Γιώργος Νούνεσης, διευθυντής και πρόεδρος ΔΣ του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών “Δημόκριτος”

Οικονομική Επιθεώρηση, Μάρτιος 2022, τ.1016

ΕΡΕΥΝΑ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

συνέντευξη στον Απόστολο Λακασά

«Τα Super Labs είναι μία πρωτοποριακή συνεργασία του Δημόκριτου με το Center for Bits and Atoms στο MIT, που θα χρηματοδοτηθεί από το Ταμείο Ανάκαμψης και προσελκύει ήδη διεθνές ενδιαφέρον. Παρουσιάσαμε πρόσφατα στην Πολιτεία την πρότασή μας για τη δημιουργία νέου Ινστιτούτου στο πεδίο της Κβαντικής Υπολογιστικής και Κβαντικής Τεχνολογίας. Οι κβαντικοί υπολογιστές θα φέρουν τεράστιες τεχνολογικές ανατροπές, επιλύοντας προβλήματα μεγάλης περιπλοκότητας, που σήμερα είναι αδύνατον να αντιμετωπιστούν» λέει στην «Οικονομική Επιθεώρηση» ο Γιώργος Νούνεσης, διευθυντής και πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του εμβληματικού για την Ελλάδα Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος». Ο Δημόκριτος ιδρύθηκε το 1961 και στην αυγή της έβδομης δεκαετίας δείχνει πιο νέος και ισχυρός από ποτέ για τις προκλήσεις της εποχής. «Σε όλον τον πλανήτη ερευνητικοί οργανισμοί μετασχηματίζονται» λέει ο Γ. Νούνεσης, προσθέτοντας με ενθουσιασμό: «Οι καιροί για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη είναι συναρπαστικοί».

Ποιο είναι το στοίχημα για τα ερευνητικά κέντρα σήμερα;

Σε όλον τον πλανήτη ερευνητικοί οργανισμοί μετασχηματίζονται. Επαναπροσδιορίζουν τη στρατηγική τους, κτίζουν νέες υποδομές. Το μεγάλο στοίχημα είναι να μπορέσουν να διαμορφώσουν τις εξελίξεις, να δημιουργήσουν ανατροπές καθορίζοντας τις νέες επιστημονικές κατευθύνσεις στις τεχνολογίες που αναπτύσσονται εκθετικά. Αυτό απαιτεί τη συγκέντρωση ταλέντου, φρέσκες απόψεις, εξωστρέφεια και διεθνείς συνέργειες, και βεβαίως λειτουργία σε ισχυρά ανταγωνιστικούς ρυθμούς. Τα τελευταία χρόνια ερευνητικές ομάδες του Δημόκριτου κατακτούν διεθνή πρωτοπορία. Μπορούμε πλέον να προσελκύουμε διεθνείς, ανταγωνιστικές επενδύσεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης για την ανάλυση δεδομένων μεγάλου όγκου, να συντονίζουμε μεγάλα ευρωπαϊκά κονσόρτσια στις τηλεπικοινωνίες 5G, να αναπτύσσουμε καινοτόμες τεχνολογίες για το υδρογόνο ως εναλλακτικό καύσιμο. Διεπιστημονικές μας ομάδες διακρίνονται για επιτυχημένες εφαρμογές τεχνολογιών πλάσματος. Προάγουν τη νανοηλεκτρονική συνθέτοντας νέα υλικά, κατασκευάζοντας καινοτόμους αισθητήρες και φωτονικές διατάξεις. Οι καιροί για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη είναι συναρπαστικοί.

Ποια είναι τα σχέδιά σας για το μέλλον;

Για την επόμενη μέρα έχουμε σχεδιάσει γενναία βήματα μπροστά. Τα Super Labs είναι μία πρωτοποριακή συνεργασία με το Center for Bits and Atoms στο MIT, που θα χρηματοδοτηθεί από το Ταμείο Ανάκαμψης και προσελκύει ήδη διεθνές ενδιαφέρον. Αφορά την ανάπτυξη υποδομών για αυτόνομες, ρομποτικές, κατασκευαστικές τεχνολογίες. Θα έχουν πρώτη εφαρμογή σε καινοτόμα υλικά για την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και τη βιοτεχνολογία. Παρουσιάσαμε πρόσφατα στην Πολιτεία την πρότασή μας για τη δημιουργία νέου Ινστιτούτου στο πεδίο της Κβαντικής Υπολογιστικής και Κβαντικής Τεχνολογίας. Οι κβαντικοί υπολογιστές θα φέρουν τεράστιες τεχνολογικές ανατροπές, επιλύοντας προβλήματα μεγάλης περιπλοκότητας, που σήμερα είναι αδύνατον να αντιμετωπιστούν.

