Ο τρόπος οργάνωσης της εκπαίδευσης, ιδιαίτερα σε τριτοβάθμιο επίπεδο, βρίσκεται προ κοσμογονικών αλλαγών, καθώς η τεχνολογία επιτρέπει την υπέρβαση του υποδείγματος που κυριαρχεί τους τέσσερις τελευταίους αιώνες

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάϊος 2022, τ.1018 ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

του Νίκου Παπανδρέου

Πέρσι την άνοιξη, όταν η Covid-19 εμφανιζόταν σε όλο τον κόσμο, τα σχολεία και τα πανεπιστήμια έκαναν υποχρεωτικά μια βαθιά βουτιά στην εποχή της ψηφιοποίησης. Τα μαθήματα έγιναν διαδικτυακά. Οι μαθητές επέστρεψαν στο σπίτι.

Αρχικά, η ελπίδα ήταν ότι αυτό το αναγκαστικό πείραμα της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, που πραγματοποιήθηκε με ιλιγγιώδη ταχύτητα, θα ήταν βραχύβιο και θα επιστρέφαμε στο παλιό μοντέλο. Τώρα ναι μεν επιστρέψαμε στα θρανία, αλλά έχει αλλάξει το σύμπαν. Πήραμε μια γεύση του μέλλοντος. Ο γιoς μου, παραδείγματος χάριν, είναι φοιτητής στο εξωτερικό. Όταν αρρώστησε με το δεύτερο εμβόλιο παρακολούθησε το μάθημα από το διαδίκτυο – άλλωστε, εδώ και καιρό όλες οι εργασίες αναρτώνται πια σε μια πανεπιστημιακή πλατφόρμα και σχεδόν όλη η ύλη των μαθημάτων προσφέρεται σε ψηφιακή μορφή.

Μια άλλη μορφή εκπαίδευσης

Με την αναγκαστική προσαρμογή στο διαδίκτυο αποκτήσαμε την «αμαρτωλή» γνώση μιας άλλης μορφής εκπαίδευσης, διαφορετικής από εκείνη που ακολουθούμε αιώνες τώρα – από το 1520 μάλιστα! Ειδικοί που μελετούν τα αποτελέσματα της πρόσφατης στροφής προς τα online μαθήματα λόγω Covid πιστεύουν ότι κατευθυνόμαστε προς έναν κόσμο όπου, στο πανεπιστημιακό επίπεδο τουλάχιστον, οι ακαδημαϊκοί θα επιτρέψουν στους μαθητές να σχεδιάζουν το δικό τους πρόγραμμα σπουδών. Αυτό μπορεί να ακούγεται ωραίο, αλλά οι μαθητές θα χρειαστούν βοήθεια για να επιλέξουν το περιεχόμενο που θα ταιριάζει καλύτερα στους στόχους τους.

Βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας πρωτότυπης εξατομίκευσης που δεν έχουμε ξαναδεί. Πέραν του ρόλου του ως διδάσκαλος, θα καλείται ο καθηγητής να είναι και οδηγός και μέντορας, ώστε να βοηθά τον φοιτητή να επιλέγει το πρόγραμμα που του ταιριάζει. Ο ρόλος του καθηγητή θα συνεχίσει να είναι σημαντικός, αλλά θα μετατοπιστεί από διδασκαλία σε διαμόρφωση εξατομικευμένου προγράμματος σπουδών.

Η δυναμική της ψηφιοποίησης

Μήπως τα παραλέμε; Σημειώνω ότι η δυναμική της ψηφιοποίησης έχει κάνει παντού αισθητή την παρουσία της. Η μουσική βιομηχανία έχασε πάνω από το 50% των πωλήσεών της λόγω ψηφιακής μορφής παράδοσης τραγουδιών. Τι να πούμε για το σινεμά; Παρόμοιες δυναμικές εξελίσσονται σήμερα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ο ανιψιός μου, που είναι μέλος της επιτροπής ηθικής της Facebook (αυτού που αποφάσισε να αποκλείσει τον Τραμπ!), παρακολουθεί πολλές συνεδρίες φορώντας τα ειδικά γυαλιά oculus, όπου αισθάνονται όλα τα μέλη της επιτροπής ότι συζητούν μαζί στον ίδιο χώρο, είτε έχουν είτε δεν έχουν Covid. Σημειώνω ότι προσλήφθηκε από το Facebook διαδικτυακά!

