Η ενεργειακή κρίση επιβάλλει σήμερα μια βίαιη προσαρμογή, που όμως στο μέλλον είναι πιθανό οι ιστορικοί να θεωρούν σωτήρια

Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2022, τ.1024

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

του Νίκου Παπανδρέου

Μέσα στο σκοτάδι, λάμπει χρυσός; Οι υψηλές τιμές στην ενέργεια έχουν ήδη μειώσει τις εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα. Στην Αμερική η πιο μαζεμένη χρήση αμαξιών μείωσε τη ρύπανση κατά 1%. Η ταχύτητα με την οποία μπήκαν σε λειτουργία οι εναλλακτικές μορφές ενέργειας μειώνουν ήδη τις εκπομπές του CO2 της Ευρωπαϊκής Ένωσης – κι αυτό παρά τη χαλάρωση στους περιορισμούς στην καύση του λιγνίτη και του κάρβουνου.

Λόγω της κρίσης, οι εκπομπές του CΟ2 σε παγκόσμιο επίπεδο θα πέσουν από τους προβλεπόμενους 2 δισ. τόνους το 2022 στα 300 εκατ. τόνους. Είναι αποτέλεσμα της ισχυρής επέκτασης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και της μεγαλύτερης χρήσης ηλεκτροκίνησης ως απάντησης στην κρίση.

Η έστω και μειωμένη άνοδος στις εκπομπές του CΟ2 οφείλεται στα εξής: τα αεροπορικά ταξίδια που ανέκαμψαν από τα χαμηλά επίπεδα κατά τη διάρκεια της πανδημίας και την αναιμική ανάπτυξη της Κίνας, μαζί με τις τεράστιες επενδύσεις των Κινέζων στην ηλιακή και αιολική ενέργεια.

Βίαιη προσαρμογή

Συμπέρασμα; Βλέποντας την κρίση από τη σκοπιά της υγείας του πλανήτη, η υψηλή τιμή της βενζίνης στην αντλία είναι θεόσταλτο γεγονός. Οι οικονομολόγοι που σκέφτονται για το φαινόμενο του θερμοκηπίου θεωρούν και αυτές τις τιμές ακόμη χαμηλές! Η τιμή ακόμη δεν έχει φτάσει σε επίπεδα ώστε να ενσωματώνει τα αόρατα κόστη της χρήσης του αυτοκινήτου: Δηλαδή οι τιμές υποτιμούν το περιβαλλοντικό κόστος της ρύπανσης, αγνοούν τα καλοκαίρια με 50°C στην Ινδία και τις «μέγα-φωτιές» στην Καλιφόρνια, όπως και το λιώσιμο των παγετών και τις σπάνιες καιρικές συνθήκες της εποχής μας.

Παρά ταύτα, οι υψηλές τιμές μάς έχουν προκαλέσει έναν πανικό. Μιλάμε για χειμώνα με κρύο, με μειωμένη θέρμανση, με μεγάλο πληθωρισμό στα βασικά προϊόντα – που οδηγούν σε μια επίπονη συμπίεση του βιοτικού μας επιπέδου.

Η στροφή υπέρ του πλανήτη γίνεται με έναν εξαιρετικά βίαιο τρόπο. Η ξαφνική αύξηση των τιμών της βενζίνης και του κόστους ζωής, από μόνη της, δεν είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος να αλλάξουμε την ενεργειακή δομή της παγκόσμιας οικονομίας. Δηλαδή δεν θα την προτείναμε ως πολιτική μείωσης της ζήτησης και μαζί με αυτό της ρύπανσης. Μας ήρθε κατακούτελα λόγω του πολέμου, αν και τα σημάδια προϋπήρχαν από το 2019, για να μην πούμε από την τραπεζική κρίση του 2007.

