Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2021, τ. 1002

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ του Νίκου Παπανδρέου

Λύσεις για το κοινωνικό κράτος εν έτει 2021

Το 2020 η παγκόσμια οικονομία γνώρισε τη βαθύτερη ύφεση από την εποχή του Μεγάλου Κραχ. Ήταν (και είναι) άνευ προηγουμένου. Άνευ προηγουμένου όμως ήταν και οι οικονομικές ενέσεις από τις κυβερνήσεις ώστε να στηριχθούν οι κοινωνίες, όπως και άνευ προηγουμένου ήταν τα αντανακλαστικά της ιατρικής κοινότητας, η οποία για πρώτη φορά συντονίστηκε σε παγκόσμιο επίπεδο, με συνεργασίες και δημοσιεύσεις και ανταλλαγή επιστημονικών πληροφοριών με ανέλπιστα θετικά αποτελέσματα.

Οι ανισότητες που δημιούργησε η πανδημία μαζί με την ανεργία και την ύφεση θα πιέσουν όλο και περισσότερο το κοινωνικό κράτος. Χωρίς εύρωστη ανάπτυξη, χωρίς εργαζομένους και ζωντανές επιχειρήσεις, οι ασφαλιστικές εισφορές θα συνεχίσουν να χρειάζονται κρατικές επιδοτήσεις. Και αυτές οι επιδοτήσεις πληρώνονται από τους φόρους και κρατικά δάνεια. Δεν ήταν και δεν είναι βιώσιμο.

Από την άλλη, μέσα στην πανδημία, βλέπουμε εταιρείες και επιχειρήσεις, μετόχους και ιδιοκτήτες εταιρειών να πλουτίζουν λόγω της τεράστιας ανόδου των μετοχών.

Θα περίμενε κανείς ότι η οικονομική ύφεση, η αύξηση της ανεργίας, η ίδια η πανδημία και η αβεβαιότητα της παγκόσμιας αγοράς και η κλιματική αλλαγή θα αντικατοπτρίζονταν στο βαρόμετρο του καπιταλισμού, τη Wall Street. Έχει συμβεί ακριβώς το αντίθετο.

Οι γνωστές ως FAANG (Facebook, Amazon, Apple, Netflix, Google) έχουν σημειώσει μια απίστευτη αύξηση στις τιμές των μετοχών. Η Amazon σημείωσε άνοδο πάνω από 70% το 2020, η Apple 50%, ενώ η Facebook συνεχίζει να σπάει ρεκόρ. Και παρόλο που η Google σημείωσε πτώση των εσόδων, οι τιμές των μετοχών αυξήθηκαν περίπου 40% από τον Μάρτιο.

Εάν θέλουμε να είμαστε κυνικοί και πρακτικοί, η Ελλάδα δεν μπορεί να μείνει έξω από αυτή τη νέα ανακατανομή του πλούτου. Όταν οι αποδόσεις των συνταξιοδοτικών ταμείων εδώ είναι στο μηδέν, είναι καιρός σ’ αυτά τα ταμεία να δοθεί η δυνατότητα να επωφεληθούν από αυτό που συμβαίνει.

Εν ολίγοις, προτείνω να εκμεταλλευτούμε –ως χώρα– την παράδοξη ανοδική κούρσα των αγορών. Να παίξουμε το παιχνίδι των χρηματιστηρίων προς όφελος των συνταξιοδοτικών μας ταμείων. Πότε; Τώρα. Τώρα που βράζει το σύστημα.

Μπορούμε να κουνάμε το κεφάλι μας με δυσπιστία. Ή μπορούμε να κάνουμε –ως χώρα– έξυπνες επενδύσεις. Δηλαδή να τοποθετήσουμε ένα μέρος των αποταμιεύσεων του κράτους σε εταιρείες και να διπλασιάσουμε τις αποδόσεις σε έναν χρόνο.

