Με αφορμή την παρουσία Βαρθολομαίου στις ΗΠΑ

του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Τα προγραμματισμένα για τις 2 Νοεμβρίου θυρανοίξια – τα εκκλησιαστικά εγκαίνια, με άλλα λόγια –  του ναού του Αγίου Νικολάου στο Ground Zero της Νέας Υόρκης (λίγο παραπέρα από εκεί που βρισκόταν ο ναΐσκος των ΕλληνΟρθοδόξων μέχρι την ημέρα που κατέρρευσαν οι Δίδυμοι Πύργοι), με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στο κέντρο της τελετής και τον Αρχιεπίσκοπο Ελπιδοφόρο στο πλευρό του, θα έχουν ισχυρό συμβολικό και διεθνοπολιτικό περιεχόμενο. Είναι να ελπίζει κανείς ότι δεν θα φροντίσει μια ακόμη ΕλληνοΕλληνική αντιπαράθεση να το επισκιάσει.

Αν μη τι άλλο, ο «καινούργιος» Άγιος Νικόλαος – με όλους τους συμβολισμούς του Πεντελικού μαρμάρου, της αποτύπωσης/ενσωμάτωσης αρχιτεκτονικών στοιχείων της ΑγιαΣοφιάς (δια χειρός Καλατράβα), με την αναγνώρισή του ως national shrine/εθνικού προσκυνήματος των ΗΠΑ – επιδιώκεται να λειτουργήσει ως συμβολικό σημείο προσπεράσματος της φρίκης της επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001: γι’ αυτό και σχεδιάστηκε άλλωστε να παραβρεθεί ο Πρόεδρος Μπάιντεν. γι’ αυτό και ο ίδιος ο ναός θα είναι ανοιχτός σε όλα τα δόγματα, θα φιλοξενεί την προσευχή και άλλων θρησκειών σε ειδικό κέντρο.

Πάντως, ήδη η επίσκεψη Βαρθολομαίου στις ΗΠΑ αφήνει σημαντικό αποτύπωμα. Οι συναντήσεις του – με τον Ελπιδοφόρο σταθερά στο πλευρό του –  με τον Πρόεδρο Μπάιντεν, τον Άντονι Μπλίνκεν, με σημαντικά περαιτέρω στελέχη του πολιτικού κατεστημένου των ΗΠΑ όπως ο Μπομπ Μενέντεζ, υπερέβαιναν κατά πολύ το συμβολικό στοιχείο, όσο κι αν αυτό ήταν παρόν. Οι αμφίπλευρες αναφορές στην σημασία της θρησκευτικής ελευθερίας για την διεθνή πολιτική όπως την ασκούν οι ΗΠΑ, στον ρόλο της προστασίας των μειονοτήτων, αλλά και σ’ εκείνον του διαθρησκευτικού διαλόγου δεν είχαν μόνον διακηρυκτικό χαρακτήρα. Η διατύπωση Βαρθολομαίου «[…] ιδέες και αρχές που προσπαθούμε να προστατεύσουμε, αγωνιζόμενοι την ίδια ώρα να επιβιώσουμε στην ιστορική μας έδρα, την Κωνσταντινούπολη» παρέπεμπαν σε έως και ιστορικές-γεωπολιτικές προσεγγίσεις. Κανείς δεν λησμονεί το πώς τον προκάτοχο του νυν Οικουμενικού Πατριάρχη, τον μεγάλο Αθηναγόρα Α΄, συνόδευσε/«εγκατέστησε» στο Φανάρι το 1948 ο υπασπιστής του Προέδρου Τρούμαν συνταγματάρχης Τσάρλς Μάρι, (που έφθασε συνοδεύοντας τον στην Πόλη με το Προεδρικό αεροσκάφος των ΗΠΑ), αφού πρώτα κατατέθηκε στεφάνι στην Πλατεία Ταξίμ. Ακολούθησε ταξίδι στην Άγκυρα και συνάντηση με τον τότε Πρόεδρο Ινονού, με μήνυμα Τρούμαν να επιδίδεται από τον Αθηναγόρα.

[Επιστροφής το σήμεερα: Δεν μπορεί να διαφεύγει από την προσοχή κανενός η συνεχής πίεση που ασκείται τις δύο τελευταίες δεκαετίες από το Πατριαρχείο Μόσχας, αλλά και την ρωσική Κυβέρνηση, για περιορισμό της διεθνούς ακτινοβολίας του Οικονομικού Πατριαρχείου. Ούτε η ένταση που είχε δημιουργηθεί – και δεν έχει υποχωρήσει, καθόλου… – μετά την αναγνώριση ως Αυτοκέφαλης της Ουκρανικής Εκκλησίας από το Φανάρι].

