27ος economia ΦΟΙΤΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ

 

5o βραβείο: Θεόδωρος Άγριος

 τμήμα Οικονομικής Επιστήμης, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

 

 

  1. Εισαγωγή – Ορισμοί και Έννοιες

Επιχειρηματικότητα

Σύμφωνα με τον Peter Drucker  , η επιχειρηματικότητα είναι μια συμπεριφορά και πράξη παρεμβατική. Ο επιχειρηματίας επιδιώκει την αλλαγή και το μετασχηματισμό, δημιουργώντας νέα προϊόντα, νέες υπηρεσίες, νέες μεθόδους και διαδικασίες παραγωγής, νέο marketing, νέους τρόπους διανομής, νέες μεθόδους διοίκησης και επικοινωνίας. Ο σκοπός είναι η αύξηση της ζήτησης, η επέκταση των εργασιών και η διεύρυνση του πελατολογίου. Η επιχειρηματικότητα εμπεριέχει το ρίσκο της αποτυχίας αλλά και την προοπτική της οικονομικής ανταμοιβής και τη γοητεία της δημιουργικότητας.

Η πιο προφανής μορφή επιχειρηματικότητας   είναι αυτή της έναρξης νέων επιχειρήσεων (αναφέρεται ως Startup Company). Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, ο όρος επεκτάθηκε για να συμπεριλάβει κοινωνικές και πολιτικές μορφές επιχειρηματικής δραστηριότητας.

Καινοτομία στην Επιχειρηματικότητα

Η καινοτομία μπορεί να οριστεί  , ως «η εισαγωγή κάτι καινούργιου». Αυτός ο ορισμός καλύπτει νέα προϊόντα και υπηρεσίες, αλλά και βελτιώσεις σε πολλούς άλλους τομείς, όπως επιχειρηματικές διαδικασίες ή επιχειρηματικά μοντέλα, τα οποία αποτελούν από μόνες τους βασικές πηγές καινοτομίας. Η καινοτομία είναι σχεδόν συνώνυμη με την έννοια της Έρευνας και Ανάπτυξης (Research and Development), ενός νέου προϊόντος ή μιας νέας υπηρεσίας.

Την καινοτομία μπορούμε να την ξεχωρίσουμε σε :

α.  καινοτομία προϊόντος, σημαντικά βελτιωμένου σε σχέση με τα βασικά του χαρακτηριστικά, τις τεχνικές προδιαγραφές, ή τη φιλικότητα προς τον χρήστη, (υλικού αγαθού ή υπηρεσίας).

β.  καινοτομία διαδικασίας – μεθόδου, βελτιωμένης ως προς την παραγωγή, τη μέθοδο παροχής και διανομής ή ως προς την υποστήριξη.

γ. επιχειρηματικού μοντέλου, που αφορά στον τρόπο με τον οποίο η επιχείρηση προσφέρει αξία (δηλαδή ο χρηματοοικονομικός χάρτης για την επιτυχία της, η αλλαγή στο διοικητικό μοντέλο, στην υιοθέτηση νέων τεχνολογιών και πρότυπων εγκαταστάσεων).

StartUp Επιχειρήσεις

Ο όρος νεοφυής επιχείρηση-startup τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο για να περιγράψει μια νέα επιχειρηματική δραστηριότητα. Αυτό όμως, δε σημαίνει πως μια οποιαδήποτε νέα επιχείρηση θεωρείται και startup.  Τη νεοφυή επιχείρηση μπορούμε να την ορίσουμε   ως μια ταχέως αναπτυσσόμενη επιχείρηση που στοχεύει στην κάλυψη μιας ανάγκης αγοράς, αναπτύσσοντας ένα βιώσιμο επιχειρηματικό μοντέλο γύρω από ένα καινοτόμο προϊόν, υπηρεσία ή διαδικασία.

Οι startup επιχειρήσεις   μπορεί να έχουν όλες τις μορφές και μεγέθη. Κρίσιμο και βασικό στοιχείο για την οικοδόμηση μιας τέτοιας επιχείρησης είναι η ύπαρξη μιας ικανής ομάδας συνιδρυτών για την εξασφάλιση βασικών δεξιοτήτων, τεχνογνωσίας, οικονομικών πόρων και άλλων στοιχείων, η οποία θα πρέπει να περιγράφει το όραμα της, τη στοχοθεσία, το αναμενόμενο αποτέλεσμα προσδιορισμένο χρονικά, την «κουλτούρα» και το επιχειρηματικό της σχέδιο (ανάλυση αγοράς και στόχων, τρόπος ενεργείας της επιχείρησης, χρηματοδότηση και προϋπολογισμός). Συνήθως, η startup θα ξεκινήσει με την κατασκευή ενός πρώτου ελάχιστου βιώσιμου προϊόντος, ενός πρωτότυπου, για την επικύρωση, αξιολόγηση και ανάπτυξη των νέων ιδεών ή επιχειρηματικών εννοιών.

