Προσπαθώντας να ανακτήσουμε την πίστη στη δημοκρατία, ένα καλό παράδειγμα μπορεί να προκύψει εφόσον καταφέρουμε να διαχειριστούμε αποτελεσματικά το «καυτό» ζήτημα της μετανάστευσης

Οικονομική Επιθεώρηση, Σεπτέμβριος 2022, τ.1022

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

του Νίκου Α. Παπανδρέου

Σε πρόσφατο άρθρο του στο έγκυρο Foreign Affairs, ο Richard Hass, πρώην διπλωματικός σύμβουλος της αμερικανικής κυβέρνησης, θυμήθηκε τη ρήση του Λένιν: «Υπάρχουν δεκαετίες όπου δεν συμβαίνει τίποτα, ενώ υπάρχουν εβδομάδες όπου συμβαίνουν δεκαετίες». Τέτοιες εβδομάδες βιώνουμε εδώ και μήνες…

Μας βαραίνει η σκιά πολλαπλών προβλημάτων. Με δυσκολία συντηρούμε το επίπεδο ζωής που έχουμε. Η πίστη στη δημοκρατία έχει κλονιστεί. Παρά ταύτα σερβίρεται συνεχώς η άγευστη καραμέλα με το κλισέ: Η δημοκρατία δεν έχει αδιέξοδα. Με ακράδαντη σιγουριά το λένε διάφοροι, σαν να είναι νόμος του Νεύτωνα.

Απλή αναλογική

Η παράλογη υιοθέτηση της απλής αναλογικής στις επόμενες εθνικές εκλογές έχει τινάξει τα θεμέλια της δημοκρατίας. Οι αλλεπάλληλες αναμετρήσεις που θα προκύψουν απειλούν τη σταθερότητα της πολιτείας μας. Ναι, η απλή αναλογική οδηγεί σε αδιέξοδο. Όπως γνωρίζουμε όμως, οι φωνές των άκρων πιάνουν τόπο – είτε προέρχονται από τη Δεξιά είτε από την Αριστερά. Οδηγούν πράγματι σε αδιέξοδα. Ο Τραμπ παραλίγο να ανατρέψει τα αποτελέσματα των εκλογών και να κυβερνήσει ως χούντα. Η εκλογή της μουσουλμανικής αδελφότητας στην Αίγυπτο πριν από δέκα χρόνια περίπου οδήγησε στην πρότασή τους να καταργηθούν εσαεί οι εκλογές. Άρα εδώ η δημοκρατία οδήγησε στη θανάτωσή της. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με την απλή αναλογική – θα προκαλέσει τέτοια αναταραχή που ο κόσμος θα απογοητευτεί. Γιατί προτάθηκε; Ο ΣΥΡΙΖΑ είπε: «Αν είναι να μην είμαστε εμείς στην εξουσία, ας τα κάνουμε μπάχαλο». Το ίδιο συνέβη με την υιοθέτηση απλής αναλογικής στις τοπικές εκλογές το 2019, με αποτελέσματα που αποτελούν παράδειγμα προς αποφυγήν. Κοινό στοιχείο των δύο «άκρων» είναι η ρητορική κατά της άρχουσας τάξης που αποτελεί μέρος του «συστήματος». Η ειρωνεία έγκειται στο ότι, μερικές φορές, αντιπροσωπεύουν οι ίδιοι το σύστημα – όπως στην κραυγαλέα περίπτωση του Τραμπ. Είναι αντίθετοι στην παγκοσμιοποίηση, επικρίνουν την ΕΕ, θέλουν να επικρατήσει μια άμεση λαϊκή κυριαρχία (βλέπε απλή αναλογική) και αμφιβάλλουν για τη φιλελεύθερη και αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Και οι δύο θεωρούν ότι έχουν το γνωστό «ηθικό» πλεονέκτημα επειδή δεν ήταν στην εξουσία.

