Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2020, τ. 1001

ANAΛΥΣΗ του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη

Ο σιδηρούς νόμος της πραγματικότητας

Καλή η αναζήτηση στοιχείων αισιοδοξίας, ωστόσο η επανάπαυση τραυματίζει

 Η ανθρώπινη φύση χρειάζεται τη θετική προσδοκία, ρέπει προς την αισιοδοξία, αναζητά πάντοτε τη θετική προοπτική – ακόμη και στις πιο δύσκολες περιστάσεις. Όμως, όπως έδειξε και πρόσφατη απώλεια του ελέγχου της πανδημίας του κορoνοϊού –εντελώς δίπλα μας, πλέον, με τις τρομερές εικόνες που προέκυψαν από την υποεκτίμηση του κινδύνου στη Θεσσαλονίκη και τη Βόρεια Ελλάδα–, ο σιδηρούς νόμος της πραγματικότητας δεν δέχεται επικοινωνιακούς χειρισμούς και επανάπαυση. Ας ξεκινήσουμε, έτσι όπως είναι και τέλος της χρονιάς, με μια πρώτη επένδυση σε θετικά σημάδια:

Μια προσπάθεια αισιόδοξης ανάγνωσης…

Στις ΗΠΑ, αυτονόητα κέντρο της παγκόσμιας προσοχής, μετά την απρόβλεπτη και τραυματική διακυβέρνηση Τραμπ –που άμεσα μας άγγιξε με τη γεωπολιτική διαχείριση που επιχείρησε, απτά στην άμεση γειτονιά μας λόγω της ειδικής/προσωπικής σχέσης με Ερντογάν– το πέρασμα σε μια εποχή Μπάιντεν-Χάρις γεννά προσδοκίες μιας πιο προβλεπτής, πάντως πιο πολυμερούς προσέγγισης των διεθνών πραγμάτων. Ήδη η Ευρώπη καλωσορίζει, η επάνοδος των ΗΠΑ στη Συμφωνία των Παρισίων για το κλίμα και η επανασύνδεση με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας καταγράφονται.

Μετά την εκτόξευση των κρουσμάτων (και των θυμάτων) του κορονοϊού, σειρά εμβολίων με διαφορετικές τεχνολογίες υπόσχονται την πρώτη πειστική αντιμετώπιση της πανδημίας. Ήδη Pfizer/BioNTech και Moderna, αμφότερες βασιζόμενες σε τεχνολογία RNA, έχουν ανακοινώσει υψηλότατη αποτελεσματικότητα (και αναμένουν άδειες)· στην ίδια τεχνολογία βασίζεται και η CureVac (την οποία είχε προσπαθήσει να προσελκύσει στις ΗΠΑ από τη Γερμανία ο Ντόναλντ Τραμπ…) και η γαλλική Sanofi. Σε τεχνολογία DNA βασίζεται η Inovio, σε αδενοϊούς η Astra Zeneca/Οξφόρδη (που φαίνεται να προχωρεί κι αυτή προς άδεια), η Johnson&Johnson, η κινεζική CanSino και η ρωσική Gamaleya. Με κρατημένη την ανάσα η ανθρωπότητα παρακολουθεί και προσπαθεί να αισιοδοξήσει.

Μετά την πρώτη και τη δεύτερη καταγραφή όλο και βαθύτερων οικονομικών επιπτώσεων της πανδημίας, η μαζική παρέμβαση των κεντρικών τραπεζών αλλά και τα διαδοχικά δημοσιονομικά πακέτα στήριξης –με αποδοχή ταχύτατης ανόδου του χρέους, διεθνώς– δείχνει να συγκρατεί την πτώση των οικονομιών. Ειδικά για την ελληνική οικονομία, που «γράφει» πρόβλεψη ήδη 10,5% για υποχώρηση του ΑΕΠ για το 2020 (με ανάκαμψη 4,8% για το 2021), οι αγορές δείχνουν ευνοϊκή προδιάθεση: τα ομόλογα του ελληνικού Δημοσίου έφθασαν να έχουν αποδόσεις 0,65% το 10ετές, κάτω του 0,05% το 5ετές και ήδη αρνητική το 3ετές (όπως και τα έντοκα γραμμάτια του Δημοσίου). Ενώ στο κέντρο των Αθηνών αλλά και σε αρκετά νησιά, παρά το γεγονός της απότομης πτώσης της τουριστικής κίνησης λόγω κορονοϊού το 2020 –υποχώρησε κατά περισσότερο από 80%– βλέπει κανείς κατασκευαστικές ή βελτιωτικές εργασίες για ξενοδοχειακά καταλύματα και Airbnb.