Το πλέον βασικό θέμα για μια νέα επιχείρηση είναι η χρηματοδότηση για την κάλυψη αναγκών, τόσο για κεφάλαια κίνησης όσο και για επενδυτικά σχέδια. Oι πλέον σημαντικές πηγές χρηματοδότησης είναι τα ίδια κεφάλαια (ιδιώτες επενδυτές γνωστοί και ως business angels   ), ο τραπεζικός δανεισμός, η χρηματοδότηση μέσω Τεχνολογικών Πάρκων (οργανισμοί από ειδικούς που προωθούν την καινοτομική επιχειρηματικότητα νέων επιχειρήσεων, Technology Parks), τα κεφάλαια επιχειρηματικών συμμετοχών (επενδυτικοί οργανισμοί, Venture Capital  ), τα κεφάλαια που στηρίζονται στον «Αναπτυξιακό Νόμο 4399/2016»   και τα κεφάλαια από κοινοτικά προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Eπιχειρηματική Εξωστρέφεια

Ο όρος εξωστρέφεια   υποδηλώνει τη στροφή των επιχειρήσεων σε δραστηριότητες εξαγωγικού χαρακτήρα. Η εξωστρέφεια πρέπει να αποτελεί στόχο όλων των επιχειρήσεων. Διασφαλίζει την επιτυχία τους αλλά και τη μακροβιότητά τους. Ξεπερνώντας τα εθνικά σύνορα η επιχείρηση επιτυγχάνει αύξηση των πωλήσεων, παρακάμπτει προβλήματα τοπικού χαρακτήρα (οικονομικά, κοινωνικά, εποχιακά) και αποκτά διεθνή εμπειρία με νέες ιδέες και προκλήσεις.

 

  1. Η Τρέχουσα Καινοτομική Δραστηριότητα των Ελληνικών Επιχειρήσεων και η Αναγκαιότητα Αλλαγών

Οι διεθνείς επιχειρηματικές μεγατάσεις   που την επόμενη 10ετία θα διαμορφώσουν τις οικονομικές αγορές και το γενικό πολιτικό σκηνικό, τείνουν με ταχύτατους ρυθμούς σε μοντέλα διοίκησης – οργανώσεως – παραγωγής και γενικά λειτουργίας με απόλυτη και καθολική ψηφιοποίηση, αυτοματισμούς, ρομποτική, νανοτεχνολογία, και τεχνητή νοημοσύνη. Οι παράγοντες αυτοί απαιτούν νέες συνθήκες εκπαίδευσης, υποδομών, εξοπλισμού και διαχείρισης πληροφοριών και δεδομένων  .  Η κεντρική τάση απαιτεί πολλούς εξειδικευμένους επαγγελματίες. Ο μετασχηματισμός των ελληνικών επιχειρήσεων ώστε να παραμείνουν ενεργές και ανταγωνιστικές, απαιτεί άμεση εξέλιξη την επόμενη 3ετία, με αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας και κλήση προς το μοντέλο της Διοίκησης Ολικής Ποιότητας (ΔΟΠ), υιοθέτηση μοντέλων ελέγχου ποιότητας προσαρμοσμένα στα νέα ευρωπαϊκά πρότυπα, καθώς και ανάπτυξη δεξιοτήτων και εξοπλισμού ειδικών λογισμικών για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την εξασφάλιση του ελέγχου της εγκυρότητας συναλλαγών, προϊόντων, πηγών προέλευσης, προμηθευτών και δεδομένων. Ο τρόπος λειτουργίας των startup επιχειρήσεων επιτρέπει αυτή την ανάπτυξη και τον επαναπροσδιορισμό της εικόνας της εκκίνησης. Σε αντίθεση με τις τυπικές εταιρείες, οι Start-Ups αφορούν στην καινοτομία και στην εκδήλωση της εφευρετικότητας προκειμένου να λύσουν ένα πρόβλημα με πρωτότυπο τρόπο  .

Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι η Ελλάδα υστερεί και στην καινοτομία που σχετίζεται με την οργανωτική αναβάθμιση των επιχειρήσεων, μέσω της χρήσης των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ)   (υιοθέτηση νέων οργανωσιακών και επιχειρηματικών μοντέλων, ψηφιοποίηση διαδικασιών, αναβάθμιση διαδικασιών λήψης αποφάσεων κ.ά.). Προφανώς, μια σημαντική αιτία για τα παραπάνω αποτελεί η διάρθρωση του ελληνικού επιχειρηματικού συστήματος που χαρακτηρίζεται από πολύ μεγάλο ποσοστό πολύ μικρών επιχειρήσεων.

Παρά ταύτα, υπάρχει ένας σχετικά μικρός αλλά δυναμικός πυρήνας επιχειρήσεων που διακρίνεται για την εξωστρέφεια και καινοτομία  , επενδύει στην αξιοποίηση της γνώσης και προωθεί τη λειτουργική αξιοποίηση των ΤΠΕ. Επίσης, οι επιχειρήσεις αυτές ασχολούνται συστηματικά με την ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού και έχουν ως όραμα και στόχο την ποιοτική αναβάθμιση προϊόντων ή υπηρεσιών επωφελεία των αναγκών των χρηστών στην ελληνική και τη διεθνή αγορά. Για τον λόγο αυτό, οι συγκεκριμένες επιχειρήσεις αντιμετώπισαν με μεγαλύτερη επιτυχία την οικονομική κρίση συγκριτικά με τις υπόλοιπες. Σημειώνεται ότι οι επιχειρήσεις αυτές δεν προέρχονται μόνο από κλάδους υψηλής τεχνολογίας, δηλαδή τους κλάδους που χαρακτηρίζονται από σημαντική ένταση της δραστηριότητας Έρευνας και Ανάπτυξης (Ε&Α) , αλλά και από παραδοσιακούς κλάδους, που δε διαθέτουν αντίστοιχα ποσά για Ε&Α, αλλά έχουν συσσωρεύσει πλούσιο γνωσιακό απόθεμα στο πλαίσιο της επιχειρηματικής και επαγγελματικής πρακτικής τους (π.χ. κλάδος τροφίμων).

 

  1. Οι Αδυναμίες για την Επιχειρηματικότητα και την Καινοτομία του Ελληνικού Παραγωγικού Συστήματος

Η ποιοτική διάσταση της νέας επιχειρηματικότητας εμφανίζει αδυναμίες. Μια από αυτές αποτελεί το χαμηλό επίπεδο τεχνολογικής και καινοτομικής έντασης   και εξωστρέφειας των επιχειρηματικών εγχειρημάτων.

Υφίσταται χαμηλή επένδυση   στην ανάπτυξη και στην ουσιαστική απορρόφηση τεχνογνωσίας μέσω της εσωτερικής Έρευνας & Ανάπτυξης των τεχνολογικών συνεργασιών, καθώς και χαμηλή αξιοποίηση των αποτελεσμάτων του ερευνητικού έργου.

Παρατηρείται επίσης, χαμηλός βαθμός αξιοποίησης των ΤΠΕ για την αναβάθμιση των επιχειρησιακών λειτουργιών, καθώς και για την ανάπτυξη και υιοθέτηση νέων επιχειρηματικών και οργανωσιακών μοντέλων.

Μια σημαντική αιτία για την περιορισμένη ανάπτυξη καινοτόμων εγχειρημάτων στον ελληνικό χώρο είναι η αδυναμία υποστήριξης της ακαδημαϊκής  επιχειρηματικότητας  , δηλαδή εγχειρημάτων μέσα από τα πανεπιστήμια (εταιρείες spin-off), η οποία δεν βρίσκεται ακόμη στο επιθυμητό επίπεδο, με αποτέλεσμα τη μικρή αξιοποίηση των αποφοίτων.

Η ανάληψη επιχειρηματικών δραστηριοτήτων στη Ελλάδα  , τόσο από τους Έλληνες όσο και τους ξένους επιχειρηματίες, δυσχεραίνεται από το δαιδαλώδες κανονιστικό και θεσμικό πλαίσιο, το φορολογικό καθεστώς, τις ανεπαρκείς υποδομές και το υψηλό κόστος χρηματοδότησης. Στο κλίμα αυτό συντελούν επίσης, η ασθενής επιχειρηματική κουλτούρα (αποφυγή ρίσκου), οι αναχρονιστικές διοικητικές αντιλήψεις και πρακτικές (κυριαρχεί το οικογενειακό μοντέλο διοίκησης), η μείωση συμμετοχής του δευτερογενούς τομέα στο ΑΕΠ, η μείωση των παραγωγικών επενδύσεων, το υψηλό εργατικό κόστος, καθώς και η απουσία δικτύων κοινωνικών και οικονομικών διασυνδέσεων.

