Εννιά βήματα προς τη μεταπολεμική Ευρώπη

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2023, τ.1026

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟ 2023

του Yaroslav Zhalilo

Ο οχτάμηνος, μεγάλης έκτασης, πόλεμος της Ρωσίας ενάντια στην Ουκρανία έχει πλέον έμπρακτα αποδείξει την πλήρη παραμέληση των όποιων γραπτών κανόνων και άγραφων συνηθειών συνύπαρξης με το διεθνές περιβάλλον από την κλίκα του Πούτιν. Η εντατικοποίηση των επιθέσεων σε υποδομές ενέργειας πριν από τον χειμώνα, και συγκεκριμένα στα μέσα Οκτωβρίου, απέδειξε την τρομοκρατική φύση του επιτιθέμενου κράτους, καθιστώντας το απόκληρο στην παγκόσμια κοινότητα. Δεν υπάρχει πλέον καμία δυνατότητα για την επαναφορά στο προπολεμικό status quo στην Ευρώπη, στο οποίο η Ρωσία έπαιζε τον ρόλο του ουσιαστικού οικονομικού και πολιτικού συνομιλητή.

Η συνειδητοποίηση και αποδοχή αυτή της κατάστασης απαιτεί ολοένα και πιο αποφασιστικές πολιτικές οικονομικής και στρατιωτικής στήριξης στην Ουκρανία. Ωστόσο, το πραγματικό διακύβευμα είναι μια νέα, μεταπολεμική Ευρώπη με πρακτικά εγγυημένη ασφάλεια και βιώσιμη ανάπτυξη. Η έλλειψη ενός κοινού οράματος για τον μεταπολεμικό σχεδιασμό της Ευρώπης προκαλεί απογοήτευση και ασυνέπεια ως προς τις μεθόδους αντίστασης στον επιτιθέμενο, καλλιεργεί αβεβαιότητα και υβριδικές επιπτώσεις, και εμποδίζει τα βήματα της παγκόσμιας κοινότητας προς ένα φερέγγυο μεταπολεμικό σχήμα. Πολλές από τις εμπλεκόμενες πλευρές αδυνατούν να ξεπεράσουν τις παράλογες προσδοκίες τους και πιστεύουν ότι θα συνεχίσουν να δραστηριοποιούνται επιχειρηματικά με τον ίδιο τρόπο που το έκαναν και πριν όταν τελειώσει ο πόλεμος, ανεξάρτητα από την έκβασή του.

Για την ώρα, οι σύμμαχοι επικεντρώνονται στις κυρώσεις, που έχουν ως στόχο να πλήξουν τον επιτιθέμενο. Η Ευρώπη πληρώνει ένα πολύ υψηλό τίμημα από αυτόν τον πόλεμο, κατάσταση που επιδεινώνεται από πλήθος αναποτελεσματικών τελικά κυρώσεων, που οδηγεί στην απαξίωσή τους, με αποτέλεσμα να εμποδίζονται άλλες περισσότερο στοχευμένες και ουσιαστικές. Γενικά το ζήτημα των κυρώσεων θα τραβήξει πολύ. Στο μεταξύ, για κάθε μέρα πολέμου που συνεχίζεται καταγράφονται απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, επιδείνωση της ανθρωπιστικής κατάστασης και υλικές απώλειες.

Οι κυρώσεις πρέπει, βεβαίως, να συνεχιστούν και να ενισχυθούν, αλλά οι σύμμαχοι οφείλουν να γνωρίζουν ότι η αποτελεσματικότητά τους είναι περιορισμένη και δεν μπορούν από μόνες τους να επηρεάσουν ριζικά τον πόλεμο ή να νικήσουν τη Ρωσία, επιδεινώνοντας την οικονομική κατάσταση της τελευταίας.

Η αλλαγή πλεύσης από πλευράς Πούτιν και της κλίκας του είναι αδύνατο να επιτευχθεί με αυτόν τον τρόπο. Η 24η Φεβρουαρίου απέδειξε ότι το καθεστώς Πούτιν δεν προτίθεται να εκσυγχρονιστεί με κάποιο επαναστατικό τρόπο, και υπό πίεση τείνει να κλιμακώνει την επιθετικότητα. Οι προσδοκίες για οποιεσδήποτε δραματικές αλλαγές από πλευράς Πούτιν μοιάζουν αβάσιμες. Το ίδιο και ένα υποτιθέμενο «πραξικόπημα του παλατιού» ή κάπoιου είδους κοινωνική επανάσταση – και τα δύο στερούνται «εναλλακτικών» ηγετών που να μπορούν να οραματιστούν ένα διαφορετικό κοινωνικό και πολιτικό μοντέλο.

