27oς economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

1o Βραβείο Ομαδικής Εργασίας

NΕΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ:
STARTUPS, ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ, ΕΞΩΣΤΡΕΦΕΙΑ.

Αναστάσιος Σαμαράς-Μάλαμας,  Χριστόφορος Καψάλης, Νικόλαος Πικέας  

Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών – Τμήμα Οικονομικής Επιστήμης

 

Α. Πρόλογος

 

Στο πλαίσιο του 27ου διαγωνισμού Economia κληθήκαμε να ερευνήσουμε το θέμα “Νέα Επιχειρηματική Ελλάδα: Startups, Καινοτομία, Εξωστρέφεια”. Η μέθοδος που ακολουθήσαμε για αυτό το σκοπό είναι η βιβλιογραφική ανασκόπηση. Το πρώτο κεφάλαιο φέρνει σε επαφή τον αναγνώστη με τους επιστημονικούς ορισμούς των εννοιών και τον τρόπο αλληλεπίδρασής τους εντός της startup· στο δεύτερο κεφάλαιο μελετάται η συμβολή τους στην οικονομική μεγέθυνση· στο τρίτο εξετάζεται το ελληνικό επιχειρηματικό περιβάλλον, ενώ στο τέταρτο προτείνονται μέτρα πολιτικής, με στόχο  τη βελτίωση του Ελληνικού επιχειρηματικού οικοσυστήματος.

 

Β. Κύριο Μέρος

Β1. Επιχειρηματικότητα, Νεοφυής Επιχείρηση, Καινοτομία και Εξωστρέφεια

Προκειμένου να μελετήσουμε και να κατανοήσουμε τον τρόπο σύνδεσης των όρων της επιχειρηματικότητας, της νεοφυούς επιχείρησης (startup), της καινοτομίας και της εξωστρέφειας είναι σκόπιμο αρχικά να εξετάσουμε κάθε μία ξεχωριστά.

Η έννοια της επιχειρηματικότητας χαρακτηρίζεται δικαίως πολυδιάστατη καθώς οι ορισμοί που την περιγράφουν ποικίλλουν. Συνεπώς, ένας όσο το δυνατόν πληρέστερος ορισμός θα περιλάμβανε ένα σύνολο θεωρητικών προσεγγίσεων που έχουν διατυπωθεί για την έννοια από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα: ως επιχειρηματικότητα χαρακτηρίζονται οι μέθοδοι εξερεύνησης και εκμετάλλευσης ευκαιριών (Καραλή, 2017) που οδηγούν στη δημιουργία προϊόντων, εναλλακτικών τεχνικών παραγωγής και οργάνωσης της εταιρείας (Κόκκινου, 2015) με καινοτόμους τρόπους ή όχι (Κορρές, 2015) παράγοντας παράλληλα αξία, πλούτο (Βασιλειάδης, 2009) και επιχειρηματικό όραμα (Κορρές, 2015) σε κατάσταση αβεβαιότητας και ανάληψης ρίσκου (Κόκκινου, 2015).

Η καινοτομία εντός της επιχειρηματικής οντότητας είναι αξιοσημείωτη, καθώς αποτελεί παράγοντα υλοποίησης νέων ιδεών μέσω πειραμάτων και προγραμμάτων έρευνας και ανάπτυξης. Η αξιοποίηση της καινοτομίας επιφέρει την επινόηση νέων προϊόντων και την επέκταση σε νέες αγορές (Βάλβη et al., 2018), κάτι σχετιζόμενο άμεσα με την εξωστρέφεια, της οποίας ο ορισμός θα δοθεί στη συνέχεια. Εκτός από τον τομέα παραγωγής αγαθών, η καινοτομία μπορεί να εφαρμοστεί και σε διοικητικό επίπεδο για την αποτελεσματικότερη λειτουργία μιας εταιρείας. Στον ελληνικό χώρο των startup υπάρχουν αρκετές εταιρείες που επωφελούνται από τη χρήση προηγμένων συστημάτων παραγωγής και διαχείρισης, όπως η Orfium, η Sentio Solutions, η Inteligencia και πολλές ακόμη (“Εγγεγραμένες Startups”, 2020).

