Ανατροπές του πολιτικού σκηνικού σε Ευρώπη και ΗΠΑ επεφύλασσαν Ιούλιος και Αύγουστος, ενώ στην Ελλάδα εύλογο είναι πλέον το ερώτημα εάν η κυβέρνηση καταφέρει να λειτουργήσει για ακόμα 10 μήνες

Οικονομική Επιθεώρηση, Σεπτέμβριος 2022, τ.1022

ΜΑΤΙΕΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ

του Νίκου Παπανδρέου

Με το τέλος του καλοκαιριού προσπαθεί ο κάθε αναλυτής να βάλει σε κάποια νοητική τάξη το τελευταίο τρίμηνο. Να βρει δηλαδή μια γενικότερη θεώρηση των γεγονότων που εξηγεί το τι έγινε και που σκιαγραφεί, έστω αδρά, το πού θα βρισκόμαστε τους επόμενους μήνες, με ικανό ποσοστό επιτυχίας. Η σωστή ματιά στο πρόσφατο παρελθόν συνήθως προσφέρει το κατάλληλο έδαφος για μια εκτίμηση του τι μέλλει γενέσθαι.

Όμως, οι προβλέψεις που είχα κάνει τον Ιούνιο για το πού πάει το πράγμα ανατράπηκαν. Αλλού τα πράγματα πήγαν προς το καλύτερο και αλλού προς το χειρότερο. Ξαφνιαστήκαμε με την ταχύτητα των εξελίξεων από τη μία και από την άλλη είχαμε και ορισμένες αναπάντεχες εκπλήξεις.

Μπάιντεν

Ας πάμε πρώτα εκτός συνόρων. Βλέπουμε με χαρά και κάπως έκπληκτοι την άνοδο του αμερικάνικου Δημοκρατικού Κόμματος. Ξαφνικά, στα τέλη του Αυγούστου, υπάρχουν ελπίδες ότι ο Μπάιντεν θα κρατήσει ή και θα αυξήσει την ισχνή του πλειοψηφία. Ως και ο Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής Μιτς Μακόνελ είπε ότι για πρώτη φορά τώρα πια δεν μπορεί να προβλέψει ποιος θα κερδίσει τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοέμβρη. Πριν από λίγους μόλις μήνες οι Ρεπουμπλικάνοι θεώρησαν ότι έχουν τη νίκη στην τσέπη τους. Τώρα οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι Δημοκρατικοί πιθανότατα θα αυξήσουν την παρουσία τους στο Κογκρέσο.

Αυτό έχει μεγάλο και θετικό αντίκτυπο: παγκοσμίως οι αγορές θα χειροκροτήσουν την ικανότητα της αμερικάνικης κυβέρνησης να νομοθετεί εφόσον δεν θα μπορούν οι του Τραμπ να μπλοκάρουν τον Μπάιντεν με το έτσι θέλω. Δηλαδή οι ΗΠΑ θα μπορούν να παίρνουν αποφάσεις χωρίς το μόνιμο εμπόδιο της αντιπολίτευσης των του Τραμπ.

Πώς έγινε αυτό; Εν τάχει: Το Supreme Court ανέτρεψε την ιστορική απόφαση Roe vs Wade και αυτό οδήγησε σε μια αναπάντεχη κοινωνική αντίδραση. Οι συντηρητικές πολιτείες βιάστηκαν να εφαρμόσουν την απόφαση και να νομοθετήσουν εντός εβδομάδων αυστηρούς περιορισμούς στις αμβλώσεις. Η πλειοψηφία αντέδρασε. Στο πρώτο δημοψήφισμα για το θέμα (Αρκάνσας), το 60% των ψηφοφόρων είπαν ένα μεγάλο όχι στην εφαρμογή αυτής της οπισθοδρομικής πολιτικής. Η απόφαση έγινε μπούμερανγκ και φαίνεται ότι οι Ρεπουμπλικάνοι χάνουν ψήφους από τον γενικότερο πληθυσμό.