Θα ήταν αφελές να συγκριθεί ο αντίκτυπος των κυρώσεων σε μικρές και μεσαίες χώρες με αυτόν στη Ρωσία. Πρώτον, η Ρωσία είναι μια μεγάλη χώρα, με σημαντικό οικονομικό και φυσικό δυναμικό, που της επιτρέπει σε μεγάλο βαθμό την υποκατάσταση των εισαγωγών και την ενίσχυση άλλων εγχώριων μοχλών της εθνικής της οικονομίας. Στην πραγματικότητα, την περίοδο που ανακοινώθηκε η μερική επιστράτευση από τον Πούτιν προκλήθηκε μεγαλύτερη ζημιά στην εθνική οικονομία – επιταχύνοντας έντονα την τελική αντίστροφη μέτρηση. Δεύτερον, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Ρωσίας εξακολουθεί να έχει σχετικά χαμηλό βιοτικό επίπεδο. Έτσι, η πιθανή αντοχή των ανθρώπων στους περιορισμούς που προκαλούνται από κυρώσεις είναι πολύ υψηλή. Τρίτον, η αλήθεια είναι ότι η Ρωσία δεν έχει μείνει μόνη της, καθώς πολλές χώρες συνέχισαν τις οικονομικές, ακόμα και στρατιωτικές, επαφές μαζί της μειώνοντας δραστικά τον αντίκτυπο των κυρώσεων.

Επομένως, οι κυρώσεις θα πρέπει οπωσδήποτε να επιβληθούν σε συνδυασμό με μια σειρά από συμπληρωματικές δράσεις, που θα προσθέσουν άμεση πίεση στον επιτιθέμενο, δημιουργώντας παράλληλα θεσμικά πρότυπα και εναλλακτικές λύσεις, που θα ετοιμάσουν το έδαφος για την ολοκλήρωση της επιθυμητής μεταπολεμικής Ευρώπης,  καλύπτοντας τις απώλειες των εταίρων με win win στρατηγικές. Οι στρατηγικές αυτές θα πρέπει να στοχεύουν σε διαφορετικούς ενδιαφερόμενους, να είναι κατάλληλα προσαρμοσμένες και στοχευμένες στο πλαίσιο εννιά βημάτων σε τρεις άξονες πολιτικής.

Άξονας I Ουκρανία

Ο Yaroslav Zhalilo είναι Ουκρανός ερευνητής στον τομέα της μακροοικονομίας και της οικονομικής πολιτικής. Έχει εμπειρία τριών δεκαετιών σε θέσεις συμβούλου στην κυβέρνηση και το γραφείο του Προέδρου της Ουκρανίας, στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας και Άμυνας, καθώς και στα υπουργεία Οικονομίας και Εξωτερικών. Έχει πλούσιο συγγραφικό έργο σε επιστημονικά περιοδικά και αρθρογραφεί τακτικά σε ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. Από το 2018 είναι αναπληρωτής διευθυντής του Εθνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών και επικεφαλής του Κέντρου Οικονομικών και Κοινωνικών Μελετών.
Το άρθρο «Nine Steps Towards Post-War Europe» δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο στο GLOBSEC, μια δεξαμενή σκέψης με διεθνή προσανατολισμό, που εδρεύει στη Μπρατισλάβα. Αναφέρει ως αποστολή της «να επηρεάσει το μέλλον δημιουργώντας νέες ιδέες και λύσεις για έναν καλύτερο και ασφαλέστερο κόσμο». Φιλοδοξεί να βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση των παγκόσμιων τάσεων και των συνεπειών τους για την κοινωνία, την οικονομία και την ασφάλεια, μέσω αναλύσεων και ερευνών, στο πνεύμα των ευρωπαϊκών αξιών και της διεθνούς συνεργασίας.