Ως εξωστρεφής επιχείρηση χαρακτηρίζεται εκείνη η οποία εστιάζει στη διείσδυση σε νέες αγορές του εξωτερικού με την εξαγωγή των προϊόντων ή των υπηρεσιών της (Κορρές, 2015). Λόγω της καινοτομίας που έχουν αναπτύξει ορισμένες ελληνικές startup, η εισαγωγή τους σε νέες αγορές είναι εξαιρετικά εύκολη, ιδιαίτερα στον τομέα των υπηρεσιών, όπου μία πλατφόρμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους εταιρικούς πελάτες άμεσα και παγκοσμίως (λ.χ. Apifon, Finclude), αλλά και στους υπόλοιπους παραγωγικούς τομείς, όπου η καινοτομία ελαχιστοποιεί το κόστος παραγωγής (Terra Robotics P.C.).

Επομένως, μία startup είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την επιχειρηματικότητα, αφού αναμφισβήτητα εισάγει καινοτομία στον κλάδο δραστηριοποίησής της μέσω νέας τεχνολογίας. Πέραν αυτού, το Εθνικό Μητρώο Νεοφυών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα χαρακτηρίζει startup έναν οργανισμό με συγκεκριμένα νομικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά: απαιτείται μικρός αριθμός ανταγωνιστών με αντίστοιχα τεχνολογικά πλεονεκτήματα· η δραστηριότητα της εταιρείας πρέπει να εστιάζει στην έρευνα μιας εμπορεύσιμης πνευματικής ιδιοκτησίας και να μπορεί να επιτυγχάνει ταχεία ανάπτυξη από τη διάθεσή της στην παγκόσμια αγορά, κάτι που παραπέμπει σε εξωστρέφεια. Τέλος, ως προς το νομικό πλαίσιο, οι startup πρέπει να λειτουργούν λιγότερο από οκτώ έτη, να απασχολούν έως διακόσιους πενήντα εργαζόμενους, ο κύκλος εργασιών τους να μην υπερβαίνει τα πενήντα εκατομμύρια και όλα αυτά υπό τη νομική μορφή Α.Ε. (Ανώνυμη Εταιρεία), Ε.Π.Ε. (Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης) και Ι.Κ.Ε. (Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία) («Είναι η Επιχείρησή μου Επιλέξιμη;», 2020).

 

Β2. Συμβολή της Επιχειρηματικότητας στην Οικονομική Ανάπτυξη

 

Έπειτα από όσα προηγήθηκαν, εύλογα προκύπτει το ερώτημα κατά πόσον η επιχειρηματικότητα συμβάλλει στην οικονομική ανάπτυξη. Πρώτα όμως  πρέπει να οριστεί σαφώς η έννοια «οικονομική ανάπτυξη».

 

Η έννοια αυτή απασχολεί τους οικονομολόγους λόγω της επίδρασής της στο βιοτικό επίπεδο των πολιτών (Barro, 2010). Ένα μέτρο της δίνεται από τις διακυμάνσεις του πραγματικού κατά κεφαλήν Α.Ε.Π. (Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος), το οποίο εκφράζει την αξία των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μία οικονομία, στη διάρκεια ενός  έτους διαιρούμενη με τον πληθυσμό της (Mankiw, 2010). Το Α.Ε.Π. μπορεί να εκφραστεί και ως το άθροισμα των δαπανών για ιδιωτική κατανάλωση, επενδύσεις, δημόσιες δαπάνες και καθαρές εξαγωγές (εξαγωγές μείον εισαγωγές). Η οικονομική ανάπτυξη, λοιπόν, ορίζεται ως ο ρυθμός μεταβολής αυτού του μεγέθους (όπου «πραγματικό», σημαίνει απαλλαγμένο από την επίδραση του πληθωρισμού) (Blanchard et al., 2010).

 

Στοιχεία που αποτελούν μέσα αύξησης του Α.Ε.Π. συνιστούν, επί παραδείγματι, οι επενδύσεις σε (φυσικό) κεφάλαιο, όμως αυτές δεν φέρουν αποτέλεσμα εάν δεν συνδυαστούν κατάλληλα και δημιουργικά με το εργατικό δυναμικό. Αυτή ακριβώς είναι η έννοια της επιχειρηματικότητας ως παραγωγικού συντελεστή (Stam & van Stel, 2009), την οποία εξέφρασε ο J. Schumpeter, ένας από τους πρώτους οικονομολόγους που τόνισαν τη σύνδεση της επιχειρηματικότητας με την οικονομική μεγέθυνση (Galindo & Méndez, 2014).

