Οικονομική Επιθεώρηση, Αύγουστος 2022, τ.1021

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

του Νίκου Παπανδρέου

Έχει την αίσθηση κανείς ότι το πολιτικό σύστημα έχει ξεχάσει παντελώς την κρίση του χρέους και τα περισσότερα κόμματα και η πλειοψηφία των πολιτικών έχουν γυρίσει την πλάτη τους στην ανάγκη σοβαρής μεταρρύθμισης της οικονομίας. Σημειώνουμε ότι οι περισσότερες αλλαγές έγιναν κατά την περίοδο του πρώτου μνημονίου. Η παραίτηση Παπανδρέου σήμανε ουσιαστικά το τέλος των σοβαρών μεταρρυθμίσεων.

Γυρίσαμε όσο μας άφηναν οι «ξένοι» στα ρουσφέτια, στις προσλήψεις χωρίς κριτήρια, και έπεσε μαύρο σε όποια έννοια της αξιοκρατίας.

Το 2011 ο τότε υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης, Δημήτρης Ρέππας, παρουσιάζει με τους συνεργάτες του το σχέδιο για την ηλεκτρονική διακυβέρνηση, που ολοκληρώθηκε το 2019

Παράδειγμα; Το 2009-2010 εφαρμόστηκε η ανοιχτή διαδικασία για τη στελέχωση θέσεων ευθύνης στο Δημόσιο (open gov) για να πάψει η αντιμετώπισή του ως λαφύρου από την κυβέρνηση. Δηλαδή οι προσλήψεις γενικών γραμματέων και διοικητών ΔΕΚΟ με κριτήριο μόνο το βιογραφικό και όχι την κομματική ταυτότητα, που εφαρμόστηκε για πρώτη και δυστυχώς μοναδική φορά στην ιστορία της Ελλάδας, ξεχάστηκε αμέσως με την κυβέρνηση Σαμαρά-Βενιζέλου και αντ’ αυτού μοιράστηκαν με ένα σύστημα quota τόσες κρατικές θέσεις η ΝΔ, τόσες το ΠΑΣΟΚ, τόσες θέσεις το ΛΑΟΣ και κάτι μικρούλι για τον Κούβελη. Σημειώνω ότι υπήρχε και ένας γενικός γραμματέας που παρέμεινε σε υπουργείο από εποχή «Γιώργου» ως και το τέλος του ΣΥΡΙΖΑ. Γιατί και πώς; Επειδή πήρε τη θέση με δυνατό βιογραφικό και δεν ανήκε –όπως είθισται από τη γέννηση του κράτους– στην ομάδα του υπουργού ή κάποιου πολιτικού.

Για να μην πούμε για τις τόσες προσπάθειες από τη ΝΔ και προπαντός από τον ΣΥΡΙΖΑ να καταργήσουν και να αποδυναμώσουν τη ΔΙΑΥΓΕΙΑ. Γιατί; Η Διαύγεια έχει πολιτικό κόστος. Τι είναι η Διαύγεια; Να το δούμε όπως το ορίζει ο νόμος:

Δημιουργήθηκε με τον νόμο 3861/2010 και αποσκοπεί στη δημοσίευση στο διαδίκτυο, σε έναν κεντρικό ιστότοπο, αποφάσεων των κυβερνητικών οργάνων και της διοίκησης στο Διαδίκτυο. Υποχρέωση δημοσίευσης έχουν τα κυβερνητικά όργανα, οι φορείς του στενού και του ευρύτερου δημόσιου τομέα και οι Ανεξάρτητες Αρχές, όπως και οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης Α΄ και Β΄ βαθμού. Οι αποφάσεις δεν εκτελούνται αν δεν αναρτηθούν στον δικτυακό τόπο diavgeia.gov.gr.

Δηλαδή καμία κυβερνητική πράξη, κανένα ΦΕΚ, για παράδειγμα, δεν έχει ισχύ αν δεν αναρτηθεί στο διαδίκτυο. Με τη Διαύγεια μάθαμε, λόγου χάριν, ποιος προσλαμβάνει τον ξάδερφό του, πόσα ξόδεψε ο τάδε δήμαρχος σε έξοδα γραφείου, αλλά και όλες τις αποφάσεις για τα φάρμακα, όλες τις άδειες φωτοβολταϊκών και πολλά άλλα χρήσιμα για την ιδιωτική οικονομία. Για να μην γίνει εύκολη η κατάργησή του, η πρώτη «μνημονιακή» κυβέρνηση ζήτησε από το ΔΝΤ να κάνει τη Διαύγεια μνημονιακή υποχρέωση, προβλέποντας –και πολύ σωστά– ότι οι επόμενες κυβερνήσεις θα προτιμήσουν το παλιό καλό σύστημα διορισμών κομματικών στελεχών και θα προσπαθήσουν με νύχια και με δόντια να το καταργήσουν.