Τέλος, υφίσταται υστέρηση στην παροχή πολύπλευρων και ουσιαστικών υπηρεσιών έντασης γνώσης, επιχειρηματικής καθοδήγησης και ενημέρωσης  , που είναι κρίσιμες για την ανάπτυξη και εξέλιξη των καινοτόμων εγχειρημάτων (εξειδικευμένοι σύμβουλοι caaching – mentoring).

 

  1. Τρόποι Βελτίωσης και Μηχανισμοί Υποστήριξης της Επιχειρη-ματικότητας και Καινοτομίας του Ελληνικού Παραγωγικού Συστήματος

Η ουσιαστική υποστήριξη της καινοτόμου επιχειρηματικότητας απαιτεί την εφαρμογή ενός πλέγματος εργαλείων πολιτικής με πολλές διαστάσεις. Θα πρέπει να ληφθούν αποφάσεις σχετικές με τον περιορισμό των παραγόντων που παρεμποδίζουν την  ανάπτυξη. Αυτό συνεπάγεται:

α. Εντατικοποίηση της χρηματοδότησης των επιχειρήσεων και των επενδύσεων 

Aυτό σημαίνει κατάλληλα χρηματοδοτικά εργαλεία και κίνητρα προς τις επιχειρήσεις. Οι ευκαιρίες χρηματοδότησης αφορούν στις επιδοτήσεις (των υφιστάμενων ή νέων επιχειρήσεων) μέσω του ΕΣΠΑ και του Αναπτυξιακού Νόμου αλλά και φοροαπαλλαγές μέσω του τελευταίου, δανειοδότηση με ευνοϊκούς όρους μέσω χαμηλότοκων ή άτοκων δανείων και στην παροχή εγγυήσεων.

β.  Διαμόρφωση του κατάλληλου νομοθετικού και θεσμικού πλαισίου 

Απαιτείται η διαμόρφωση ενός σύγχρονου κανονιστικού και ρυθμιστικού πλαισίου (άρση πολυνομίας και αντιφάσεων θεσμικού πλαισίου),  ώστε να αποφεύγονται αντινομίες και αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων, σε τομείς όπως τα ανοιχτά δεδομένα, το ηλεκτρονικό απόρρητο, η ψηφιακή ασφάλεια, και  η τυποποίηση των διαδικασιών για την αδειοδότηση των επιχειρήσεων και την απόκτηση άδειας εξαγωγής.

γ.  Δημιουργία σταθερού φοροτεχνικού συστήματος 

Έχουν γίνει θετικά βήματα ως προς την παροχή φορολογικών κινήτρων, τα οποία αφορούν τόσο στη διαδικασία που σχετίζεται με την υποβολή αιτήσεων για την κατοχύρωση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και άλλων δικαιωμάτων βιομηχανικής ιδιοκτησίας, όσο και στην εκμετάλλευσή τους. Ωστόσο η φορολογική πολιτική θα πρέπει να καταστεί ευνοϊκή για την ευόδωση των νέων επιχειρήσεων και την μετεξέλιξη των υφισταμένων, λαμβάνοντας υπόψη τα θέματα του φορολογικού ανταγωνισμού με τα γειτονικά κράτη.

δ.  Επιχειρηματική καθοδήγηση (coaching και mentoring) 

Όπως έχει δείξει η εμπειρία από τον ελληνικό και διεθνή χώρο, στην περίπτωση έναρξης νέων επιχειρηματικών εγχειρημάτων, η υποστήριξη θα πρέπει να είναι πολύπλευρη και η χρηματοδότηση να συνδυάζεται με οργανωμένες διαδικασίες καθοδήγησης και εκγύμνασης της επιχειρηματικότητας  (coaching και mentoring) όπως υπηρεσίες δικτύωσης, συμβουλευτικές υπηρεσίες (π.χ. στο θέμα της διανοητικής ιδιοκτησίας), οι οποίες θα μπορούσαν να διαμορφωθούν και να ενισχυθούν σε μεγάλη κλίμακα μέσα από τα Πανεπιστήμια και από τα δίκτυα φοιτητών και αποφοίτων, διασυνδέοντας και το νέο εργατικό δυναμικό με την επιχειρηματική δεξαμενή της χώρας.

