Ένα παράδειγμα έξυπνης οικονομικής πολιτικής, που δεν απαιτεί κρατικά έξοδα, μπορεί να αναπροσαρμόζεται κάθε εβδομάδα και δεν αλλοιώνει τα θετικά της αγοράς

Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2022, τ.1025

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

του Νίκου Παπανδρέου

Με τον πληθωρισμό να καλπάζει παγκοσμίως, οι κυβερνήσεις προσπαθούν να βρουν τρόπους να ελέγξουν τις τιμές. Για την ενέργεια η δική μας κυβέρνηση έχει επιλέξει τις επιδοτήσεις ώστε να μειωθεί το βάρος των αυξήσεων στο ρεύμα και στα πετρέλαια. Στην Ευρώπη συζητείται και το πλαφόν στις τιμές τους φυσικού αερίου. Ως προς τον πληθωρισμό στα απαραίτητα αγαθά κατανάλωσης, η σημερινή κυβέρνηση έχει υιοθετήσει μια πρωτότυπη και ως τώρα εξόχως πετυχημένη πολιτική.

Το λέω χωρίς κομματικές παρωπίδες. Ως οικονομολόγος έχω κάποιες ιδιαίτερες γνώσεις γύρω από το θέμα. Το ενδιαφέρον μου για τον έλεγχο τιμών ξεκίνησε από την δεκαετία του 1980. Μελετώντας σε μικρή ηλικία τότε το περιβόητο φαινόμενο του «μεσάζοντα» θυμάμαι ότι λέγαμε ότι εκείνοι έφταιγαν για τις υψηλές τιμές στις πόλεις. Ο μεσάζοντας της επαρχίας είχε ταυτιστεί σχεδόν με τα σκοτεινά έργα του Βελζεβούλ. Τελικά κατέληξα να κάνω ολόκληρο ντοκτορά στο Princeton με θέμα τον έλεγχο τιμών – τόσο θεωρητικά όσο και στην πράξη (Price Controls and Industry Structure: A theoretical and empirical analysis: Princeton 1986).

To μοντέλο ελέγχου τιμών που βαφτίστηκε «το καλάθι του νοικοκυριού» είναι παράδειγμα έξυπνης οικονομικής πολιτικής. Έξυπνη επειδή ως τώρα δείχνει ότι έχει πετύχει, και χωρίς κρατικά έξοδα. Μια πολιτική ευέλικτη, που αναπροσαρμόζεται κάθε εβδομάδα, και ανταποκρίνεται με αυτό τον τρόπο με ταχύτητα στην απίστευτη ρευστότητα των σημερινών αγορών.
Έχει το επιπλέον «ατού» ότι δεν αλλοιώνει τα θετικά της αγοράς, δηλαδή οι τιμές εκφράζουν πραγματικά κόστη, εφαρμόζεται με ευκολία, χωρίς να χρειάζεται το κράτος να στήσει μια ολόκληρη γραφειοκρατία από ελεγκτές. Το τελευταίο το αναφέρω επειδή ορισμένοι θυμούνται την βαυαρικής έμπνευσης «αγορανομία» που λειτουργούσε στην χώρα μας από το 1880 ως και προσφάτως. Πολλές κυβερνήσεις χρησιμοποιούσαν παλιότερα φυσικά τον «αγορανόμο» ως φοβέρα για να επηρεαστούν τους ψήφους των μικρών επιχειρήσεων. Πηγαίναν στον μαγαζάτορα ή στον αρτοποιό, του έβρισκαν προϊόν με τιμές που δήθεν ξέφευγαν από την επίσημη διατίμηση, και του βάραγαν ένα πρόστιμο, εκτός εάν….συμμορφωνόταν πολιτικά.
Ας δούμε λίγο το τι είναι το περιβόητο «καλάθι του νοικοκυριού». Στο «καλάθι» εντάσσονται προϊόντα με την φτηνότερη τιμή της εβδομάδας, πχ το λίτρο γάλατος, το μισό κιλό ρύζι, και αλλά 640+ αντίστοιχα βασικά προϊόντα. Η υποχρέωση για να ενταχθεί ένα προϊόν στο πολυδιαφημιζόμενο καλάθι είναι η χαμηλή τιμή της Δευτέρας να μην αλλάξει για τουλάχιστον μια εβδομάδα. Την επόμενη εβδομάδα μπορεί να έχει την πρωτιά άλλη μάρκα του ίδιου προϊόντος.