Πρώτο βήμα Εφαρμογή, βραχυπρόθεσμα, του νομοθετικού πλαισίου για την εξαγωγή των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων υπό κυρώσεις. Αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την κάλυψη επειγουσών ανθρωπιστικών δράσεων και την ανάκαμψη στην Ουκρανία, και να αξιοποιηθούν ως αποζημίωση για τις δαπάνες των εταίρων προκειμένου για την οικονομική, στρατιωτική και ανθρωπιστική στήριξη της Ουκρανίας. Το συνολικό ποσό αυτών των κεφαλαίων εκτιμάται σε 300-400 δισ. δολάρια ΗΠΑ.

Δεύτερο βήμα Άμεση προετοιμασία και εφαρμογή του προγράμματος των συμμάχων της Ουκρανίας για την οικονομική της στήριξη κατά την περίοδο του πολέμου, αν και ορισμένοι ειδικοί προτιμούν τον όρο «οικονομικό Rammstein». Το πρόγραμμα θα πρέπει να επικεντρωθεί στον σταθερό προγραμματισμό της οικονομικής στήριξης για το επόμενο έτος, την άμεση αποκατάσταση των υποδομών ενέργειας και μεταφορών, καθώς και των κοινωνικών υποδομών που επλήγησαν από την κατοχή εδαφών.

Τρίτο βήμα Προετοιμασία του οδικού χάρτη για την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ, με βάση τις πολυμερείς διαβουλεύσεις και την εμπειρία των «νέων» μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μέριμνα για την απελευθέρωση των κεφαλαίων και επίσπευση της υποσχεθείσας διαδικασίας ένταξης. Σε αυτή την κατεύθυνση, η ΕΕ πρέπει επίσης να προωθήσει τις αναγκαίες θεσμικές αλλαγές στην Ουκρανία. Καθώς η υποψηφιότητα της χώρας στην ΕΕ θα προχωρά, η Ουκρανία θα μπορούσε να αποτελέσει έναν σημαντικό εταίρο στη μακρόχρονη σταθερότητα και πρόοδο της Ευρώπης, και να αποδείξει τον ρόλο που καλείται να διαδραματίσει στα τρέχοντα αλλά και μελλοντικά προβλήματα της ΕΕ.

Άξονας II Ευρώπη

Πρώτο βήμα Από κοινού προετοιμασία του οράματος της μεταπολεμικής Ευρώπης, που θα δείξει την έξοδο από την κρίση και θα απέχει μακράν από την απατηλή επαναφορά του business-as-usual. Επιχειρήσεις και πολίτες της ΕΕ θα πρέπει να δουν πρακτικά αποδεκτές εναλλακτικές και προοπτικές, όπως η διαχείριση των σημείων συμφόρησης της πλησιέστερης χειμερινής περιόδου. Σε αυτή τη λογική, οι εθνικές κυβερνήσεις θα πρέπει να επικοινωνούν με τα ενδιαφερόμενα μέρη, να απευθύνονται στις πιο αξιόπιστες οντότητες, και να προσδιορίζουν τον ρόλο τους στον οδικό χάρτη των αλλαγών. Η Ουκρανία θα πρέπει να μπει «στον χάρτη της Ευρώπης», συμμετέχοντας στη στρατηγική επίλυση προβλημάτων, όπου είναι δυνατόν, της ευρωπαϊκής κοινότητας και αντικαθιστώντας τα κενά που αφήνει η Ρωσία.

Δεύτερο βήμα Προετοιμασία ενός μοναδικού πολυεθνικού στρατηγικού πλαισίου (Σχέδιο Μάρσαλ 2.0) για τον καθορισμό μιας ενιαίας ευρωπαϊκής πολιτικής σε ό,τι αφορά την Ουκρανία και με στόχο τη θεσμική ανανέωση εντός της χώρας, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές αρχές. Το σχέδιο θα πρέπει να εκπονηθεί σε στενή συνεργασία με την Ουκρανία, αλλά υπό τις οδηγίες της ΕΕ. Θα πρέπει επίσης να διασφαλίζει ότι τα πεδία και οι δράσεις αμοιβαίου ενδιαφέροντος ανάμεσα σε επιχειρήσεις της ΕΕ και της Ουκρανίας υποστηρίζονται από το πλαίσιο ανάκαμψης και πέραν αυτού, να καθορίζει αρμοδιότητες για τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και, τέλος, να αποκαθιστά τους μοχλούς οικονομικής ανάπτυξης σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Η συνεργασία ευρωπαϊκών επιχειρηματικών και κοινωνικών φορέων με την Ουκρανία θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ένταξή της, καθώς είναι αυτοί που θα μπορέσουν να ασκήσουν πιέσεις στη γραφειοκρατία της ΕΕ για να επιταχυνθεί η διαδικασία ένταξης και προενταξιακής οικονομικής ενίσχυσης.