Και ούτω καθεξής.

…δεν απαλλάσσει από την υποχρέωση για καθαρή ματιά και ρεαλισμό

Όσο αναγκαία κι αν είναι όμως η αναζήτηση θετικής προοπτικής, χρειάζεται στη διαχείριση των επόμενων μηνών να υπάρξει μεγάλος ρεαλισμός και πρόσδεση στην πραγματικότητα. Έτσι, για να ξαναπάρουμε τα πράγματα με τη σειρά που τα είδαμε, όσοι σπεύδουν να φορτώσουν προσδοκίες στη διακυβέρνηση της εποχής Τζο Μπάιντεν-Κάμαλα Χάρις, και μάλιστα στην προβολή της προς το διεθνές σύστημα, χρήσιμο θα ήταν να λάβουν υπόψη δύο στοιχεία:

Πρώτον, ναι μεν η πονηρή; παιδαριώδης; υπονομευτική; άρνηση Τραμπ να αποδεχθεί την ήττα του επί εβδομάδες δεν οδήγησε σε αποσταθεροποίηση, πλην όμως δείχνει και το άλλο: ότι το μισό-παρά-κάτι του αμερικανικού λαού συνέχισε να τον στηρίζει μέχρι τέλους. Συνεπώς, οι θέσεις του π.χ. για τα στοιχεία προστατευτισμού στο διεθνές εμπόριο, ή πάλι για μη ανάμειξη σε γεωπολιτικά μέτωπα (πλην Ασίας-Ειρηνικού), που σημειωτέον είχε ήδη εκδηλωθεί επί Ομπάμα, δεν είναι θέσεις που θα φύγουν εύκολα από τη μέση. Βέβαια, η άμεση κίνηση Γαλλίας-Γερμανίας να ανοίξουν συζήτηση με τη διοίκηση Μπάιντεν κάτι δείχνει…

Ειδικά όμως «στα δικά μας», η παλιά επίδειξη ενδιαφέροντος Μπάιντεν για το Κυπριακό και οι τωρινές του τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά, δεν θα ήταν σώφρον να μας κάνουν να λησμονήσουμε π.χ. πόσο γρήγορα διαψεύσθηκαν οι προσδοκίες Ελλάδας και Κύπρου επί εποχής Κάρτερ.

Διότι, δεύτερον, πάντα θα πρέπει να μην λησμονείται ότι στις ΗΠΑ –ακόμη επί παραζάλης Τραμπ– υπήρχε και συνεχίζει να λειτουργεί ένα establishment εξωτερικής πολιτικής. Για παράδειγμα, αυτό ήταν που –πριν από λίγες εβδομάδες– «άδειασε» απόφαση της Γερουσίας που καλούσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να υποβάλει έκθεση για τις τουρκικές παραβιάσεις στο Αιγαίο, εξηγώντας ότι (λόγω 6 και 10 μιλίων σε θάλασσα-αέρα, λόγω μη οριοθέτησης «όπου επικαλύπτονται νόμιμα θαλάσσια δικαιώματα») «είναι αδύνατη οποιαδήποτε αξιολόγηση των συνολικών παραβιάσεων». Όταν δε στην Αμμόχωστο/Βαρώσια είδαμε το πικ-νικ Ερντογάν-Τατάρ με κατάφωρη παραβίαση Ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας, εξεφράσθη δυσαρέσκεια και έγιναν υποδείξεις – τελεία.

Η πίεση της πανδημίας στο επίκεντρο των ανησυχιών

Περνώντας, τώρα, στο πολύ πιο άμεσο και επιδραστικό στην ψυχολογία των ανθρώπων: στην εξέλιξη της πανδημίας και στην προσδοκία του εμβολίου. Η ίδια η πορεία της υγειονομικής κατάστασης, με το σύστημα υγείας να βρίσκεται εδώ και μέρες στο όριό του στην Ελλάδα –οι συχνές εξαγγελίες για προσθήκες κλινών ΜΕΘ «σκόνταψαν» στην ανυποχώρητη πραγματικότητα ότι λείπουν, απελπιστικά, οι εντατικολόγοι, οι αναισθησιολόγοι, οι ειδικοί πνευμονολόγοι, το συνολικό προσωπικό κατάλληλο για εντατικές– και με την υποχρεωτική προσφυγή σε καθολικό lockdown προκειμένου να συγκρατηθεί το δεύτερο κύμα, έρχεται να εξαντλήσει αντοχές. Ενώ η καταφυγή στο έσχατο όπλο της επίταξης ιδιωτικών κλινικών στη Θεσσαλονίκη έδειξε ότι η δίδυμη τάση για επίσημη αισιοδοξία και για καθυστέρηση ριζικών προσεγγίσεων πληρώνεται. Ακριβά…