Όπως βλέπεται, αυτή η μέθοδος ελέγχου δεν αλλάζει τα δεδομένα της αγοράς. Οι τιμές είναι αυτές που γεννιόνται από την αγορά και όχι από κάποιο διοικητικό μηχανισμό. Το καλάθι δεν στραγγαλίζει τον ανταγωνισμό όπως καταλήγει να κάνει η επιβολή από το κράτος μιας συγκεκριμένης τιμές. Την ίδια στιγμή πιέζονται και τα άλλα προϊόντα για να μείνουν στο παιχνίδι.
Γιατί τα αναφέρω όλα αυτά; Ως τώρα το κράτος, όταν ήθελε να παρέμβει στην αγορά, έπαιρνε διοικητικά μέτρα και έβγαζε μια τιμή του προϊόντος βάση κάποιων λογιστικών μελετών, και στην συνέχεια ανακοίνωνε την επίσημη τιμή του προϊόντος. Η παρέκκλιση έφερνε διοικητικά πρόστιμα. Τι γινόταν με την πάροδο του χρόνου. Ας πάρουμε την διατίμηση στο καρβέλι ψωμιού που είχαμε υιοθετήσει πριν δεκαετίες: Οι αρτοποιοί κράταγαν την τιμή του απλού καρβελιού ίδια ώστε να συμμορφωθούν με τους κανόνες, αλλά επειδή ανέβαιναν τα κόστη των συστατικών (αλεύρι) έβαζαν φτηνότερα ή αλλοιωμένα συστατικά. Άλλη τακτική ήταν να βγάλουν άλλο είδος ψωμιού με υψηλότερη τιμή το οποίο το βάφτιζαν «πολυτελείας» ή «πολύσπορο». Με αυτό τον τρόπο αποφεύγαν τον έλεγχο τιμών, ενώ οι καταναλωτές γνώριζαν ότι ήταν ίδιας ποιότητας με το προ-διατίμησης απλό καρβέλι. Εν ολίγοις, ο αυστηρός έλεγχος οδηγούσε σε λίγο χρόνο σε απρόβλεπτα ευτράπελα. Το μάθημα; Δεν χαλιναγωγείται εύκολα η αγορά με διοικητικά μέτρα και αστυνομίες.

Άλλο παράδειγμα: Πριν απελευθερωθεί η αγορά ρεύματος, οι εταιρείες δημοσίου ενδιαφέροντος του ηλεκτρισμού στις ΗΠΑ λειτουργούσαν σε cost plus basis. Η εταιρεία παραγωγής ρεύματος έδειχνε τα κόστη της στον κεντρικό διαχειριστή, και στην συνέχεια – βάση αυτών των στοιχείων – ο διαχειριστής όριζε την τιμή του ρεύματος, δίνοντας στην επιχείρηση ένα περιθώριο κέρδους 8-12%. Το αποτέλεσμα; Οι επιχειρήσεις φούσκωσαν συνειδητά τα κόστη – το φαινόμενο χρυσές τουαλέτες. Έτσι αύξαναν το απόλυτο μέγεθος των κερδών. Δεύτερον, και πιο επικίνδυνο, προσλάμβαναν μια στρατιά από λομπίστες ώστε να καταφέρουν να βάλουν ως διευθυντή του τμήματος ελέγχου έναν δικό τους… από την βιομηχανία, φιλικά διατεινόμενος. Τα δυο παραπάνω ήταν οι βασικοί λόγοι που η Αμερική έσπασε τα τοπικά μονοπώλια ρεύματος και απελευθέρωσαν την συγκεκριμένη αγορά πολύ πριν από την Ευρώπη.
Συμπέρασμα: μόλις επιβληθεί ένα πλαφόν σε τιμές μεγάλων εταιρειών γεννιέται ένα ιδιότυπο λόμπι. Αυτό το λόμπι έχει κίνητρο να «ελέγξει τους ελεγκτές των τιμών» ώστε να μην είναι ζημιογόνες οι τελικές τιμές που θα ανακοινωθούν ως δεσμευτικές.