Δεύτερον, ο Μπάιντεν ενισχύθηκε από την αναπάντεχη επιτυχία να περάσει επιτέλους ένα δυνατό πρόγραμμα υπέρ της προστασίας του περιβάλλοντος. Έδειξε με αυτή τη νίκη ότι μπορεί ακόμη να κερδίζει. Του έδωσε πολιτικούς πόντους.

Ανατροπές

Δεν περιμέναμε η Αμερική να έρθει αντιμέτωπη με την Κίνα. Το ταξίδι της Νάνσι Πελόσι στην Ταϊβάν ήταν καθαρή προβοκάτσια. Με αυτό τον τρόπο χειροτέρευσαν οι σχέσεις των δύο υπερδυνάμεων. Η Πελόσι έριξε αλάτι σε ανοικτή πληγή.

Δεν περιμέναμε ότι, παρά την κρίση, η αμερικάνικη οικονομία θα είναι τόσο εύρωστη και η ευρωπαϊκή τόσο αναιμική. Μάλιστα, σήμερα πια αδιαμφησβήτητος βασιλιάς των νομισμάτων είναι και πάλι το δολάριο.

Δεν περιμέναμε παραιτήσεις τριών αρχηγών κράτους μέσα σε δύο εβδομάδες. Ο Μπόρις Τζόνσον παραιτήθηκε στις 7 Ιουλίου. Την επόμενη εβδομάδα (στις 14/7) παραιτήθηκε ο πρόεδρος της Σρι Λάνκα, ενώ ο πρωθυπουργός της Ιταλίας Μάριο Ντράγκι έφυγε στις 21 Ιουλίου.

Δεν περιμέναμε ότι η Ευρώπη θα δείξει τέτοια αδυναμία στο πρόβλημα της ενεργειακής κρίσης. Παρά το γεγονός ότι η Αμερική έλεγε από πολύ νωρίτερα ότι η Ρωσία σχεδιάζει να μπει στην Ουκρανία με στρατεύματα, η Ευρώπη στο σύνολό της (!) δεν έκανε τίποτα ώστε να προετοιμαστεί για τον επερχόμενο πόλεμο. Δεν περίμενα η Γερμανία να μην έχει plan B όταν κήρυξε μαζί με την Αμερική το εμπάργκο στο ρωσικό φυσικό αέριο. Μα τόσο απρογραμμάτιστη η γερμανική κυβέρνηση, τόσο έπεσαν έξω; Πραγματικά νομίζω ότι οι αναλυτές του μέλλοντος θα κουνάνε το κεφάλι τους με την κοντόφθαλμη πολιτική αυτή.

Ερχόμαστε τώρα και στα δικά μας.

Δεν περιμέναμε το Κογκρέσο να μπλοκάρει την αναβάθμιση των F-16 στην Τουρκία, προσθέτοντας ρήτρα στους γείτονες. Αν τα θέλετε, τους είπαν, δεν μπορείτε πια να παραβιάζετε τον ελληνικό εναέριο χώρο. Παρά τις προσπάθειες να το ξεπεράσει, ο Ερντογάν απέτυχε και γι’ αυτό δήλωσε ότι δεν δέχεται τους όρους. Πρώτη φορά έβαλε η Αμερική τέτοιο φρένο στα σχέδιά του.

Εκλογές

Άλλο απρόβλεπτο: Στις 7 Ιουλίου ο πρωθυπουργός ξεκαθάρισε ότι δεν θα γίνουν εκλογές πριν από την ολοκλήρωση της τετραετίας. Δεν ψάχνει «ξέφωτο». Και γιατί να το κάνει, είπε, εφόσον «η εικόνα της κυβέρνησης στις δημοσκοπήσεις είναι εξαιρετική». Μεταξύ άλλων, επικαλέστηκε τις εντάσεις με την Τουρκία για να μην τις κάνει, παρά τις πολλές πιέσεις περί του αντιθέτου: «Αν το φθινόπωρο είναι εκρηκτικό, είναι σώφρον να εκχωρήσουμε τη διακυβέρνηση σε μια υπηρεσιακή κυβέρνηση;». Και ήμασταν όλοι σίγουροι ότι έληξε η συζήτηση των πρόωρων εκλογών μια και καλή.