 

Όπως ήδη επισημάνθηκε, παράδειγμα καινοτόμων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων αποτελεί η δημιουργία νέων προϊόντων και υπηρεσιών, που συνήθως περιλαμβάνει και τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων. Η υποστήριξη αυτών των εγχειρημάτων απαιτεί το κατάλληλο προσωπικό, αποδεικνύοντας έτσι τη συμβολή της επιχειρηματικής δραστηριότητας στην αύξηση της απασχόλησης, πέραν της έκδηλης ενίσχυσης της παραγωγής (και άρα του Α.Ε.Π.) μέσω των παραπάνω. Παρομοίως,  η βελτίωση των μεθόδων παραγωγής μέσω της επινόησης και εφαρμογής νέων τεχνολογιών ή/και του οργανωτικού προτύπου των επιχειρήσεων οδηγεί επίσης σε ενίσχυση της απασχόλησης, και μάλιστα του υψηλά εξειδικευμένου ανθρωπίνου δυναμικού, το οποίο προς το παρόν -αναφορικά με την Ελλάδα και ιδίως σε σχέση με τα άτομα ηλικίας 25-39 ετών- βρίσκει εργασιακό καταφύγιο στο εξωτερικό λόγω -μεταξύ άλλων- της υψηλής ανεργίας των προηγούμενων ετών (Λαζαρέτου, 2016).  Έτσι, υπάρχει απώλεια παραγωγής (άρα και Α.Ε.Π.) λόγω δυσκολίας στελέχωσης, την οποία καταδεικνύουν και τα ακόλουθα στοιχεία.

Η κατάσταση αυτή μπορεί να αντιστραφεί μέσω πρωτοβουλιών όπως οι παραπάνω, ώστε να υπάρξει συνακόλουθη αναπτυξιακή συμβολή.

Επιπλέον, η εισαγωγή αυτών των καινοτομιών ενισχύει την παραγωγικότητα των εγχωρίων επιχειρήσεων (δηλαδή με τους δεδομένους πόρους μπορούν να παράγουν περισσότερο προϊόν) και μειώνει το κόστος παραγωγής, όπως ενδεχομένως και την τιμή του τελικού τους προϊόντος. Ακολούθως, η επιχειρηματικότητα αποτελεί βασικό παράγοντα βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας της εγχώριας οικονομίας (Κόκκινου, 2015). Με αυτό τον τρόπο, τα εγχώρια προϊόντα καθίστανται σχετικά πιο φθηνά από αντίστοιχα  που παράγονται στο εξωτερικό, ενισχύοντας τις εξαγωγές εις βάρος των εισαγωγών, δηλαδή τις καθαρές εξαγωγές, άρα και το Α.Ε.Π.. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την Ελλάδα, που χαρακτηρίζεται διαχρονικά από ελλειμματικό εμπορικό ισοζύγιο (εξαγωγές μείον εισαγωγές).

Συνοψίζοντας, η επιχειρηματικότητα οδηγεί στην οικονομική ανάπτυξη μέσω της ενίσχυσης της παραγωγής, της απασχόλησης και της διεθνούς ανταγωνιστικότητας.

Β3. Η Θέση της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό και Παγκόσμιο Επιχειρηματικό Περιβάλλον

Σε τί κατάσταση βρίσκεται όμως η ελληνική επιχειρηματικότητα;

Έπειτα από τη Διεθνή Χρηματοπιστωτική Κρίση του 2007-2008 και την Παγκόσμια Οικονομική Ύφεση του 2008, η ελληνική οικονομία είναι υπό κατάρρευση, ενώ τα προηγούμενα χρόνια η ανάπτυξη στηριζόταν κυρίως στις υψηλές δημόσιες δαπάνες και στην κατανάλωση. Παράλληλα, μαστίζεται από πολλές θεσμικές παθογένειες, που αποτελούν τροχοπέδη για την ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα και της επιχειρηματικότητας. Η ανάγκη της ίασης των παθογενειών γίνεται πιο προφανής από ποτέ (Στουρνάρας, 2020).