Μετανάστευση

Εκεί όπου διαφέρουν οι δύο πλευρές είναι στο θέμα των μεταναστών. Η ιδέα της άκρας Δεξιάς για το έθνος βασίζεται στην εθνότητα και την ταυτότητα. Γι’ αυτό απορρίπτουν «ξένους» και «μετανάστες». Δεν τους αρέσει η έννοια της «πολυπολιτισμικότητας» – την απεχθάνονται. Τέλος, παρουσιάζονται ως οι καλύτεροι δυνατοί εγγυητές ασφάλειας και εξουσίας απέναντι στην παραβατικότητα, την εγκληματικότητα και τη διαφθορά. Εν αντιθέσει, οι Αριστεροί δεν επιτίθενται στους μετανάστες. Δεν πιστεύουν ότι οι μετανάστες είναι η ρίζα του κακού. Η κοινωνία μας όμως τείνει να συμφωνεί και να διαφωνεί και με τις δύο προτάσεις. Είμαστε διχασμένοι. Ο σωστός «χριστιανός» θέλει να καλέσει τον φουκαρά πρόσφυγα στο σπίτι του, να τον προσέξει, να τον βοηθήσει, και εν τέλει ελπίζει να ενσωματωθεί αυτός στην κοινωνία. Αλλά αναρωτιέται: Πόσους χωράει τούτο το «σπίτι;» Αντέχει το σύστημα να απορροφήσει ακόμη τόσες χιλιάδες; Τα θα γίνει αν η ροή μεγαλώσει κι άλλο; Ως άτομα, ως κοινωνία, και ως πολιτικά κόμματα, ισορροπούμε τις δύο αντικρουόμενες απόψεις την ίδια στιγμή. Όταν διαβάζουμε για τον νέο από το Αφγανιστάν που βγήκε πρώτος στις πανελλήνιες και παινεύει την Ελλάδα, όταν συναντάμε σε νοσοκομείο γυναίκα από μακρινή χώρα που είναι τώρα γιατρός στο ΕΣΥ, κουνάμε θετικά το κεφάλι. Α, μπράβο, λέμε μέσα μας. Κάτι κάναμε. Όταν μας κλέβει το αμάξι ο «ξένος», όταν διαβάζουμε για σπείρες ανδρών που ληστεύουν, λέμε: «Μάκρυνε αυτό το τείχος στον Έβρο άλλα τόσα χιλιόμετρα!» Μπορεί να επικριθεί αυτή η αντίδραση ως κοντόφθαλμη, αλλά δεν παύει να είναι ανθρώπινη. Πάνω σε αυτό το εκκρεμές κτίζουν τα κόμματα ένα μέρος της πολιτικής τους πλατφόρμας.

Ευρώπη φρούριο

Μάλλον δεν διαφωνεί κανένα κόμμα με το τείχος στον Έβρο που εμποδίζει την έλευση χιλιάδων να περάσουν τα σύνορα. Ή όχι; Το 2015 το κόμμα της Κουμουνδούρου κάλεσε μάλιστα τον κόσμο σε μια «πανευρωπαϊκή κινητοποίηση ενάντια στους φράχτες, τον ρατσισμό και τη μισαλλοδοξία». Το 2022 όμως στη ΔΕΘ η προσέγγιση του Α. Τσίπρα ήταν εντελώς άλλη – μάλλον λόγω δίψας για την εξουσία. Η απάντησή του λίγη σχέση έχει με ένα όραμα περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και «τους φράχτες που χωρίζουν τους λαούς»: Ερωτηθείς ποια είναι η θέση του για την επέκταση του φράχτη στον Έβρο, ο Α. Τσίπρας ξεγλίστρησε με διπλωματικό τρόπο. Είναι ενάντια του φράχτη επειδή είναι αναποτελεσματικός! «Η πολιτική μιας Ευρώπης φρούριο με την Ελλάδα φύλακα δεν είναι αποτελεσματική». Άρα; Θα τον γκρεμίσει αν έρθει στην εξουσία ή θα τον κρατήσει; Θα διώξει την περιπολία των ευρωπαϊκών αξιωματούχων από τα σύνορα ή θα την ενισχύσει; Ας δούμε πώς μπορούμε να αναλύσουμε καλύτερα το σύνθετο θέμα των μεταναστών. Γιατί αντιδράει ο μέσος πολίτης – ενστικτωδώς;