Όμως, η αποκάλυψη του Ανδρουλάκη περί τηλεφωνικών επισυνδέσεων έσκασε τούτο το καλοκαίρι. Το κλίμα άλλαξε μονομιάς. Το πολιτικό σκηνικό είναι τώρα πιο τοξικό. Ο ΣΥΡΙΖΑ ανεβάζει τους τόνους ελπίζοντας να αδράξει πόντους στο παιχνίδι των δημοσκοπήσεων. Θα αντέξει η κυβέρνηση να το πάει μέχρι το τέρμα, δηλαδή θα μπορεί να λειτουργήσει άλλους δέκα μήνες μέσα σ’ αυτήν την έντονη αντιπαλότητα; Υπάρχει και η κοινή αίσθηση ότι κάτι δεν πήγε καλά με το συγκεκριμένο θέμα. Γι’ αυτό τον λόγο, και πάλι αναπάντεχα, τα media μιλάνε για το «σενάριο των πρόωρων εκλογών». Ως και η φιλοκυβερνητική Καθημερινή φαίνεται να υπερασπίζεται αυτή την άποψη, έστω και στα ψιλά γράμματα και με μισόλογα.

Τουρκία

Αυτό το καλοκαίρι οι υπερπτήσεις τουρκικών πολεμικών πάνω από το Αιγαίο έσπασαν ιστορικό ρεκόρ. Δεν μας εκπλήσσει όμως. Η ένταση αυτή προβλεπόταν από τις αρχές του καλοκαιριού. Μιλούσαμε μάλιστα και για επεισόδιο. Η ένταση, μαζί με την αυξανόμενη εργαλειοποίηση των μεταναστών, είναι δυστυχώς μέρος της καθημερινής πρακτικής του Ερντογάν.

Εκείνο που δεν περιμέναμε ήταν να ακούσουμε τη Γερμανίδα υπουργό Εξωτερικών Αναλένα Μπέρμποκ, στην πρόσφατη επίσκεψή της στην Τουρκία, να κατσαδιάζει την Τουρκία για το θέμα των παραβιάσεων. Μπροστά στον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών, είπε ξεκάθαρα ότι η χώρα του ακολουθεί προκλητική πολιτική ως προς την Ελλάδα και πρέπει να σεβαστεί τα ευρωπαϊκά μας σύνορα. Μας έκανε εντύπωση επειδή έσπασε η Γερμανία τη χρόνια σιωπή της. Εκνευρισμένος, ο Τούρκος πρόεδρος κατηγόρησε τη Γερμανία ως «όργανο της ελληνικής και ελληνοκυπριακής προπαγάνδας».

Εν κατακλείδι, όλες οι παραπάνω «ανατροπές» άλλαξαν την κατεύθυνση των πραγμάτων σε μικρά και σε μεγάλα θέματα. Φαίνεται ότι οι ρυθμοί στην πολιτική σφαίρα έχουν αυξηθεί. Οι κρίσεις γίνονται όλο και πιο συχνές, ενώ τα υπάρχοντα «εργαλεία» με δυσκολία τις αντιμετωπίζουν. Γεωπολιτικές συμμαχίες αλλάζουν σχεδόν καθημερινά. Οι αισιόδοξοι μας λένε ότι αυτές οι κρίσεις είναι απαραίτητες επειδή έτσι θα γεννηθεί ένα νέο «αρχιτεκτόνημα», με θεσμούς ικανούς να απαντήσουν σε όλα τα προβλήματα και με ταχύ ρυθμό. Μακάρι σύντομα να δημιουργηθούν ακριβώς αυτοί οι θεσμοί και να μπορούν να προωθήσουν απαραίτητες λύσεις για το μέλλον του πλανήτη.