Σύμφωνα με την έκθεση Doing Business για το 2020 της World Bank (2020), η Ελλάδα βρίσκεται στην προτελευταία θέση ανάμεσα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στην 79η παγκοσμίως με βαθμολογία 68,4. Πιο αναλυτικά, βάσει της έκθεσης της World Bank (2020) για την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας, αυτή βρίσκεται στην 1η θέση για την ευκολία ίδρυσης επιχείρησης εντός της Ε.Ε., όμως αυτό δεν αρκεί, καθώς σημειώνει από μέτριες έως κακές επιδόσεις στους τομείς της χωροταξίας και των υποδομών, πίστωσης και ασφάλειας, φορολογίας, τήρησης συμβολαίων και επίλυσης νομικών διενέξεων.

Η κακή εικόνα της Ελλάδας επιβεβαιώνεται και από τον Global Entrepreneurship Index (GEI), καθώς με εξαίρεση τα έτη 2015-2016 βρίσκεται σταθερά κάτω από τον παγκόσμιο μέσο όρο και στο μισό των επιδόσεων των Ηνωμένων Πολιτειών.

Παρά τις κακές επιδόσεις παρατηρούμε τρία ευχάριστα έκτοπα: πρώτον, την καινοτομία παραγωγής, δεύτερον, το επιχειρηματικό κεφάλαιο (κεφάλαιο υψηλού ρίσκου – να σημειωθεί ότι σε αυτόν τον πυλώνα η έρευνα σταθμίζει περισσότερο τα ίδια κεφάλαια παρά τη χρηματοδότηση μέσω χρέους), που βρίσκονται και τα δύο σε μέσο επίπεδο, και, τρίτο, τις ικανότητες ίδρυσης, που παίρνουν άριστα. Οφείλουμε όμως να σημειώσουμε τις κάκιστες επιδόσεις, όχι τόσο των επιχειρηματικών ικανοτήτων και των επιχειρηματικών προσδοκιών που παρουσιάζονται από το δεύτερο τεταρτημόριο και έπειτα, αλλά της επιχειρηματικής συμπεριφοράς στο πρώτο τεταρτημόριο. Παρατηρούμε ότι η ελληνική κοινωνία δε βλέπει θετικά την επιχειρηματικότητα, έχει δυσκολία στην αντίληψη ευκαιριών, ενώ είναι και απρόθυμη να αναλάβει ρίσκο.

Τελειώνοντας, αξίζει να τονιστεί πως η Ελλάδα κατατάσσεται στην 25η θέση πανευρωπαϊκά με βάση τον αριθμό startup ανά εκατομμύρια κατοίκους (The State of European Tech, 2020), με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας.

Β4. Επιπτώσεις της Πανδημίας και Προτάσεις Πολιτικής

Σαν να μην αρκούσαν  οι  δυσοίωνες  προοπτικές  του επιχειρείν  στην  Ελλάδα,  λόγω  της πανδημίας της  Covid-19 η Ελλάδα  και ο κόσμος  βιώνουν μία πρωτοφανή υγειονομική και οικονομική κρίση. Οι συνακόλουθοι περιορισμοί που όλοι υφιστάμεθα, όπως ο περιορισμός των μετακινήσεων, καθιστούν την Ελλάδα πιο ευάλωτη λόγω της μεγάλης εξάρτησης του Α.Ε.Π. της από τις μεταφορές και τον τουρισμό (Anastasatos et al., 2020). Κατά τη διάρκεια του 2020 η ελληνική οικονομία γνώρισε συρρίκνωση ύψους 8.2% του Α.Ε.Π. (ΕΛΣΤΑΤ, 2021). Όσον αφορά τις επιχειρήσεις, κατά τους Karamouzis & Michalios  (2020), επιχειρήσεις που παρήγαν το 11% του συνολικού τζίρου και απασχολούσαν περίπου 1,1 εκατομμύρια εργαζομένους, κατά κύριο λόγο στους τομείς του τουρισμού, της εστίασης, του λιανεμπορίου και της διασκέδασης, έπαψαν τη (φυσική) λειτουργία τους, ενώ μόνο το 1,6%  των επιχειρήσεων έχουν τη δυνατότητα πραγματοποίησης ηλεκτρονικών συναλλαγών. Συνεπώς, είναι πλέον πιο αναγκαία από ποτέ η άμεση λήψη μεταρρυθμιστικών πρωτοβουλιών για την εξυγίανση του εγχώριου επιχειρηματικού οικοσυστήματος  και την ανοικοδόμηση της ελληνικής οικονομίας επί υγιών βάσεων.