(Το πιο ωραίο που άκουσα επί εποχής ΣΥΡΙΖΑ ήταν κάτι που είπε ένας νεοδιορισθείς στο κράτος του ΣΥΡΙΖΑ. Όταν ρωτήθηκε γιατί και με τι κριτήρια μονιμοποιήθηκε, η απάντησή του ήταν αποστομωτική! «Έχω το δικαίωμα», είπε, «επειδή ο παππούς μου ήταν στο Βουνό…»).

Θυμίζω εν τάχει άλλες σημαντικές αλλαγές που έγιναν την πιο δύσκολη εποχή: Το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης μειώθηκε από 36 δισ. ευρώ σε 24 δισ. σε έναν χρόνο. Περιορίστηκε ο αριθμός των δημοσίων υπαλλήλων κατά 30% (και για πρώτη φορά στην ιστορία του τόπου μάθαμε και πόσοι δημόσιοι υπάλληλοι υπάρχουν!).

Περίπου την ίδια στιγμή που διαχειριζόμασταν την κρίση χτίστηκε από το μηδέν ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Στήριξης, που εξασφάλισε τα πρώτα 110 δισ., σώζοντας τη χώρα από τη χρεοκοπία. Η χώρα πέτυχε την ιστορική συμφωνία του 2011 με τη διαγραφή 105 δισ. από το δημόσιο χρέος. Αναδιοργανώθηκε πλήρως η τοπική αυτοδιοίκηση με το σχέδιο «Καλλικράτης» και, όπως γνωρίζουμε όλοι τώρα, θεμελιώθηκε η περιφερειακή Αυτοδιοίκηση με τις 13 αιρετές περιφέρειες.

Έκτοτε βλέπουμε ότι πολλές προβλεπόμενες μεταρρυθμίσεις σταμάτησαν εντελώς τα χρόνια του ΣΥΡΙΖΑ. Η δημόσια διοίκηση έμεινε στάσιμη, ενώ την ίδια στιγμή ο ΣΥΡΙΖΑ τίναξε στον αέρα την τοπική αυτοδιοίκηση με έναν πρόχειρο άθλιο νόμο απλής αναλογικής που κάνει τον δήμο ακυβέρνητο… Το σύστημα υγείας έγινε πειραματόζωο με νόμους και υπουργικές αποφάσεις, χωρίς να βελτιωθεί η ποιότητά του. Φυσικά, η έννοια της «αξιοκρατίας» θεωρήθηκε τοξική και ταξική.

Αν θέλουμε να δώσουμε εύσημα στον ΣΥΡΙΖΑ, και παρά την ανικανότητα να το κάνει να δουλέψει, η ενοποίηση των ασφαλιστικών ταμείων (μνημονιακή υποχρέωση-ΕΦΚΑ), και χωρίς να ανοίξει μύτη μάλιστα, είναι μια σημαντικότατη μεταρρύθμιση. Μια μεταρρύθμιση που δεν θα μπορούσε ποτέ να τολμήσει να εφαρμόσει μια συντηρητική κυβέρνηση. Μόνο ο ΣΥΡΙΖΑ ή το παλιό ΠΑΣΟΚ μπορούσε να κάνει πράξη εκείνο που τόλμησε να προτείνει το 1996 ο Γιαννίτσης επί Σημίτη, κάτι που πολέμησαν τότε και η αριστερά και η δεξιά μας. Ήρθε ο ΣΥΡΙΖΑ ως «βέρος» εκπρόσωπος του λαού και εφάρμοσε το αυτονόητο – εκτελώντας στο ακέραιο τις προτάσεις του ΔΝΤ. Έκτοτε στρώθηκε και βελτιώθηκε με τις προσπάθειες της σημερινής κυβέρνησης και τελικά θα φτάσουμε στο σημείο να λειτουργεί χωρίς αγκυλώσεις.