Ο Δημόκριτος είναι το πιο γνωστό ερευνητικό κέντρο στη χώρα. Ποιος ο λόγος;

Ο Δημόκριτος ιδρύθηκε ως Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών το 1961, σε μια εποχή όπου η Ελλάδα άφηνε πίσω της τις δύσκολες μέρες του παγκόσμιου και του εμφύλιου πολέμου και ατένιζε με αισιοδοξία το μέλλον της. Στην καρδιά των τεχνολογικών εξελίξεων τότε, η πυρηνική ενέργεια πέρασε στην κοινωνία ισχυρό μήνυμα για ένα κραταιό μέλλον. Παράλληλα, ο Δημόκριτος έθεσε τις βάσεις για μεταπτυχιακή εκπαίδευση και διδακτορική έρευνα στις φυσικές επιστήμες. Έτσι νομίζω αναδείχτηκε σε φορέα αναφοράς για την έρευνα στη χώρα, προβάλλει στην κοινωνία την επιστημονική αλήθεια χωρίς μέχρι σήμερα να έχει διαψεύσει τις όποιες προσδοκίες.

Ποιες οι προϋποθέσεις γεφύρωσης της έρευνας με την αγορά; Εδώ και χρόνια ακούγεται ότι από αυτό πάσχουν τα ελληνικά ΑΕΙ και τα ερευνητικά κέντρα.

Η αποτελεσματική μεταφορά τεχνολογίας από τα ερευνητικά εργαστήρια στην κοινωνία είναι βεβαίως το μοναδικό εργαλείο για τη γεφύρωση της ακαδημαϊκής έρευνας με την αγορά, για την προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων στην έρευνα, για την προσδοκώμενη ανάπτυξη ενός εθνικού οικοσυστήματος καινοτομίας με όλες τις θετικές επιπτώσεις για την οικονομία. Στην Ελλάδα καθυστερήσαμε να την εφαρμόσουμε με αποτέλεσμα σήμερα να θεωρούμαστε μία «moderate innovator» χώρα. Νιώθω όμως ότι η κατάσταση αυτή έχει αρχίσει να αλλάζει και μάλιστα με γοργούς ρυθμούς. Είμαι πολύ υπερήφανος που στον Δημόκριτο αποκτήσαμε τα τελευταία χρόνια ολοκληρωμένο εσωτερικό κανονισμό για τη μεταφορά τεχνολογίας και μεγάλη ωριμότητα σε θέματα υποστήριξης της καινοτομίας. Τα αποτελέσματα έχουν ήδη ξεπεράσει τις αρχικές μας προσδοκίες. Έχουμε κερδίσει διεθνή, ιδιαίτερα ανταγωνιστικά ερευνητικά ιδιωτικά συμβόλαια. Έχουμε οργανώσει καταξιωμένα προγράμματα βιομηχανικών υποτροφιών, προγράμματα που δημιουργούν μια νέα τάξη ερευνητών με σαφή επίγνωση προβλημάτων της βιομηχανίας. Έχουμε υποστηρίξει τη δημιουργία εταιρειών spin-off με επιτυχημένες πορείες όπως η Cyrus, η Nanoplasmas, η Thetametrisis, η Linked Business και η Langaware, που προσελκύουν σημαντικό επενδυτικό ενδιαφέρον. Αναπτύσσουμε πλέον πατέντες και καινοτομία μέσω πρωτοποριακών αναπτυξιακών έργων στον πολιτισμό, καθώς και στην ευρωπαϊκή άμυνα.

Το επόμενο κρίσιμο βήμα για το εθνικό οικοσύστημα καινοτομίας είναι η παραγωγική συνεργασία των ερευνητικών ιδρυμάτων. Είμαστε πολύ ικανοποιημένοι με τη σύμπραξη που εδραιώθηκε πρόσφατα για τη δημιουργία ενός Υπερ-Κόμβου μεταφοράς τεχνολογίας και υποστήριξης της καινοτομίας. Το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Ερευνητικό Κέντρο «Αθηνά» και ο Δημόκριτος ενώνουμε τις δυνάμεις μας και μοιραζόμαστε πόρους, υποδομές και τεχνογνωσία. Είναι ελπιδοφόρο ότι οι μεγάλοι δημόσιοι ερευνητικοί οργανισμοί εισέρχονται πλέον στην κοσμογονία που δημιουργεί η μεταφορά τεχνολογίας, τόσο για την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας όσο και για την αξιοπιστία και τη διεθνή φήμη, για το τεχνολογικό branding της Ελλάδας.

Γιατί ο ερευνητικός βραχίονας των μεγάλων τουλάχιστον ελληνικών επιχειρήσεων είναι τόσο ισχνός; Στο εξωτερικό η έρευνα γίνεται κυρίως στις επιχειρήσεις.

Νομίζω ότι οι ελληνικές επιχειρήσεις έχουν αρχίσει να συνειδητοποιούν ότι επενδύσεις στην έρευνα και την καινοτομία θα αποβούν καθοριστικές για την ανταγωνιστικότητά τους, την επιβίωση και την ανάπτυξή τους. Αρκετές πια μας προσεγγίζουν στον Δημόκριτο για να μας αναθέσουν ερευνητικά έργα ή προγράμματα βιομηχανικών υποτροφιών. Το πρόσφατο μνημόνιο συνεργασίας μας με τον ΣΕΒ θα δημιουργήσει και θετικότερες προοπτικές.