… Και τούτο ενώ οι προσδοκίες που χτίζονται στο εμβόλιο/στα εμβόλια χρειάζεται να λάβουν υπόψη τους την καθοριστική πραγματικότητα, ότι ζωές δεν σώζουν τα εμβόλια, ζωές σώζει ο εμβολιασμός. Που σημαίνει ότι μόλις ο αμερικανικός FDA και ο ευρωπαϊκός ΕΜΑ (οι οργανισμοί φαρμάκων) δώσουν την τελική έγκριση, θα χρειαστεί μεγάλα συστήματα εμβολιασμού να είναι διαθέσιμα. Με τα τεχνικά ζητήματα λυμένα (το εμβόλιο Pfizer διατηρείται στους -70οC, το Moderna στους -20οC, αμφότερα θέλουν δύο δόσεις σε απόσταση βδομάδων), με την προτεραιότητα εμβολιασμού αυστηρά καθορισμένη (πρώτα οι υγειονομικοί και οι πολύ εκτεθειμένοι πληθυσμοί, ύστερα οι ηλικιακά ευάλωτοι, ύστερα η μακρά σειρά με τοπικά π.χ. κριτήρια επιπολασμού), ασφαλώς δε με τήρηση της αρχής της ίσης πρόσβασης. Ειδικά στην ελληνική μας πραγματικότητα, που την έχει μια τάση να αυτοεπιβραβεύεται όταν κάτι πάει καλά και ύστερα να χαλαρώνει, αυτά τα επόμενα βήματα θα απαιτήσουν μεγάλη προσοχή – πέραν της μιντιακής κάλυψης του εμβολιασμού του πρωθυπουργού και του Σωτήρη Τσιόδρα, μετά συζύγων και τέκνων. Ενώ η προσεκτική αντιμετώπιση, με πειθώ και όχι με εύκολη απορριπτικότητα, των διόλου αμελητέων ομάδων πληθυσμού που διστάζουν μπροστά στον εμβολιασμό, έχει κεντρική σημασία – αν μη τι άλλο γιατί, αν δεν υπάρξει ευρύτατη εμβολιαστική κάλυψη, η ανοσία θα μείνει απόμακρο όνειρο.

Η «μετάφραση» της κρίσης σε οικονομικά μεγέθη – και θολές προοπτικές

Ήταν χαρακτηριστικό του κλίματος των εβδομάδων που μας έφεραν από το φθινόπωρο στον χειμώνα ότι μέχρι και την τελευταία στιγμή που κατατέθηκε στη Βουλή ο Προϋπολογισμός για το 2021 υπήρχε αμφιθυμία στο κυβερνητικό επιτελείο, αν θα ‘πρεπε «να αποφευχθεί η παραδοχή διψήφιου ποσοστού ύφεσης» για την απερχόμενη χρονιά. Ομοίως, στις συζητήσεις με τους Θεσμούς/την ενισχυμένη επιτήρηση είχε επιδιωχθεί κάποιου είδους προσυμφωνίας για τις προβλέψεις. Επικράτησε τελικά η γραμμή μιας αποδοχής όχι μόνο μεγαλύτερης εκτίμησης για το σοκ του 2020, αλλά και μη ρόδινης προοπτικής ανάκαμψης για το 2021 (ύφεση 10,5% αντί για 8,4%, για φέτος, ανάκαμψη κατά 4,8% αντί 7,5% για το 2021, έλλειμμα 11,5 δισ. ευρώ αντί για τα ελπιζόμενα 7 δισ. του προσχεδίου).

Όλα αυτά θα κριθούν στο νήμα, στο αν η υγειονομική κρίση θα συγκρατηθεί ώστε «κάτι» από οικονομική δραστηριότητα να ανοίξει για τις γιορτές Χριστουγέννων/Πρωτοχρονιάς χωρίς να ξανακυλήσουμε παρευθύς σε lockdown-φυσαρμόνικα. Και από το αν δεν θα βρεθούν παγωμένα στο α΄ 6μηνο του 2021 τα πολυαναμενόμενα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης/Next Generation EU.