Πολλοί στην τριτοβάθμια εκπαίδευση απορρίπτουν τις απειλές που θέτουν οι ψηφιακές τεχνολογίες. Θεωρούν κατώτερης ποιότητας τις υπάρχουσες πλατφόρμες διαδικτυακής μάθησης και διαπιστευτηρίων, όπως την Khan Academy και το edX. Η ακαδημαϊκή κοινότητα βλέπει τέτοια προγράμματα σπουδών σαν φτωχούς συγγενείς ενός πραγματικού προγράμματος σπουδών. Δεν μπορούν να φανταστούν εργοδότες να προσλαμβάνουν κάποιον που δεν έχει ένα από τα γνωστά πτυχία. Και όμως.

Εργοδότες όπως η Google, η Apple, η IBM αλλά και η Ernst & Young έχουν σταματήσει να απαιτούν παραδοσιακά πανεπιστημιακά πτυχία, ακόμη και για ορισμένες από τις πιο εξειδικευμένες θέσεις τους. Αναπόφευκτα, καθώς οι εργοδότες αγκαλιάζουν νέες πιστοποιήσεις που βασίζονται σε δεξιότητες, πολλοί φοιτητές μπορεί να αμφισβητήσουν την αξία του παραδοσιακού τετραετούς ή τριετούς πτυχίου.

Φυσικά, οι διαδικτυακές πλατφόρμες δεν μπορούν να αντικαταστήσουν αυτό που προσφέρει η πανεπιστημιούπολη. Όμως, μπορούν να εκπληρώσουν βασικά κομμάτια της κύριας αποστολής της εκπαίδευσης και να προσεγγίσουν πολύ περισσότερους μαθητές, κάθε ηλικίας και οικονομικού υποβάθρου, με πολύ χαμηλότερο κόστος. Ό,τι στερείται ποιότητας από τις διαδικτυακές υπηρεσίες διορθώνεται χρόνο με τον χρόνο, στο σημείο που θα μπορούσε να αποδεσμεύσει το κυρίαρχο μοντέλο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Σπάζοντας την αλυσίδα

Η τεχνολογία διακόπτει τη γνωστή αλυσίδα των σπουδών στις περισσότερες Δυτικές χώρες. Ποια είναι αυτή η αλυσίδα; Οι μαθητές πληρώνουν το οικονομικό τίμημα για να πάνε στα καλύτερα πανεπιστήμια, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν γνώση και συμβουλές από τις καλύτερες σχολές – και προσλήψεις από τους καλύτερους εργοδότες. Οι καθηγητές αναζητούν πανεπιστημιουπόλεις όπου μπορούν να βρουν τους καλύτερους φοιτητές, τους μεγαλύτερους οικονομικούς πόρους και χρήματα για την έρευνά τους. Οι εργοδότες προσελκύονται από πανεπιστήμια όπου μπορούν να προσλάβουν τους καλύτερους φοιτητές, με τις πιο ενημερωμένες γνώσεις, που παρέχονται από τους καλύτερους μελετητές. Η ψηφιακή εποχή χώνεται στην αλυσίδα και τη σπάει.

Ποια είναι η βασική αποστολή της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης; Η απάντηση είναι απλή: να δημιουργηθούν ευκαιρίες για όσο το δυνατόν περισσότερους μαθητές ώστε να ανακαλύψουν και να αναπτύξουν τα ταλέντα τους και να χρησιμοποιήσουν αυτά τα ταλέντα για να συμμετέχουν παραγωγικά στον κόσμο γύρω τους.

Αν αυτό είναι το κριτήριο, το τρέχον μοντέλο υπολείπεται του στόχου. Τα top ιδρύματα παγκοσμίως λένε ότι βοηθούν τους μαθητές τους να ανθήσουν στην κοινωνία, αλλά το βάρος των διδάκτρων πνίγει πολλά παιδιά στα χρέη – ή δεν τους δίνει καν τη δυνατότητα να εγγραφούν.