Ένας ακόμα τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε να ενισχυθεί η επιχειρηματικότητα υψηλής έντασης γνώσης είναι η ενδυνάμωση των λεγόμενων  «εταιρικών συστημάτων καινοτομίας», δηλαδή συστημάτων ή οικοσυστημάτων καινοτομίας που έχουν ως κέντρο κάποια μεγάλη επιχείρηση ή περισσότερες από μία επιχειρήσεις με σημαντική βαρύτητα, οι οποίες συνεργάζονται με μικρότερες επιχειρήσεις έντασης γνώσης, start-ups, καθώς και φορείς όπως Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, εργαστήρια Έρευνας&Ανάπτυξης, άλλους δημόσιους και ιδιωτικούς οργανισμούς. Στην κατεύθυνση αυτή θα συντασσόταν και η πραγματοποίηση δράσεων ευαισθητοποίησης και ενίσχυσης της επιχειρηματικής κουλτούρας, όπως είναι οι διαγωνισμοί επιχειρηματικότητας και καινοτομίας.

ε.  Αναβάθμιση της εκπαίδευσης 

Η ανάληψη δράσεων για την επιμόρφωση των απασχολούμενων σε θέματα που αφορούν στην καινοτομία, στην τεχνολογία και στην αγορά, καθώς και η εκπαίδευση και καλλιέργεια συγκεκριμένων δεξιοτήτων και ικανοτήτων, αποτελεί σοβαρή επένδυση για την εξειδίκευση αποφοίτων με επιχειρηματικές γνώσεις και όραμα, αλλά και για την επανειδίκευση εργαζομένων με διαφορετικά αντικείμενα σπουδών, σε νέες καινοτόμες δραστηριότητες.

στ. Παροχή τεχνολογικών υποδομών  

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός των ελληνικών επιχειρήσεων, η ολοκλήρωση των ψηφιακών υποδομών της χώρας, με ενθάρρυνση των ιδιωτικών επενδύσεων, θα εξασφαλίσει την συνδεσιμότητα των περιφερειακών επιχειρήσεων και τη δυνατότητα αξιοποίησης προηγμένων τεχνολογιών.

Τέλος, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση εργαλείων πολιτικής υποστήριξης της καινοτόμου επιχειρηματικότητας, όπως φυσικά και όλων των εργαλείων πολιτικής που μπορούν να συνεισφέρουν στην ενδυνάμωση του εθνικού συστήματος καινοτομίας, θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ευρωπαϊκή και διεθνή εμπειρία, έχοντας ως προσέγγιση τη μεταφορά τεχνογνωσίας, τη μάθηση από τις επιτυχίες και τις αποτυχίες, και την κατάλληλη προσαρμογή των καλών πρακτικών στο περιβάλλον της χώρας μας (διαδικασίες benchlearning).

 

Επίλογος – Σύνοψη – Συμπέρασμα

Οι προϋποθέσεις της επιτυχούς αναπροσαρμογής των ελληνικών επιχειρήσεων, που ανατρέπουν υφιστάμενες οργανωτικές δομές και μοντέλα και δημιουργούν νέα εργαλεία και διαδικασίες και νέα πρότυπα επιχειρηματικής ανάπτυξης, καινοτομίας και εξωστρέφειας είναι η πλήρης ενεργοποίηση των χρηματοδοτικών μηχανισμών και οι επενδύσεις, η νομική κάλυψη και η φορολογική σταθερότητα, η εκπαίδευση και η επιχειρηματική καθοδήγηση και τέλος η αποτελεσματική και επενδυτική εκμετάλλευση  και χρήση των νέων τεχνολογιών.

Δεν παραβλέπουμε το γεγονός ότι πλήθος ελληνικών startup επιχειρήσεων αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις που προαναφέρθηκαν με μεγάλη αποτελεσματικότητα, βραβεύονται και αποτελούν υποδείγματα καινοτομίας και ευρηματικότητας, δραστη-ριοποίησης και ανάπτυξης, τεχνικής φιλοσοφίας και ασφάλειας, καθώς επίσης εμφανίζονται και πλήρως εναρμονισμένες με την εφαρμογή των διεθνών προτύπων και πρωτοκόλλων ασφαλείας και ποιότητας υπηρεσιών και προϊόντων.