Αντιδράσεις

Σε κάθε χώρα ο πολίτης έχει κάποια δικαιώματα, κεκτημένα ή μη. Αλλού περισσότερα (βλέπε σκανδιναβικές χώρες) και αλλού λιγότερα (βλέπε χώρες του Νότου). Αν ο πολίτης βλέπει να απειλούνται σοβαρά αυτά τα δικαιώματα, είναι λογικό να αντιδράσει, και ας ψηφίζει Αριστερά. Δύσκολα ο πολίτης δέχεται να θυσιαστεί ένας τρόπος ζωής που του παρέχει μια κάποια αίσθηση ασφάλειας. Δεν θέλει να απομακρυνθεί από την κοινωνική περίθαλψη που θεωρεί ότι θα γίνει για χάρη ενός «ξένου».Δεν θέλει να μειωθεί η ελευθερία έκφρασης λόγω πολιτισμικών διαφορών με τους μετανάστες, δεν θέλει να αλλοιωθούν οι λειτουργίες του κράτους και, φυσικά, δεν θέλει να χάσει την αίσθηση ασφάλειας και τάξης. Άρα δεν μπορεί κανένας πολιτικός να αγνοήσει το δικαιολογημένο άγχος για το μεταναστευτικό που εκφράζει ο μέσος πολίτης, είτε το λέει είτε το κρατάει μέσα του. Οι δημαγωγοί φουσκώνουν το πρόβλημα ώστε να θολώσουν την αλήθεια. Ο ΣΥΡΙΖΑ μιλάει για τα προβλήματα της επαναπροώθησης των προσφύγων. Το 2016 σημαίνον στέλεχος είχε πει στη Σάμο ότι «όσον αφορά τη φύλαξη των θαλάσσιων συνόρων, δεν υπάρχει τρόπος η κυβέρνηση να διαχειριστεί αυτό το ζήτημα». Χέρια ψηλά. Α λα Τασία. Καλώς προβάλλουν το θέμα της μεταχείρισης των προσφύγων. Από την άλλη, ποια είναι η θέση της κοινωνίας για τη μείωση των εισροών κάτω από 10.000 το 2021 από τις 860.000 το 2015; Να αφήνουμε να έρχονται κατά το δοκούν ή να μπαίνουν με μέτρο και με σοβαρό πρόγραμμα ενσωμάτωσης; Ένα σωστό πρόγραμμα ενσωμάτωσης θα μετρίαζε τις αρνητικές επιπτώσεις της υπέρμετρης εισόδου μεταναστών. Όσο όμως οι νεοαφιχθέντες μένουν σε δομές η μετακομίζουν σε γκέτο, όσο δεν έχουν εργασία, δύσκολα θα βρούμε μια κοινή αντίληψη μεταξύ των πολιτών.

Μια σωστή συζήτηση χωρίς τις πονηράδες μιας φτηνής εκμετάλλευσης του προβλήματος (από δεξιά και από αριστερά) θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε μια αποδεκτή λύση. Πόσους ακόμη μετανάστες δέχεται η κοινωνία; Υπάρχει περιορισμός στον αριθμό που μπορούμε να απορροφήσουμε; Πώς γίνεται να ενταχθούν στην αγορά εργασίας; Αν δεν καταφέρουμε να τους εντάξουμε στην αγορά εργασίας, στα σχολεία και σε όλες τις βαθμίδες, τι κάνουμε με τη συνεχιζόμενη ροή προς τα παράλιά μας;Θα ήθελα πολύ να δω μια πολιτισμένη συζήτηση στη Βουλή από όλα τα κόμματα. Στο τέλος ίσως (σε έναν ονειρικά πλασμένο κόσμο) να καταλήξουν και σε λογικές προτάσεις. Αν γίνει αυτό, θα συμφωνήσω ότι ναι, η δημοκρατία δεν έχει αδιέξοδα.