Δεύτερο κακό με τους πολλούς ελέγχους: μόλις το κράτος επιβάλλει μια τιμή, οι επιχειρήσεις παύουν να απευθύνονται στην αγορά, δηλαδή σταματάνε να κοιτάνε τις τιμές των ανταγωνιστών. Επικεντρώνονται στο να επηρεάσουν τα κέντρα διοίκησης. Σιγά σιγά, παύει να λειτουργεί ο ανταγωνισμός και η αγορά καταλήγει σε ένα ολιγοπώλιο, απαρτιζόμενο από τις επιχειρήσεις με το πιο γερό λόμπι και την καλύτερη πρόσβαση στην εξουσία. (Capture theory – για τους μυημένους)
Μην πάμε μακριά. Τι κάνουν οι φαρμακευτικές εταιρείες; Στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες τις Ευρώπης οι τιμές των φαρμάκων που καλύπτονται από το ασφαλιστικό σύστημα βγαίνουν σε μια λίστα από την ΕΟΦ και το Υπ. Υγείας. Έτσι ο ΕΟΦ και το Υπουργείο αυτομάτως γίνονται αποδέκτες πίεσης των φαρμακευτικών λόμπι ώστε να συμπεριληφθούν στις λίστες του Υπ. Υγείας τα προϊόντα τους (φαινόμενο Novartis κλπ.)

Σε αντίθεση με μας, η Γερμανία και η Ολλανδία δημοσιεύουν μια «αρνητική λίστα» φαρμάκων: Η λίστα αυτή ορίζει πιά φάρμακα δεν εντάσσονται σα εθνικά συστήματα αποζημίωσης. Όπως και να ναι, το σύστημα ελέγχου τιμών των φαρμάκων λειτουργεί, αλλά με πολλές πολλές «καραμπόλες». Μια γνωστή; Οι επενδύσεις σε νέα φάρμακα (R&D) είναι πολύ υψηλότερες στην Αμερική – που δεν ελέγχει τις τιμές.

Επιστρέφοντας τώρα στο θέμα του καλαθιού – αποφεύγει τα τεράστια προβλήματα που προκύπτουν από τον «σκληρό» έλεγχο τιμών μερικά απ΄ τα οποία απαρίθμησα πιο πάνω.
Έχει πετύχει το μέτρο? Φαίνεται ότι από στα 600 και πάνω προϊόντα που είχαν μπει στο καλάθι του νοικοκυριού, οι τιμές έμειναν ίδιες ή και έπεσαν. Την ίδια στιγμή, τα «εκτός καλαθιού» προϊόντα όπως είπε σε συνέντευξή του ο Υπουργός Ανάπτυξης, για να κρατήσουν τους πελάτες τους και να μη τους φύγουν, υιοθέτησαν και εκείνοι πιο ελκυστικές τιμές. Δηλαδή το μέτρο πίεσε και τα προϊόντα «εκτός καλαθιού» – δείγμα ότι ο ανταγωνισμός μέσα στην κρίση μπορεί να λειτουργήσει προς όφελός μας.

Προσφάτως υιοθετήθηκε και ένας «αλγόριθμος» που δίνει πόντους στο καλάθι που συμπεριλαμβάνει επώνυμα προϊόντα, σε σχέση με τα private label. Άρα, ενθαρρύνονται οι αλυσίδες να μην βάζουν μόνο ιδιωτικής ετικέτας προϊόντα αλλά να βάζουν και τα επώνυμα. Έτσι βλέπουμε έναν σύγχρονο τρόπο έλεγχος τιμών με μηδέν γραφειοκρατία – εκτός αν θεωρεί κανείς τις εμφανίσεις του Υπουργού στα μαγαζιά με τα καλύτερα καλάθια γραφειοκρατία!

Όταν ερχόμαστε όμως σε μίαν αλλήν αγορά, τα πράγματα γίνονται πιο δύσκολα. Ένα πλαφόν στο φυσικό αέριο μπορεί να οδηγήσει το να πουλιέται αλλού – όπως στην Κίνα και την Ινδία. Γι’ αυτό, η πρόταση της ελληνικής κυβέρνησης υιοθετεί και πάλι μια ευελιξία: το πλαφόν στην τιμή να διακυμαίνεται έως και στο 15% πιο ψηλά ώστε να απορροφάει χωρίς γραφειοκρατικές παρεμβάσεις την τρομερή αστάθεια στην προσφορά και στη ζήτηση της ενέργειας σήμερα. Αλλά αυτή η συζήτηση θέλει ακόμη ένα άρθρο!