Κι ενώ μιλάμε για την προετοιμασία των μαθητών μας ώστε να βρούνε δουλειά μετά την αποφοίτησή τους, έρευνες διαπίστωσαν ότι μόνο το 11% των επιχειρήσεων πιστεύουν ότι οι απόφοιτοι καλύπτουν τις δεξιότητες και τις ικανότητες που χρειάζονται οι χώροι εργασίας τους.

Το άλμα των νέων τεχνολογιών

Τι θα γινόταν αν οι νέες τεχνολογίες μπορούσαν να μας επιτρέψουν να κατανοήσουμε το πραγματικό υπόβαθρο, τους στόχους και το είδος της μάθησης που αρμόζει στον κάθε φοιτητή; Έτσι θα παρείχαμε ένα εκπαιδευτικό υλικό που θα ταίριαζε καλύτερα στις ανάγκες των σπουδαστών. Τι θα γινόταν αν μπορούσαμε να παρέχουμε εκπαίδευση στους μαθητές μέσω πλατφορμών κατ’ απαίτηση, που τους επιτρέπουν να σπουδάζουν όποτε και οπουδήποτε και ό,τι επιθυμούν; Σήμερα τους αναγκάζουμε να μπούνε στην ίδια χύτρα και να βγούνε σχεδόν με τις ίδιες γνώσεις, δηλαδή να συμμορφώνονται με το πρόγραμμα «μετάδοσης» του σημερινού εκπαιδευτικού μοντέλου.

Τι θα γινόταν αν οι οικονομίες κλίμακας που διατίθενται από την ψηφιακή παράδοση μας επέτρεπαν να μειώσουμε το κόστος σπουδών και να δημιουργήσουμε ευκαιρίες για μαθητές που προηγουμένως είχαν αποκλειστεί; Θα μπορούσαμε να ανακαλύψουμε, όπως έχει κάνει η βιομηχανία του θεάματος, έναν πλούτο ταλαντούχων ατόμων με πολύτιμες δυνατότητες που απλώς δεν ταιριάζουν με τους αυστηρούς περιορισμούς του παλιού μας μοντέλου. Επειδή έχω παιδιά στις ηλικίες αυτές, έχω δει πόσο διαφορετικά μαθαίνει το ένα παιδί σε σχέση με το άλλο, αλλά και ποιες ώρες της μέρας είναι πιο γόνιμες. Όμως υποχρεωτικά ακολουθούν ακριβώς το ίδιο ωράριο.

Το πανεπιστήμιο δεν θα φύγει, αλλά αυτές οι αλλαγές μπορεί να επιτρέψουν στα πανεπιστήμια να εγκαταλείψουν προγράμματα επαγγελματικού πτυχίου με προσήλωση στην κλασική εκπαίδευση, με έμφαση πλέον στην ευρύτερη γνώση. Στην ψηφιακή μετάβαση που ζούμε όλοι μας πια, τα θέατρα ως είδος διασκέδασης εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά πλέον θεωρούνται αποκλειστικές και ακριβές μορφές ψυχαγωγίας, και δεν πλησιάζουν στο ελάχιστο την πολιτιστική δύναμη που είχαν κάποτε. Οι νέες τεχνολογίες έχουν δημιουργήσει μια έκρηξη της δημιουργικής παραγωγής, η οποία παρέχεται μέσω της ευκολίας, της εξατομίκευσης και της διαδραστικότητας των βιβλιοθηκών Kindle, των προτάσεων του Netflix και των λιστών αναπαραγωγής Spotify. Παρά –ή ίσως λόγω– της ψηφιακής «εισβολής» που βιώσαμε πρόσφατα, τώρα απολαμβάνουμε μια χρυσή εποχή ψυχαγωγίας.

Είτε μας αρέσει είτε όχι, έρχονται μεγάλες αλλαγές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αντί να τις απορρίψουμε ή να αρνηθούμε ότι συμβαίνουν, ας τις αγκαλιάσουμε και ας δούμε πού μπορούν να μας πάνε. Έχουμε την ευκαιρία να ξανασκεφτούμε ένα παλιό μοντέλο που έχει μείνει πολύ πίσω. Εάν το κάνουμε σωστά, ίσως ξεκινήσουμε μια νέα χρυσή εποχή ακόμη και στην εκπαίδευση.