Τι σημαίνει βίαιη προσαρμογή; Οι περισσότεροι από εμάς δεν μπορούμε να βάλουμε το αυτοκίνητο στο γκαράζ τόσο εύκολα. Ακόμα κι αν διπλασιάζαμε την τιμή της βενζίνης. Η προσαρμογή θέλει χρόνο.

Αλλά ως τώρα τι κάναμε; Προετοιμαστήκαμε; Όχι. Κάτσαμε στα αυγά μας ενώ έλιωναν οι παγετοί και καιγόταν η Βαρυμπόμπη. Οι λόγοι της αργοπορημένης αντίδρασης είναι πολλοί. Ένας λόγος; Καμία κυβέρνηση και καμία ΕΕ δεν μπορεί να αντέξει και άλλους φόρους στη βενζίνη. Αναβάλαμε το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής – με την ελπίδα ότι θα βρεθεί μια μαγική λύση στο μέλλον. Αμ δε.

Ας δούμε τη σημερινή κρίση από ψηλά, αν γίνεται, σαν να μην τη βιώναμε εμείς, αλλά με τη ματιά του μέλλοντος, όπως και ονομάζεται τούτη η στήλη – δηλαδή από το βιβλίο Ιστορίας του 2035. Αν υποθέσουμε ότι θα υπάρχουμε το 2035 και δεν θα κολυμπάμε στα νερά της Αρκτικής ή θα κρυβόμαστε σε κλιματιζόμενα καταφύγια. Τότε η ιστορικός του μέλλοντος (η κόρη μου!) θα γράψει ότι η εποχή-σταθμός ήταν το 2022-2025. Απόσπασμα από το βιβλίο της μελλοντικής μας ιστορικού:

Ιστορία 2035

«Επιτέλους, οι πρόγονοί μας άρχισαν να παίρνουν σοβαρά την αποσύνδεση της ενέργειας από το πετρέλαιο και το κάρβουνο. Όμως έπρεπε να έρθει ένας καταστροφικός και αλόγιστος πόλεμος για να ξυπνήσουν. Μόνο τότε πήραν οι κυβερνήσεις σοβαρά το πρόβλημα της μετάβασης από το ως τότε φθηνό πετρέλαιο και φυσικό αέριο για να στραφούν μαζικά σε λύσεις που σέβονταν το περιβάλλον. Τότε ο ΟΗΕ ψήφισε τον Χάρτη Δικαιωμάτων της Φύσης. Εν τω μεταξύ, υπέφεραν οι λαοί. Γι’ αυτό άλλωστε άλλαζαν οι κυβερνήσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα.

«Οι εταιρείες εξόρυξης –οι περισσότερες– κατάφεραν να κάνουν μια μεγάλη στροφή, επενδύοντας μαζικά σε εναλλακτικές μορφές ενέργειας, κι έμειναν όρθιες στη νέα εποχή. Οι πετρελαιοπαραγωγικές χώρες της Μέσης Ανατολής επίσης απεγκλώβισαν τις οικονομίες τους από το πετρέλαιο, φτιάχνοντας τεράστια ηλιακά πάρκα στην έρημο, επενδύοντας και σε νέες μορφές ενέργειας. Κι έτσι, παρά την άνοδο της θερμοκρασίας, οι λαοί είχαν κλιματισμό τροφοδοτούμενο αποκλειστικά από τον ήλιο, τον αέρα και τη θάλασσα. Άλλωστε, με την έλευση της ηλεκτροκίνησης, η ζήτηση για το πετρέλαιο έπεσε ακόμη πιο δραματικά. Κάποιες χώρες όπως η Βενεζουέλα και η Αλγερία δεν κατάφεραν να αλλάξουν τις δομές τους και οι λαοί εκεί ακόμη υποφέρουν.

