουν τη χώρα μας; Μήπως υπάρχουν και άλλοι τρόποι, με τους επιστήμονες να παραμένουν στο εξωτερικό;

Μπορούν να υπάρξουν πολλοί τρόποι. Γέφυρες και καινούργιες δομές που επεκτείνουν τα τωρινά όρια των πανεπιστήμιων και των ερευνητικών κέντρων. Μια τέτοια προσπάθεια είναι το Ελληνικό Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών και χαιρόμαστε ιδιαίτερα που πρόσφατα γίνονται και άλλες παρόμοιες.

Το Institute of Advanced Study στο Princeton

Ποια μέτρα θεωρείτε ότι θα βοηθούσαν ώστε Έλληνες επιστήμονες που μετανάστευσαν από την Ελλάδα κατά τη δεκαετή οικονομική κρίση να επιστρέψουν; Ποιος είναι ο στόχος του Ινστιτούτου;

H δημιουργία ενός Ελληνικού Ινστιτούτου Προηγμένων Μελετών που θα είναι από τα καλύτερα στον κόσμο. Το πιο διάσημο αντίστοιχο ίδρυμα είναι το Institute of Advanced Study στο Princeton. Ο σκοπός μας είναι να το φτάσουμε και να το ξεπεράσουμε. Και αυτό να γίνει σε μια βάση συνεργασίας μεταξύ των Ελλήνων της διασποράς και των επιστημόνων στην Ελλάδα.

 

Πόσοι Έλληνες πανεπιστημιακοί έχουν έως τώρα δηλώσει συμμετοχή στο Ινστιτούτο;

Έχουμε αυτή τη στιγμή 130 μέλη, κυρίως από την περιοχή των θετικών επιστημών. Το σχέδιό μας είναι να μεγαλώνουμε συνεχώς, αλλά με αργούς ρυθμούς.

Ποια θεωρείτε ότι είναι τα προβλήματα των ελληνικών ΑΕΙ; Τι προτείνετε για την αντιμετώπισή τους;

Είναι δύσκολο να εκφέρει κανείς λεπτομερείς προτάσεις όντας εκτός του χώρου. Η εκπαίδευση αλλάζει και μαζί και ο ρόλος του πανεπιστήμιου. Οι αλλαγές αυτές φαίνεται να καθυστερούν στην Ελλάδα. Από την άλλη πλευρά, βλέποντας τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Έλληνες συνάδελφοι, αισθανόμαστε πραγματικά δέος για το τι καταφέρνουν να επιτύχουν με ελάχιστη στήριξη. Πιο γενικά, χρειάζεται περισσότερη αξιοκρατία και λιγότερη γραφειοκρατία, περισσότερη αυτονομία και λιγότερη πολιτικοποίηση, περισσότερη υλική υποστήριξη για έρευνα και διδασκαλία και λιγότερες καταστροφές, περισσότερη καινοτομία και λιγότερη εσωστρέφεια. Αυτά είναι εύκολο να ειπωθούν και πιο δύσκολο να εφαρμοστούν. Αλλά κάποτε πρέπει να γίνει το πρώτο βήμα. Νομίζουμε πως τέτοια βήματα έχουν αρχίσει να γίνονται – και είναι πολύ ευπρόσδεκτα, αν και κάπως αργοπορημένα.

Ποια εικόνα έχουν οι ξένοι επιστήμονες για τα ελληνικά ΑΕΙ;

Υπάρχουν μονάδες που χαίρουν διεθνούς εκτίμησης. Όμως, πολλοί ξένοι επιστήμονες δεν μπορούν να κατανοήσουν αυτά που γίνονται με τη χρηματοδότηση των πανεπιστημίων, τις καταλήψεις κ.λπ. Θα πρέπει να έχουν τα πανεπιστήμια μεγαλύτερη διαφάνεια, πιο δημιουργικές διαδικασίες. Υπάρχουν τέτοια παραδείγματα αριστείας στα ελληνικά ΑΕΙ, που πρέπει να προβληθούν και να επεκταθούν.