Πώς βοηθούν τα πάρκα καινοτομίας τις νεοφυείς επιχειρήσεις;

Ένα πάρκο καινοτομίας πρέπει καθημερινά να συμμετέχει, με ψυχή θα έλεγα, στον αγώνα που οι νεοφυείς επιχειρήσεις δίνουν για την επιβίωση και την ανάπτυξή τους. Στον Λεύκιππο, το τεχνολογικό πάρκο που λειτουργεί στις εγκαταστάσεις του Δημόκριτου, έχουν διαμορφωθεί συνθήκες ιδιαίτερα ευνοϊκές για τις 45 περίπου εταιρείες που φιλοξενεί. Πολύ σημαντική είναι η δυνατότητα πρόσβασης στις ερευνητικές υποδομές, η ανάπτυξη συνεργασιών με τις ερευνητικές ομάδες, πολλές απ’ αυτές με ευρωπαϊκή ή εθνική χρηματοδότηση, η χρήση του συνεδριακού κέντρου, η δικτύωση με επενδυτές. Παρατηρούμε ωστόσο πολύ έντονο δυναμισμό να δημιουργείται σε θέματα ψηφιακής καινοτομίας. Το AHEDD (Attica Hub for the Economy of Data and Devices) υποστηρίζει ελληνικές επιχειρήσεις που εκκινούν τον ψηφιακό μετασχηματισμό τους με τεχνολογίες στην τεχνητή νοημοσύνη και το διαδίκτυο των αντικειμένων. Το 2021 ξεκίνησε και η συνεργασία με τη Vodafone, που μετασχηματίζει τον Δημόκριτο σε ένα «έξυπνο» 5G campus.

Ποια είναι τα προβλήματα των ελληνικών ερευνητικών κέντρων;

Η οικονομική κρίση τραυμάτισε σοβαρά τον ερευνητικό ιστό της χώρας. Τα ερευνητικά κέντρα συμμετέχουν σήμερα στη διαμόρφωση των τεχνολογικών αλλαγών, τρέχουν μπροστά χωρίς να έχουν ακόμη καταφέρει να επιλύσουν βασικά λειτουργικά τους θέματα. Θεωρώ ότι μακράν το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η γήρανση του ερευνητικού προσωπικού. Χρειαζόμαστε νέες θέσεις ερευνητών, ηχηρές μεταγραφές νέων ταλαντούχων επιστημόνων της διασποράς σε τομείς που σήμερα διαμορφώνουν τις νέες τεχνολογικές τάσεις διεθνώς. Επίσης, πολλές υποδομές έχουν γεράσει επικίνδυνα. Αντιλαμβάνομαι δυστυχώς ότι η εξασφάλιση κονδυλίων για ανακαινίσεις δεν είναι πάντα αρκετή. Η κτηριακή επέκταση και ανακαίνιση του Δημόκριτου, ένα έργο προϋπολογισμού 48,33 εκατ. ευρώ, που συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων του Υπουργείου Ανάπτυξης, αντιμετωπίζει μεγάλα γραφειοκρατικά εμπόδια που δημιουργούν καθυστερήσεις. Συνοψίζοντας: γήρανση του ερευνητικού προσωπικού, γήρανση των υποδομών, γραφειοκρατία.

Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το brain drain;

Υποστηρίζοντας την έρευνα, την καινοτομία, προσελκύοντας επενδύσεις από διεθνείς κολοσσούς στην τεχνολογία, επενδύοντας στο τεχνολογικό branding της Ελλάδας. Κάνοντας την οικονομία μας ανταγωνιστική.


Ο Γιώργος Νούνεσης είναι διευθυντής και πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Κέντρου Έρευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος». Αναπτύσσει έντονη δραστηριότητα στη μεταφορά τεχνολογίας, επιτυγχάνοντας τις πρώτες μεγάλες συμφωνίες του Δημόκριτου με διεθνείς επιχειρήσεις. Σπούδασε Φυσική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και πήρε το διδακτορικό του στη Σχολή Φυσικής και Αστρονομίας του University of Minnesota. Εργάστηκε ως ερευνητής στο Τμήμα Χημείας και στο Center for Materials Science and Engineering στο MIT, καθώς και στο Francis Bitter National Magnet Laboratory, επίσης στο ΜΙΤ. Από το 2002 είναι διευθυντής Ερευνών στον Δημόκριτο. Έχει επίσης εργαστεί ως προσκεκλημένος καθηγητής στο Τμήμα Χημείας του Πανεπιστημίου Bordeaux I και ως προσκεκλημένος ερευνητής στο Centre de Recherche Paul Pascal στο CNRS της Γαλλίας.