«Τη λύση για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης την έδωσαν οι ίδιοι οι λαοί. Σε κάθε χώρα, αντί να ξεσπάσει η βία, ίσως λόγω του φόβου ότι ο γνωστός τρόπος ζωής πήγαινε να τελειώσει, οι κοινωνίες έγιναν πιο αλληλέγγυες. Εκείνοι που μπορούσαν βοηθούσαν εκείνους που είχαν ανάγκη. Ένα μέρος της μείωσης της σπατάλης στην κατανάλωση μοιράστηκε ως δώρο στα νοικοκυριά που υπέφεραν. Αν ένα σπίτι των 500 τ.μ. μείωνε τη χρήση ενέργειας στο μισό, ένα μέρος της μείωσης αυτής πήγαινε στην κοινωνία.

«Δεν πέρασε καλά η κοινωνία κατά την εποχή της Ενεργειακής Επανάστασης. Πολίτες όλου του πλανήτη υπέφεραν. Όμως τότε μόνο αντιμετωπίστηκε η κλιματική αλλαγή αποτελεσματικά. Μπορεί να μην ήθελαν οι πολίτες να απεξαρτηθούν από τον άνθρακα, μπορεί να μην ήθελαν να αλλάξουν τον τρόπο ζωής, αλλά με το ζόρι το έκαναν».

«Οι ιστορικοί του μέλλοντος επικρότησαν τις πολιτικές της ΕΕ και τις προσπάθειες του 2022 που οδήγησαν στη μείωση της ζήτησης ενέργειας. Οι μεγάλες επιδοτήσεις σε άλλες μορφές ενέργειας και η πίεση των τιμών ήταν το κλειδί τελικά για την επιβίωση του πλανήτη.

«Από την άλλη, έγιναν και στραβές. Στραφήκαμε στον άνθρακα για να επιβιώσουμε μέχρι ενός σημείου. Και ακολουθήσαμε πολιτικές για τη μείωση των τιμών στα καύσιμα, όπως λόγου χάρη το πλαφόν στις τιμές. Ανακούφισε τον κόσμο και διατήρησε κάποιες κυβερνήσεις στην εξουσία αρκετά χρόνια ακόμη, αλλά ήταν πρόταση που καθυστέρησε τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Η πρόταση για την εξασφάλιση του «εφοδιασμού φυσικού αερίου στις χαμηλότερες τιμές», με το μάτι του ιστορικού του μέλλοντος, ήταν κοντόφθαλμη πολιτική. Ενίσχυσε τη ζήτηση και μαζί με αυτήν τη ρύπανση της ατμόσφαιρας. Περιέργως, ο τρόπος με τον οποίο βοήθησε την κοινωνία ήταν η μεγάλη φορολόγηση στα υπερκέρδη των εταιρειών παραγωγής ενέργειας από ορυκτά. Στη συνέχεια τα έσοδα μοιράστηκαν προς όφελος των πιο αδύναμων και επιδότησαν και εναλλακτικές μορφές ενέργειας.

«Τα πλαφόν και οι επιδοτήσεις στις τιμές ήταν προσωρινό μέτρο που βοήθησε στη μετάβαση. Αλλά όταν σταμάτησαν τα πλαφόν και η επιδότηση για χαμηλές τιμές, η ζήτηση το 2024 προσαρμόστηκε έστω και βίαια, μειώθηκε η ενεργειακή σπατάλη, και ο κόσμος άλλαξε επιτέλους συμπεριφορές κατανάλωσης. Χωρίς την αλλοίωση των υψηλών τιμών ενέργειας, οι οικονομίες έκαναν πολύ γρήγορα τη στροφή μακριά από τον άνθρακα.»

Σήμερα τελικά έχουμε μπει σε έναν αγώνα, να επιταχύνουμε τις επενδύσεις σε ήπιες μορφές ενέργειας αλλά και να στηρίξουμε νέες τεχνολογίες σαν να θέλαμε να σώσουμε τον πλανήτη. Γιατί τώρα ζούμε όλοι μας τις αρχές μιας νέας εποχής. Το οικονομικό μας σύστημα, για να μην σπάσει, καλείται να λυγίσει για να επιβιώσει.