Η πρωτοβουλία σας έχει ανακοινωθεί από το καλοκαίρι του 2021. Είχατε προτάσεις από την ελληνική κυβέρνηση, τη βιομηχανία, τα ΑΕΙ για την εκπόνηση μελετών;

Είχαμε αρκετές επαφές με την κυβέρνηση, ακαδημαϊκά ιδρύματα και τον ΣΕΒ. Μερικές από αυτές τις επαφές έχουν ήδη αποδώσει καρπούς και πολλές άλλες βρίσκονται στο στάδιο συζήτησης και υλοποίησης. Το πιο σημαντικό αποτέλεσμα ίσως είναι μια εκτεταμένη και εμπεριστατωμένη έκθεση για τη Ρομποτική και τις προοπτικές της στην Ελλάδα. Αυτή η έκθεση συντάχθηκε από μέλη του HIAS με τη συμμετοχή και αρκετών συναδέλφων από ελληνικά πανεπιστήμια (κυρίως το ΕΜΠ). Η όλη προσπάθεια άρχισε με μια συνάντηση που κάναμε με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος μας ζήτησε να ασχοληθούμε με το θέμα. Η έκθεση που προέκυψε υποβλήθηκε στην κυβέρνηση και αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία ενός νέου ερευνητικού κέντρου στην Ελλάδα, στον τομέα της Ρομποτικής (HERON) και των εφαρμογών της.

Είχαμε επίσης επαφές με τον ΣΕΒ, στις οποίες συζητήσαμε τις προτεραιότητες που βλέπουν από την πλευρά τους – και ελπίζουμε ότι θα προκύψουν και από αυτές τις επαφές ενδιαφέρουσες συνεργασίες.

Έχετε επαφές με ελληνικά ΑΕΙ;

Φυσικά, και προσπαθούμε να συγκεκριμενοποιήσουμε δράσεις όπου θα μπορούσαμε να συνεισφέρουμε στο διδακτικό και ερευνητικό τους έργο. Ένα παράδειγμα είναι η δημιουργία ενός δικτύου Maker Spaces (εργαστήρια ανοικτής πρόσβασης και πειραματισμού) στα ελληνικά πανεπιστήμια. Πριν από περίπου έναν χρόνο, ξεναγήσαμε τους υφυπουργούς Έρευνας και Τεχνολογίας, Χρίστο Δήμα, και Οικονομικής Διπλωματίας και Εξωστρέφειας, Κώστα Φραγκογιάννη, στα Maker Spaces του Χάρβαρντ, και εξηγήσαμε πόσο σημαντικά είναι τέτοιου είδους εργαστήρια για την εξέλιξη των φοιτητών σε επιστήμονες και δημιουργούς γνώσης και εφαρμογών. Ελπίζουμε να ευοδωθούν αυτές οι προσπάθειες στο εγγύς μέλλον.

Παράλληλα, εκπρόσωποι της κυβέρνησης έχουν ασχοληθεί με την ανάγκη δημιουργίας της «Στέγης του HIAS» στην Ελλάδα, και μας έχουν υποσχεθεί στήριξη και βοήθεια. Ελπίζουμε να γίνει και αυτό στο εγγύς μέλλον, γιατί θα μας δώσει την ευκαιρία να βρισκόμαστε τακτικά και συστηματικά σε στενή επαφή με την ελληνική επιστημονική κοινότητα και ιδιαίτερα τους νέους επιστήμονες.

Έχετε συναντήσει αντιδράσεις στο Ινστιτούτο, που πιθανότατα να οφείλονται σε ανταγωνιστική διάθεση από Έλληνες;

Το αντίθετο! Έχουμε βρει μεγάλη αποδοχή και υποστήριξη από τους συνάδελφους στην Ελλάδα και υπάρχει μεγάλος αλληλοσεβασμός. Έχουμε κοινούς σκοπούς και όραμα μια πιο δυνατή κι ενωμένη Ελλάδα, κάτι που χρειαζόμαστε άμεσα.