Υπάρχουν προηγούμενα. Παράδειγμα: Ένα από τα μεγαλύτερα συνταξιοδοτικά ταμεία της Αυστραλίας, η UniSuper, αγοράζει Tesla, Microsoft και Google. Άλλα ταμεία εστιάζουν σε επενδύσεις και σε επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας και σε εταιρείες ανανεώσιμης ενέργειας.

Όσοι παρακολουθούν τη μεγάλη συζήτηση για την κλιματική αλλαγή γνωρίζουν την πίεση στις μεγάλες επιχειρήσεις να μειώσουν το αρνητικό τους περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα. Οι αγορές ανταποκρίνονται στα νέα αυτά δεδομένα. Γι’ αυτό παρατηρείται μια σημαντική τάση στις αγορές ιδιωτικού και δημόσιου χρέους να επενδύουν σε εταιρείες που σέβονται το καινούργιο «συμβόλαιο με το περιβάλλον», δηλαδή αυτό που ονομάζεται Περιβαλλοντική, Κοινωνική και Εταιρική Διακυβέρνηση. Σε αυτές τις επενδύσεις οι αποδόσεις είναι ελαφρώς χαμηλότερες από τις υπόλοιπες. Είναι όμως ένα ακόμη εργαλείο ώστε να πιεστεί το «σύστημα» και να τιμωρεί τις εταιρείες που δεν δείχνουν ευαισθησία στα προβλήματα του πλανήτη.

Τα ταμεία μας μπορούν να επενδύσουν πιο «καπιταλιστικά» και να μπούνε στο παιχνίδι του πλούτου. Αντί δηλαδή να αγοράζουν ομόλογα με χαμηλές αποδόσεις, αντ’ αυτού να διαμορφώσουν ένα μοντέρνο και δυναμικό σχήμα επενδύσεων με πολύ μεγαλύτερες αποδόσεις. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούν να προσφέρουν πολλά περισσότερα στους ταλαιπωρημένους μας συνταξιούχους και την ίδια στιγμή να απαλλάξουν το κράτος από νέα δάνεια και εμάς τους φορολογούμενους από νέους φόρους. Μην ξεχνάμε ότι όλες αυτές οι πρόσφατες και σημαντικές ενέσεις της κυβέρνησης για να κρατήσουν την οικονομία όρθια θα πρέπει να πληρωθούν από εμάς τους φορολογούμενους σε δύο-τρία χρόνια από τώρα. Τα ταμεία να παίξουν πιο ενεργό ρόλο στην αύξηση του πλούτου της χώρας.

Φανταστείτε δηλαδή, για να πάρουμε ένα καλό σενάριο, εάν ένα ελληνικό συνταξιοδοτικό ταμείο είχε βάλει ακόμη και δέκα τοις εκατό των αποταμιεύσεών του στην Apple ή στην Amazon πριν από δέκα χρόνια. Ή πριν από έναν χρόνο και μόνο, με αποδόσεις πάνω από 50%!

Φυσικά, θα πει κανείς: μα θα πάρουμε τέτοιο ρίσκο να παίξουμε τέτοιο παιχνίδι; Εδώ μπαίνουν οι ειδήμονες και οι ειδικοί, που μπορεί να αποφανθούν ότι μόνο το 10% ή το 20% του ταμείου θα επενδύσει στις δυνατές μετοχές. Θέλει σωστούς fund managers αλλά και μια νομοθεσία που επιτρέπει τέτοιες κινήσεις – και μια κοινωνική αποδοχή συνάμα. Και υπάρχουν και τα hedge funds· και, δόξα τω Θεώ, υπάρχουν κι ένα σωρό funds που επενδύουν σε μετοχές εκ μέρους μας (τα γνωστά ΕTF), στις οποίες μπορούν να επενδύσουν τα ταμεία μας.