Σήμερα δίνουμε τα εύσημα στην ψηφιοποίηση του Δημοσίου. Το παράδοξο είναι ότι ξεκίνησε το 2010 και ολοκληρώθηκε το 2019 – ο νόμος για την Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση ψηφίστηκε το 2010 και δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να επικοινωνούν ηλεκτρονικά με τις Δημόσιες Υπηρεσίες, να έχουν πρόσβαση σε δημόσια έγγραφα, να καταθέτουν αιτήσεις, δικαιολογητικά, να προμηθεύονται πιστοποιητικά, να πληρώνουν φόρους, παράβολα κ.λπ. Μετά από δέκα χρόνια και με την έκρηξη της πανδημίας, γνωρίζουμε καλά ότι αυτή είναι μια σημαντική μεταρρύθμιση, αφού αλλάζει την καθημερινότητά μας.

Ως προς το σημαντικό θέμα του χρέους, το ραπόρτο είναι λιγότερο ενθαρρυντικό. Το δημόσιο χρέος είναι μεγαλύτερο σήμερα από το 2009, αλλά σε ποσοστό του ΑΕΠ έπεσε σε σχέση με πέρσι. Παρά ταύτα, οι συνθήκες είναι τέτοιες ώστε η ΕΕ και οι αγορές συνεχίζουν να μας δανείζουν, ακριβώς επειδή έχουν δει πρόοδο στο μάζεμα του Δημοσίου και ορισμένες μεταρρυθμίσεις. Μία από αυτές που εντυπωσιάζει είναι η εξυγίανση των συστημικών τραπεζών, μετά από τραγελαφικά λάθη την εποχή 2012-2017. Έτσι, τα γνωστά «κόκκινα δάνεια» έχουν μειωθεί κατά πολύ και οι αγορές δίνουν ψήφο εμπιστοσύνης στην ευρωστία του χρηματοοικονομικού μας συστήματος.

Τελευταία είδαμε και μια απίστευτα γενναία δημοσιονομική πολιτική για την αντιμετώπιση της πανδημίας και τώρα της ενεργειακής κρίσης. Μόνο τα μέτρα για τον Covid ανήλθαν σε περίπου 14% του ΑΕΠ το 2020-2021. Είναι ο ουσιαστικός λόγος που ανέβηκε το δημόσιο χρέος.

Παρά τη σταθερή αύξηση σε απόλυτους αριθμούς του δημοσίου χρέους, οι κίνδυνοι φαίνονται διαχειρίσιμοι μεσοπρόθεσμα. Το χρέος αναμένεται να μειωθεί ταχύτερα από ό,τι προβλεπόταν προηγουμένως και να πέσει κάτω από τα προ πανδημίας επίπεδα. Η σημαντική βελτίωση καθοδηγείται σε μεγάλο βαθμό από την ισχυρότερη ανάπτυξη το 2021 και φέτος.

Όμως δεν μπορεί ο νοήμων αναλυτής να μην βλέπει ορισμένα κολλήματα των δύο μεγάλων κομμάτων, που μας λένε ότι το DNA τους δεν αλλάζει, παρά το μαθήματα της κρίσης. Το πιο φωναχτό παράδειγμα; Ότι και τα δύο κόμματα ακόμη κυνηγάνε εκείνον τον οικονομολόγο που τόλμησε να πει την αλήθεια για το δημόσιο χρέος. Ο Γεωργίου της ΕΛΣΤΑΤ ταλαιπωρείται σήμερα με ατελείωτα δικαστήρια. Φαίνεται πως σε αυτό το ανελέητο κυνήγι βρίσκουν αγαστή συνεργασία τα δύο –τελικά, ναι– συντηρητικά κόμματα: Νέα Δημοκρατία και ΣΥΡΙΖΑ. Είναι τόσο σημαντικό το θέμα που έχει γίνει μνημονιακή υποχρέωση να σταματήσει το δικαστικό και πολιτικό κυνήγι του πρώην διοικητή της ΕΛΣΤΑΤ. Ποια είναι η επίσημη θέση των κομμάτων; Φαίνεται ότι έχουμε αρκετό δρόμο να διανύσουμε ώστε να επιστρέψουμε στη μικρή δίχρονη εποχή όπου οι μεταρρυθμίσεις ήταν ραγδαίες, πρωτότυπες, αισιόδοξες, όταν η αλήθεια για τα οικονομικά στοιχεία ήταν υποχρέωση και η αξιοκρατία είχε νόημα.