Όμως και οι αναφορές του Βαρθολομαίου σε «πολιτικές ενέργειες για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης» παρέπεμπαν στην ήδη από δυο δεκαετιών στράτευσή του, με θρησκειολογικό βάθρο, στα θέματα του περιβάλλοντος («ο Πράσινος Πατριάρχης»).

Ασφαλώς, βέβαια, η παρουσία Βαρθολομαίου στις ΗΠΑ – είναι 81 ετών, βρίσκεται στον Οικουμενικό Θρόνο εδώ και 30 χρόνια – είχε και εκκλησιαστικό περιεχόμενο. Πέρα από τα θυρανοίξια του Αγ. Νικολάου, ή και τις συναντήσεις με κατά τόπους επιτροπές κοκ. Η Αρχιεπισκοπή Αμερικής είναι η μεγαλύτερη, και η οικονομικά πλέον  υποστηρικτική, επαρχία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Οι πάντα έντονες (να το πούμε ευγενικά…) σχέσεις στο εσωτερικό της Ομογένειας, αλλά και γενικώς οι ΕλληνοΕλληνικές αναταράξεις δεν μπορούν να περάσουν απαρατήρητες. «Υποδειγματική» η περίπτωση της αναταραχής περί τα παρελθόντα οικονομικά της Αρχιεπισκοπής, με (άσχημη) κορύφωση τα της οικοδόμησης του Αγίου Νικολάου (το κόστος, των 95 εκατομμυρίων δολαρίων τελικώς, δύσκολα μπαίνει στην ζυγαριά με την δημιουργία national shrine των ΗΠΑ δια του ναού των Ελληνορθοδόξων…).

Αλλά δύσκολα θα σβήσει και η υπόθεση της δεινής θέσης στην οποία περιήγαγε τον Αρχιεπίσκοπο Ελπιδοφόρο το δημόσιο «μάλωμα» από την επίσημη Ελλάδα, όταν εκείνος είχε παραβρεθεί στα εγκαίνια του «Σπιτιού της Τουρκίας» στην Νέα Υόρκη – με παρόντα,  ειν’ αλήθεια, και τον Ερσίν Τατάρ.

Αυτά, βέβαια, προσπεράστηκαν με κάποιον τρόπο. Ενδεχομένως και το γεγονός ότι τον Οικουμενικό Πατριάρχη δεξιώθηκε στην Ουάσιγκτων η – εξ απορρήτων του Μεγάρου Μαξίμου – Ελληνίδα πρέσβυς Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου (βέβαια… η υπαίθρια δεξίωση θεωρήθηκε πως έως και επιβάρυνε την υγεία του Βαρθολομαίου, ο οποίος μάλιστα χρειάστηκε νοσοκομειακή φροντίδα, κινητοποιηθέντος και του προσωπικού γιατρού του Προέδρου Μπάϊντεν) να καταγράφεται ως επαναφορά πνεύματος καταλλαγής και συμπόρευσης.

Ενώ και η Ελληνική Κυβέρνηση σταθερά στηρίζει – όπως, παραδοσιακά, και η Αμερικανική – την καμπάνια του Οικουμενικού Πατριαρχείου για επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης μετά από 50 χρόνια κλείσιμό της, ώστε να συνεχισθεί η στελέχωση του Πατριαρχείου παρά την μείωση του ποιμνίου. Όπου ηγούμενος στην Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος (όπου ανήκει η Σχολή) ήταν ο νυν Αμερικής Ελπιδοφόρος, που συνόδευσε παντού στις κινήσεις του στις ΗΠΑ τον Πατριάρχη. Ωστόσο, επειδή η έννοια της ισορροπίας είναι εγγενής στο Φανάρι, με τον Βαρθολομαίο στις ΗΠΑ ήταν και ο Γέρων Χαλκηδόνος ( «από Γαλλίας») Εμμανουήλ. Ο Μητροπολίτης Χαλκηδόνος έχει παραδοσιακά τα πρωτεία στην Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου – Χαλκηδόνος διετέλεσε ο νυν Πατριάρχης. Ο δε Εμμανουήλ είναι και Πρόεδρος της Συνόδου των Ευρωπαϊκών Εκκλησιών, ου μην αλλά του (ακαδημαϊκού) διαλόγου με Ισλαμισμό και Ιουδαϊσμό.

Ως κατακλείδα, κάτι πολιτικό: η εμμονή στην επαναλειτουργία Χάλκης ας μας έχει πάντα έτοιμους για μια θεατρική χειρονομία Ερντογάν/Τουρκίας, άμα θελήσει να δώσει – διεθνοπολιτικά αδάπανη – συνέχεια στις Αμερικανικές πιέσεις…