Ένας λόγος που δεν έχουμε εκμεταλλευτεί τη μεγάλη, αν και άνιση, αύξηση του πλούτου είναι η νοοτροπία που χαρακτηρίζει τα ταμεία. Εδώ και δεκαετίες τα συνταξιοδοτικά ταμεία επιμένουν σε σίγουρες, αν και χαμηλές, αποδόσεις-επενδύσεις με μακρόχρονο ορίζοντα. Επενδύουν δηλαδή σε «financial instruments» που προστατεύουν πάση θυσία το αρχικό κεφάλαιο (minimize downside), σε βάρος των μεγάλων αποδόσεων (upside).

H φιλοσοφία που κυριαρχεί ακόμη, η κουλτούρα δηλαδή των περισσότερων συμβούλων στα συνταξιοδοτικά ταμεία, είναι η μεγιστοποίηση των μακροπρόθεσμων αποδόσεων. Φαίνεται ότι δεν έχουν αφιερώσει αρκετό χρόνο προσπαθώντας να καταλάβουν τι μπορούν να κάνουν τα αμοιβαία κεφάλαια αντιστάθμισης κινδύνου (hedge funds!), επειδή έχουν τη νοοτροπία ότι τέτοια επενδυτικά σχήματα εμπεριέχουν άγνωστους κινδύνους και περίπλοκες κινήσεις που δύσκολα κατανοούν.

Φυσικά, μια τέτοια στροφή θα δεχόταν μεγάλη κριτική από τους τοπικούς ειδήμονες, και δη την κεντροαριστερά, που προτιμά να κουνά το δάχτυλό της και να βλέπει το τρένο να χάνεται στο βάθος της ιστορίας. Μπορούμε επιτέλους να ξυπνήσουμε από τον λήθαργο στον οποίο μπήκαμε από τον Οκτώβρη του 1917; Να σκεφτούμε ριζοσπαστικά, για το καλό του κοινωνικού συνόλου και του κοινωνικού κράτους;

Αν θέλει να συμβάλει στη λύση των προβλημάτων της χώρας μας, η κεντροαριστερά πρέπει να σκέφτεται πιο δημιουργικά. Να αποδράσει επιτέλους από την εσφαλμένη ανάγνωση της ρωσικής επανάστασης. Να βασιστεί, αν θέλει, στην επαναστατική ανάλυση του Μαρξ για τα οφέλη του καπιταλισμού. Να ρίξει στο καλάθι των αχρήστων τη νεκρή γραφή του Στάλιν.

Η κριτική που ασκείται για τις χαμηλές αποδόσεις των ταμείων συζητιέται και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Και εκεί βιώνουν τη μεγάλη πίεση στο κοινωνικό κράτος. Την ίδια στιγμή καλπάζουν οι αγορές. Είναι μια κατάσταση παράλογη. Πρωτοπόρα στην αλλαγή κατεύθυνσης είναι η Αγγλία, που θέλει να αλλάξει ριζικά τις παλιές νοοτροπίες που κυριαρχούν στα συνταξιοδοτικά ταμεία και αυτά να υιοθετήσουν το μοντέλο μεγαλύτερων αποδόσεων.

Είναι ένα μοντέλο που αξίζει να εξεταστεί πιο σοβαρά. Γιατί μόνο αν εκμεταλλευτούμε τις αγορές, θα μπορεί η Ελλάδα να χρηματοδοτήσει το κοινωνικό κράτος και να αρχίσει να αποπληρώνει τα υπέρογκα χρέη της.

Αν μείνουμε έξω από το «παιχνίδι» λόγω ιδεοληπτικών αγκυλώσεων, τότε ενισχύουμε τον «σοσιαλισμό για τους πλούσιους και τον καπιταλισμό για τους φτωχούς», όπως λέει ένας αναλυτής.

Η πρότασή μου είναι απλή:

Να επενδύουμε ως καπιταλιστές. Να ξοδεύουμε σαν σοσιαλιστές. Να κτίσουμε ένα κοινωνικό κράτος με τα δικά μας όπλα.