Συμπερασματικά, επιβεβαιώνεται η ανάγκη για ποιοτικότερη επιχειρηματικότητα και νέα εγχειρήματα, που επικεντρώνονται στη γνώση και είναι ιδιαίτερα καινοτομικά αποτελώντας έτσι την προϋπόθεση, τόσο της οικονομικής ανάπτυξης, όσο και της κοινωνικής ευημερίας.

 

Βιβλιογραφία – Πηγές

Ελληνική

Iωαννίδης Σ. (2007), «Επιχειρησιακό́ Πρόγραμμα Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα» 2007-2013. Αθήνα: ΙΟΒΕ

Ιωαννίδης Σ., Τσακανίκας, Α. και Χατζηχρήστου, Α. (2009), Η Επιχειρηματικότητα στα Πρόθυρα της Κρίσης, Η Έρευνα του GEM, Αθήνα: ΙΟΒΕ

Ιωαννίδης Σ., Τσακανίκας Α. και Πολίτης Τ., (2005), «Η επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα», ΙΟΒΕ, Αθήνα

Ξανθάκης Μ., Τσιπούρη Λ. (2001), «Διαχείριση Τεχνολογίας και Venture Capital – Η περίπτωση της Ελλάδας» , Εκδόσεις Παπαζήσης

Πέκκα Β. και Χατζηδημητρίου Ι., (2012), «Επιχειρηματικότητα και μικρές επιχειρήσεις», Εκδόσεις Rossili, Αθήνα

Ραφαηλίδης Α, Τσελεκίδης Ι. (2005), Τεχνολογία, Καινοτομία, Κοινωνία της γνώσης και Ελλάδα, στη συλλογή «Σύγχρονες προσεγγίσεις της Ελληνικής οικονομίας» επιμ. Κόλλιας Χρ., Ναξάκης Χ., Χλέτσος Μ., εκδ. Πατάκης

Τσακανίκας Α., Πολυκρέτη Μ.Χ., Μαραγκού Γ. (2008), «Καινοτομία των ελληνικών επιχειρήσεων και κλάδοι υψηλής τεχνολογίας»,  Αθήνα: ΙΟΒΕ

Χαντζηκωνσταντίνου Γ., Γωνιάδης Η. (2009), «Επιχειρηματικότητα και καινοτομία από την ίδρυση στη διοίκηση και την επιβίωση της νέας επιχείρησης» Εκδότης Gutenberg

Bateman/Snell/Konopaske (2020), : Διοίκηση Επιχειρήσεων «Ηγεσία και Συνεργασία σε ένα Ανταγωνιστικό κόσμο», Εκδόσεις Τζιόλα (13 έκδοση 2020) (Μεταφρασμένο)

Ξενόγλωσση

Bergamann, Hege, (1998), «Venture Capital Financing, Moral Hazad and Learning., Journal of Banking and Finance»

Deloitte Greece (2018b), «The Deloitte Innovation Survey: The case of Greece»

Drucker Peter (1985), «Innovation and entrepreneurship. », Harper Perennial, New York

Drucker, P., (1990), «Επιχειρηµατικότητα & Καινοτοµία», Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσει ς- Α.Σ.Ε., Θεσσαλονίκη

Griffith E (2017), «Why startups fail, according to their founders»  Fortune.com.

Katila R., Chen E.L., Piezunka H., (2017), «All the right moves: How entrepreneurial firms compete effectively., Strategic Entrepreneurship »

Martin B., Shehan W. (2015), « Tips to grow your startup using SWOT analysis», Sydney

Mayer, H. (2011), “Entrepreneurship and Innovation in Second Tier Regions –

Introduction. In Entrepreneurship and Innovation in Second Tier Regions»

Cheltenham: Edward Elgar.

Reynolds, P. D. (2000), “ National  Panel Study of U.S. Business Start-ups: Background and Methodology. In Databases for the Study of Entrepreneurship»,  Amsterdam

Iστότοποι

European Business Angels Network (EBAN) (2013b), «7 Things That You Should Know About Business Angels”

available from: http://www.eban.org/the-7-things-that-you-should-know-about-business-angels/#.Usvr0bnxuM.

Merriam-Webster Dictionary, «Full Definition of INNOVATION»

available from:  https://www.merriam-webster.com/dictionary/innovation