Τέτοιου είδους πρωτοβουλίες αφορούν έναν από τους πιο θεμελιώδεις προσδιοριστικούς παράγοντες της επιχειρηματικής συμπεριφοράς σε μια οικονομία, την ποιότητα του θεσμικού της συστήματος, το οποίο αφορά τόσο υλικούς όσο και άυλους θεσμούς (Acs et al., 2008).

Αναφορικά με τους πρώτους, δύο από τα πιο σημαντικά εμπόδια στο επιχειρείν είναι οι δυσκολίες που πολλοί επιχειρηματίες συναντούν κατά τη χρηματοδότηση των εγχειρημάτων τους αλλά και η αδυναμία εισόδου τους σε κάποιες αγορές λόγω μονοπωλιακών πιέσεων (Toma et al., 2014). Προς αυτήν την κατεύθυνση, είναι ιδιαιτέρως ενθαρρυντική -μέλλει βέβαια να εφαρμοστεί στην πράξη- η μέριμνα της κυβέρνησης για λήψη μέτρων που στοχεύουν στη μείωση των τραπεζικών επιτοκίων και κατ’ επέκταση διευκολύνουν την άντληση κεφαλαίων, αλλά και για τη σταθερή χρηματοδότηση της Επιτροπής Ανταγωνισμού, με στόχο την εξάλειψη του φαινομένου να ισχυροποιούνται μεμονωμένες επιχειρήσεις (Πισσαρίδης et al., 2020).

Επιπροσθέτως, θα πρέπει να υπάρξει μέριμνα ειδικά για την ενίσχυση των startup, της εξωστρέφειας και της καινοτομίας. Προς αυτή την κατεύθυνση ευεργετική θα ήταν η κυβερνητική παροχή πρόσθετων κονδυλίων προς εξειδικευμένους ερευνητικούς φορείς (λ.χ. τεχνολογίας, βιοεπιστημών και υπηρεσιών), που συνιστούν πηγή καινοτομικών επιτευγμάτων και ενίσχυσης της παραγωγικότητας (OECD, 2010). Επιπλέον, προκειμένου όλη αυτή η προσπάθεια να στηριχθεί στο έργο των πλέον ικανών ατόμων, χρήσιμη θα ήταν η παροχή κινήτρων (π.χ. φορολογικών) προς Έλληνες του εξωτερικού που έχουν διαπρέψει στους αντίστοιχους τομείς, με στόχο την παλιννόστησή τους. Ακολούθως, μιας και έχουμε εξηγήσει ότι η επιχειρηματικότητα οδηγεί αυτή καθ’ αυτή στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, θα ήταν επιθυμητή η μείωση, κατά το δυνατόν, του εξαγωγικού κόστους για την μεγιστοποίηση αυτής της ωφέλειας. Άλλα ευεργετικά μέτρα της  Πολιτείας θα  μπορούσαν να  στοχεύουν σε φορο-ελαφρύνσεις στους επενδυτές των startup, στη δοκιμή των καινοτόμων προϊόντων τους από το δημόσιο τομέα και στην προστασία των ιδρυτών τους σε περίπτωση αποτυχίας από νομικές και οικονομικές επιπτώσεις (Πισσαρίδης et al., 2020). Τα μέτρα αυτά θα οδηγούσαν στην αύξηση της επιχειρηματικής δραστηριότητας και του αριθμού των νεοφυών επιχειρήσεων, οι οποίες θα στελεχώνονταν αποτελεσματικότερα λόγω του εξειδικευμένου προσωπικού.

Όσον αφορά τους άυλους θεσμούς, είναι γεγονός πως η γενικότερη κοινωνική στάση απέναντι στους επιχειρηματίες αποτελεί παράγοντα που μπορεί να προκαλέσει διστακτικότητα στην ανάληψη επιχειρηματικών πρωτοβουλιών (Galindo & Méndez, 2014). Δεδομένης της κακής αντίληψης που επικρατεί για τους επιχειρηματίες στην Ελλάδα, είναι αναγκαίο η νοοτροπία των Ελλήνων να εμποτιστεί με τη συμπάθεια προς την καινοτομία και τη δημιουργικότητα. Και δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να γίνει αυτό, παρά μέσω της κατάλληλης προσαρμογής του εκπαιδευτικού προγράμματος των σχολείων.