Τρίτο βήμα Σχεδιασμός ενός αξιόπιστου πανευρωπαϊκού συστήματος ασφαλείας, που θα υποκαταστήσει το σημερινό, απαξιωμένο, και θα αγκαλιάσει την Ουκρανία ως υποψήφιο και πιθανό μέλος της ΕΕ. Το σύστημα αυτό μπορεί να βασίζεται στο Σύμφωνο Ασφαλείας του Κιέβου, που παρουσιάστηκε από τους A.Φ. Ράσμουσεν και A. Γερμάκ στα μέσα Σεπτεμβρίου.

Άξονας ΙΙΙ Ρωσία

Πρώτο βήμα Προσδιορισμός και κοινοποίηση των προϋποθέσεων για ακύρωση ή προοδευτική άρση των κυρώσεων, ώστε να τερματιστεί η εντύπωση ότι οι κυρώσεις θα αρθούν με τη λήξη του πολέμου. Οι προϋποθέσεις sine qua non θα πρέπει να είναι η πλήρης ανάκτηση από την Ουκρανία των εδαφών της, ακόμα και εκείνων που τελούν υπό κατοχή από το 2014, η παρουσίαση ενός χρονοδιαγράμματος σε συνδυασμό με εγγυήσεις αποζημιώσεων και την εφαρμογή εγγυήσεων ασφαλείας, η πολιτική εξιλέωσης του καθεστώτος και η ανάληψη ευθύνης από όσους είναι ένοχοι εγκλημάτων πολέμου.

Δεύτερο βήμα Η σύγχρονη Ρωσία πρέπει να λειτουργήσει ως βάση για την επιθυμητή εικόνα που καλείται να χτίσει η χώρα με τη λήξη του πολέμου, ώστε να βρει τους τρόπους να την καλλιεργήσει. Είναι κρίσιμο να αφήσει πίσω της τη νοσηρή κληρονομιά της Σοβιετικής Ένωσης, που συχνά οδηγεί σε λανθασμένες εκτιμήσεις και προβλέψεις. Η εικόνα που πρέπει να χτίσει η Ρωσία και ως προς την ίδια και ως προς τα ενδιαφέροντά της είναι εκείνη μιας μη-αυτοκρατορικής δύναμης, κι αυτή θα αποτελέσει τη βάση για βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες αλλαγές στο εσωτερικό της.

Τρίτο βήμα Οραματισμός της μελλοντικής επικοινωνιακής στρατηγικής μιας αναβαπτισμένης Ρωσίας στην παγκόσμια οικονομία. Παρά τη συναισθηματική φόρτιση της τρέχουσας εποχής, η προσπάθεια να διατηρηθεί η Ρωσία σε διεθνή απομόνωση είναι το χειρότερο σενάριο. Η Γερμανία, ηττημένη στον Α´ Παγκόσμιο Πόλεμο, γέννησε τον Χίτλερ και εξαπέλυσε τον Β´ Παγκόσμιο. Ευτυχώς για την Ευρώπη, το Σχέδιο Μάρσαλ, που υπερίσχυσε του Σχεδίου Μοργκεντάου μετά τον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο, επανέφερε τη Γερμανία στον πολιτισμό και εγγυήθηκε τη μακροχρόνια ειρήνη. Τα διδάγματα από την ιστορία αποδεικνύουν τα οφέλη των στρατηγικών win win έναντι εκείνων μηδενικού αθροίσματος.

Ο επανασχεδιασμός του «χάρτη» της μεταπολεμικής Ευρώπης, σε αμοιβαία βάση, με στόχο ένα προοδευτικό μετα-βιομηχανικό βιώσιμο μέλλον, είναι η καλύτερη δυνατή απάντηση της παγκόσμιας κοινότητας στις ζοφερές προσπάθειες της Ρωσίας του Πούτιν να αναθεωρήσει τα ευρωπαϊκά σύνορα για να ικανοποιήσει τις οπισθοδρομικές φιλοδοξίες της για ασύμμετρη και καταστροφική περιφερειακή κυριαρχία.