Γ. Επίλογος

Η καταρρακωμένη ελληνική οικονομία, η οποία βυθίζεται ταχύτατα την περίοδο του κορωνοϊού, χρειάζεται περισσότερο από ποτέ μία δυναμική ανάκαμψης, η οποία μπορεί να διαμορφωθεί, όπως είδαμε, μέσω της προώθησης της επιχειρηματικότητας. Όμως το στείρο επιχειρηματικό περιβάλλον δε θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να καταστεί αποτελεσματικό σε ένα κόσμο ραγδαία μεταβαλλόμενο δίχως την εφαρμογή των απαραίτητων μεταρρυθμίσεων. Μόνο έτσι θα μπορούμε να ελπίζουμε σε μία “Νέα Επιχειρηματική Ελλάδα”, μία Ελλάδα εξωστρεφή και καινοτόμα. Η επιχειρηματικότητα αναδεικνύεται πλέον σε κοινωνική ανάγκη.

 

Βιβλιογραφία

Βάλβη, Θ., Βλιάμος, Σ., & Καραγιάννης, Η. Σ. (2018). Καινοτομία Επιχειρηματικού Προτύπου.

Θεσσαλονίνη: Δίσιγμα

Βασιλειάδης Α. (2009). Η Συμβολή της Εκπαίδευσης και της Κατάρτισης στην Επιχειρηματικότητα:

Προσδιοριστικοί Παράγοντες και Διαφορές Φύλου (Διδακτορική διατριβή). Ανακτήθηκε στις 15 Μαρτίου 2021 από https://hellanicus.lib.aegean.gr/handle/11610/10892

Εγγεγραμμένες Startups. (2020). Ανακτήθηκε στις 28 Μαρτίου 2020 από

https://elevategreece.gov.gr/el/eggegrammenes-startups/

Ελληνική Οικονομία: Προκλήσεις και Αναπτυξιακές προοπτικές (σσ. 15-31). Αθήνα: Τράπεζα

της Ελλάδος. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2021 από https://www.bankofgreece.gr/Publications/TOMOS_POLITH_web.pdf

ΕΛΣΤΑΤ. (2015). Εισαγωγές – Αφίξεις, Εξαγωγές – Αποστολές και Εμπόρικό Ισοζύγιο, με διάκριση

Ενδοκοινοτικού Εμπορίου και Εμπορίου με Τρίτες Χώρες, σε Αξία και Ποσότητα (Προσωρινά Στοιχεία) (Ιανουαρίου 2004 – Ιανουαρίου 2021) [Data File]. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2021 από https://www.statistics.gr/el/statistics/-/publication/SFC02/-

Είναι η Επιχείρησή μου Επιλέξιμη; (2020). Ανακτήθηκε στις 15 Μαρτίου 2020 από

https://elevategreece.gov.gr/el/mitroo/

Καραλή, Α. (2017). Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα: Προσδιοριστικοί Παράγοντες και

Οικονομικές Επιδόσεις του Επιχειρηματικού Γίγνεσθαι (Διδακτορική διατριβή). Ανακτήθηκε στις 12 Μαρτίου 2021 από https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/10628
Είναι η Επιχείρησή μου Επιλέξιμη; (2020). Ανακτήθηκε στις 15 Μαρτίου 2020 από https://elevategreece.gov.gr/el/mitroo/

Κόκκινου, Α. (2015). Ευρωπαϊκές Επιχειρήσεις και Καινοτομική Επιχειρηματικότητα. Σύνδεσμος

Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. http://hdl.handle.net/11419/1331

Κορρές, Γ. (2015). Επιχειρηματικότητα και Ανάπτυξη. Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών

Βιβλιοθηκών. http://hdl.handle.net/11419/693

Λαζαρέτου, Σ. (2016). Φυγή Ανθρωπίνου Κεφαλαίου: Η Σύγχρονη Τάση Μετανάστευσης στα Χρόνια της Κρίσης. Οικονομικό Δελτίο της Τράπεζας της Ελλάδος, 43, 33-57. https://www.bankofgreece.gr/Publications/oikodelt201607.pdf

Πισσαρίδης, Χ., Βέττας, Ν., Βαγιανός, Δ., & Μεγήρ, Κ. (2020). Σχέδιο Ανάπτυξης για την

Ελληνική Οικονομία: Τελική Έκθεση. Ανακτήθηκε στις 14 Μαρτίου 2020 από https://government.gov.gr/wp-content/uploads/2020/11/growth_plan_2020-11-23_1021.pdf

ΣΕΒ (2018). Μελέτη για Brain Drain στην Ελλάδα. Ανακτήθηκε 19 Μαρτίου, 2021, από

https://www.sev.org.gr/Uploads/Documents/Brain_Drain_executive_summary.pdf

Στουρνάρας, Γ. (2020). Η Ελληνική Οικονομία 10 Χρόνια Μετά την Κρίση και Διδάγματα για το

Μέλλον τόσο για την Ελλάδα όσο και για τη Ζώνη το Ευρώ. Στο Η Επόμενη Ημέρα της Ελληνικής Οικονομίας: Προκλήσεις και Αναπτυξιακές προοπτικές (σσ. 15-31). Αθήνα: Τράπεζα της Ελλάδος. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2021 από https://www.bankofgreece.gr/Publications/TOMOS_POLITH_web.pdf

Ács, Z. J., Szerb, L., Lafuente, E., & Márkus, G. (2019). The Global Entrepreneurship Index 2019.

https://doi.org/10.13140/RG.2.2.17692.64641

Atomico. (2020). The State of European Tech. Ανακτήθηκε στις 25 Μαρτίου από:

https://soetpdf.s3.eu-west-2.amazonaws.com/State_of_European_Tech_2020.pdf

Barro, R. J. (2010). Μακροοικονομική Θεωρία: Προσέγγιση με Μικροθεμελίωση (Καμμάς, Π.,

μετ.). Λευκωσία: Broken Hill publishers LTD.

Blanchard, O., Amighini, A., & Giavazzi, F. (2010). Macroeconomics; A European Perspective

(1st ed.). Upper Saddle River, NJ: Financial Times/Prentice Hall.

Economides, G., Philippopoulos, A. (2020). The Macroeconomic Impact of Covid-19 on the Greek

Economy and Policies from Now on. GreeSE – Hellenic Observatory Papers on Greece and Southeast Europe, Hellenic Observatory, LSE. Ανακτήθηκε στις 14 Μαρτίου 2020 από https://www.lse.ac.uk/Hellenic-Observatory/Assets/Documents/Publications/GreeSE-Papers/GreeSE-Special-Issue-2.pdf

Galindo, M.- Á., & Méndez, M. T. (2014). Entrepreneurship, Economic Growth, and Innnovation: Are feedback Effects at Work? Journal of Business Research, 67(5), 825–829. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2013.11.052.

Global Entrepreneurship and Development Institute. (2016). GEI 2006-2016 Dataset [Data File].

Ανακτήθηκε στις 19 Μαρτίου 2021 από https://thegedi.org/datasets/

Global Entrepreneurship and Development Institute. (2019). GEI 2015-2019 Dataset [Data File].

Ανακτήθηκε στις 19 Μαρτίου 2021 από https://knoema.com/GEI2018/global-entrepreneurship-index

Karamouzis, N., & Michalios, M. (2020). A Study on the Effects of Covid-19 on Greek Businesses

& the Economy. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2021 από https://www.grant-thornton.gr/globalassets/_markets_/grc/media/pdfs/en-covid-19-impact_final.pdf

Mankiw, G. N. (2010). Macroeconomics (7th ed.). New York, NY: Worth publishers.

OECD (2010), Greece at a Glance: Policies for a Sustainable Recovery, Better Policies, OECD

Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/9789264201781-en.

Stam, E., & van Stel, A. (2009). Entrepreneurship and Economic Growth. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195183511.001.0001

World Bank. (2020). Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in 190 Economies,

Region Profile: European Union (EU). Washington, DC: World Bank. © World Bank. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2021 από https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/media/Profiles/Regional/DB2020/EU.pdf

World Bank. (2020). Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in 190 Economies,

Economy Profile: Greece (σσ. 4) . Washington, DC: World Bank. © World Bank. Ανακτήθηκε στις 20 Μαρτίου 2021 από https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/country/g/greece/GRC.pdf